We:noh pos, a:man sepa ni..., nika:kui:n timonohno:tsah, ne: miak taman kowit tiki:xmatih, sepa ne: n'nekia nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n to:to:kowit, ke:ní:w t'to:ka:itia, to:to:kowit oso se: taman ito:ka:i pero tehwa:n tiki:xmatih nika:n to:to:kowit. A:, no: tikneki tikmatis, no: nika:n ti..., pos no: kualtsi:n nika:n timona:mikkeh sepa itech nejí:n kowtah Ke:mah neli. Ke:mah. wa:n itech, ne:n *cerca** de n' ka..., ka:mpa ne:n ohti, pos no: kuali a nika:n timona:mikikoh wa:n tine:chtahtania kox ne:, kox niki:xna..., niki:xmati yo:n to:to:kowit. Yo:n to:to:kowit no: niki:xmattok wa:n pos onkak ne:wi:n kowtah no:, nejó:n to:to:kowit, yo:n no:, no: kualtia, ne:n seki kualtia para ne:n ne: kaltsi:n se: ki..., se: kichi:wa, se: ikalyekawiltsi:n. Pos no:, no: kualtia de n' achi seki de n' achi selik ok, tein aya:mo semi wehwei, no: kualtia para kale:walmeh, para taihti:yo:meh para ta..., ta:nka:yo:t, yo:n nochi kualtia nejó:n kowit wa:n ne:n nie:wayo de n' seki wehwei pos no: tila:wak n' ie:wayo wa:n pos no: kipia n' ahko no: n' i..., no: teyowa. Nejó:n teyowa kualtsi:n no: ista:k, mopahpampilowa no: wa:n semi kikuah yo:n chiktehmeh wa:n n' ie:wayo no: seki tein achi selik pos no: se: kehke:wa wa:n no:, no: weli ika, no: welia ika se: tawi:pa:naya. Ika se: tawi..., [tawi]pa:na ika no:. No: kualtiaya. *O** ke:masá: no: *igual** ke:meh i:n se: kelka:wa se: ikua:i de n', se: ne:wi:n se: yowi ne:wi:n kowtah, wa:n komo se: kita ne:n kowtsi:n wa:n komo se: kita ompa ihkatok ne:n to:tokow..., [to:to]kowit pos se: kehke:wa ya wa:n se: ki:xtilia wa:n se: ... ika se: wa:ltama:maya, yo:n no: kualtia. No: kualtia. Wa:n no: kualtia se:, se: kite:tehteki yo:n pa:pata:wak, se: ki:xtia wa:n kualtsi:n se: kite:tehteki ihkó:n de, de pa:pata:wak wa:n we:weyak se: ki:xtia, kualtsi:n se: kite:tehtektiw ihkó:n. *Primero** se: kehke:wa ihkó:n itech i:n kowit wa:n ki:sa pata:wak ihkó:n, de ompa ke:mah ompa ya se: ki..., kite:tehtektiw, kualtsi:n we:weyak ki:sa, ke:mah no: kualtia ika se: tahtalpia. Ke:mah, kualtia. No: kualtia, nejó:n no: kualtia ika se:, se: tawi:pa:na *o** teisá: ika se: kilpia ke:masá: se: kichi:wa ihkó:n *corral**, ihkó:n ne:wi:n pos ika se: tawi:pa:na no: yo:n de, de wa:ki ihkó:n, no: pipi:nia. Pipi:nia no:. No: pipi:nia wa:n pos se: kehke:wa wa:n seki de n' panowa ya, no: de n' chika:walis nejó:n kowit pos yehwa ya yo:n xo:chowa. Ke:mah. Yo:n xo:chowa wa:n e:wa ka:sá: ika se: kita, tatampa ye:kmiak ixwatok. Kualtsitsi:n e:wi ihkó:n wa:n ompa no: ... Yo:n seki kihtowah ke no:, no: kahchi:wah. Mm. wa:n yo:n a:mo nochi, se:ki kwiwitah ka:mpa, kowtah ihkó:n, a:mo kwiwitah *porque** yo:n kualtia para ne:n kaltsi:n. Mm. Kualtiaya para kaltsi:n, para kale:walmeh no:, no: de chika:waya, no: de selik ne:n se: kiteki no: kihtowah no: mochihkolowa. pero de chika:wak a:mo mochihkolowa, se: ... no: se: kikui. Ke:mah. Yo:n nochi s..., nochi kualtia nejó:n kowtsi:n para se: ki..., kehke:was ne:n i..., n' ie:wayo para ika se: ta..., we:noh se: tahtalpi:s, nochi kualtia sayoh ika se: kichi:was para kua:it, se: tama:ma:s no: kualtia, yo:n a:mo koto:ni, yo:n a:mo nikihto:s semi eliwis ne:n teltakua:wak, yema:nik no:. Wa:n yo:n a:mo se: kowtsa:la:nakia, sayoh se: ki:xtia, se: kitehtektiw ihkó:n wa:n iwki a kualtia. Ke:mah, yehwa yo:n nikmatti pero xa:, xa: kachi tikmati ke:ní:w n' i..., iteyo *o** ke:ní:w xa: kikuah okuilimeh pos nochi ... Ke:mah. Pos neh ki..., niki:xmati ne: no: yo:n to:to:kowit, tein wehwei kowit a pos neli xo:chiowa wa:n ta:ki, ne:n, de ta:ki ne:n kowtet pos ne: pisi:ltik mochi:wa ne:n ohololtsitsi:n wa:n ke:meh yo:n chi:chikitet mochi:wa n' iteyo de wehwei wa:n *cuando** selik pos xoxoktik ok wa:n *cuando** chika:wak, chi:chi:le:wi. No: semi kikuah ne: yo:n chiktehmeh tein, tein eski chiktehtsitsi:n kikuah. No: kikuah te:na:kalmeh, kikuah papa:meh, kikuah yo:n kuitatohtokmeh wa:n nejó:n kualtsi:n yo:n kowit wa:n momahma:itia, ye:kmahmaxaleh, ihkó:n mochi:wa ke:meh *palma** wa:n ompa ne: ompa ta:ki a, ka:mpa yo:n chika:wak kowit pos ompa ta:ki kualtsi:n, ompa mochi:wa ika *sarta**, ke:meh kahfe:n pero pisi:ltik ta:ki ne:n iteyotsitsi:n wa:n chi:chi:le:wi wa:n de se: kita chi:chi:le:wi pos oksitok a wa:n kua..., kikuah chiktehmeh. Pisili:tos. No: ki:xmattokeh, chilte..., chi:chi:lti..., chi:chi:ltik a pos kie:kkuah chiktehtsitsi:n, kimattokeh ke oksik a. Kipehpetstolowah wa:n nejó:n neli kualtia para ... Kowe:wat kualtia ika se: tawi:pa:nas *o** para kua:it se: kikui no: kualtia. Wa:n yo:n, yo:n a:mo tsaya:ni ke:meh tepe:xo:no:e:wat, yo:n, yo:n se: kitektiw para, para kuali ki:sa ke:meh se: kinekis, komo se: kitsaya:na koto:nis a yo:n *o** chikoki:sa. No: kua..., mm, se: kiteh..., kohkoto:ni ke ... Yo:n *mejor** se: kiteki ika *machete** para, para ki:sa kualtsi:n. *casi** ke:s..., ke:ke:saktok ihkó:n Yo:n ke:mah se: kitektiw, yo:n a:mo, a:mo se: ki..., ke:mah, yo:n ko..., komo se: kitsaya:n chikoto:ni. Ke:keski:sa *casi** tsikilitsitsi:n. Yo:n nejó:n ke:meh tepe:xo:no:t se: kitsaya:na yo:n wa:n wehka pihpitsakki:sa. Pero yo:n e:wat de n', de i:n to:to:kowit a:mo, a:mo tsaya:ni kualtsi:n, komo se: kitektiw para se: kinekis ke mah weyak ki:sa. Iwki yo:n ne:n, yo:n kowit, ke:mah wa:n nejó:n neli tein yo:n, te..., kua..., nohne:lmeh wa:n mimiltik kualtsi:n, *mediio** i:xtoma:wak kualtia para kale:waltsi:n oso para taihti:yo:t kikuih, kui..., n' tokni:wa:n pero nejó:n wa:n kua..., kowtati:l no: kualtia yo:n, no: kualtsi:n tata, *cuando** kuali wa:kik kualtsi:n tata kowtsi:n se: ... a:mo tekoloh pero kualtsi:n xo:ta wa:n nejó:n yehwa sah yo:ni niki:xmattok no: wa:n neli ne:n ima:i ma:we:weyakaxtik wa:n ma:..., ma:tsitsikiltik ima:yekapan. Ke:mah wa:n yehwa ya. Ka:n semi wehkapantia kowit, a:mo semi wehkapantia, mochi:wa nika:n kahbe:ntah *o** ka:sá: ika kowtah mochi:wa yo:n. A:mo ... i:n we:ikowtah a:mo mo..., a:mo mochi:wa yo:n, mochi:wa nika:n kahbe:ntah oso ka:sá: kohkowtah, ohohte:noh, mochi:wa to:to:kowit. Pos kualtsi:n de ke nika:n timona:mikkeh itech nejí:n kowtah, kowte:nte:noh, nochi n' ohti pos no: kualtsi:n tine:chtapowih wa:n no: ke:meh nimitsilihtoya ne:n Ke:mah, tiki:xmattokkeh to:to:kowit. pos yo:n kowit kualtsi:n ne:n xo:chiowa wa:n yoksi ne:n ikapolin, ihkó:n *siempre** semi kikuah chiktehmeh. No: ne: ke:man neh nikinitaya ne:wi:n soh mopi:pilowa yo:n pe:sohchiktehmeh, te:na:ka:lmeh wa:n okseki mohmotmeh. Okseki chiktehmeh kualtsi:n nochi kikuah, nochi kikuah nejó:n kowtet, nejó:n Pos a:mo nikmati teh xa: kati:n to:nal, itech kati:n me:tsti ne:n xo:chiowa *o** kati:n me:tsti ne:n chika:waya n' iteyo, [ko]moke ... Pos de xo:chiowa a:mo n' mati ka..., a:mo n'mati kati:n me:tsti xo:chiowa pero n', pero n' kowtet ne: ke:meh a:man ne: oksi a. Ke:meh a:man i:n *tiempo** de, de pe:wa i:n, de julio, itahkotia: *o** agosto onkak yo:n kowtet, nochi yo:n kowtetsi:n para kikuah chiktehtsitsi:n kikuah ne:n chiktehmeh wa:n Ke:mah yehwa yo:n *o** ... Ke:mah pos no: n' ima:yo pos achi we:weyak wa:n nochi ikua:payo kualtsi:n nochi a:mo, a:mo chi:chi:ltik i..., ikua:panyo A:mo, yo:n a:mo. Iekapan a:mo. Wa:n no: nikneltoka ne:n kualtia ima:yo, *ramitas** para kowtati:l. Ke:mah. Kowtati:l no: kualtsi:n tata. Ke:mah. No: ka:sá: ika se: kitehteki seki mehmela:wak, Mm. ikowtati:l de n' se: kitehteki yo:n *cuando** de wa:ki a a:mo eti:k, Yo:n a:mo. a:mo eti:k. Wa:n nejí:n tein toma:wak pos se: kitehteki no: wa:n se: kitahtapa:na wa:n no: seki kualtsi:n tapa:ni wa:n seki no: ihi:xaktok. Ke:mah. Ke:mah, seki i:xyeh. Ke:meskia yo:n ihilpitok pero no: kualtsi:n te:neh pos no: se: kitektiw wa:n seki kualtsi:n tahtapa:ni, a:mo ihi:xyeh wa:n a:mo ilpitok wa:n yo:n kualtia ne:n se: kite:mah ne:wi:n, se: kiteki tsikitsitsi:n *trocitos** wa:n se: kitahtapa:na Mm. wa:n ne:wi:n se: kita:lia tein a:mo wel se: ki:xtilia ok n' ie:wayo, ta: de n' achi wehwei, tohtoma:wak a:mo ki:sa n' ie:wayo ok, ki:sa tein achi pihpitsa:wak Mm, mm, a:mo ki:sa ok. De pitsa:wak ok, selik ok kowit, ke:mah. Yeh yo:n se: kikui. Yeh yo:n se: kikui, pos ke:meh yo:n tikihtowa ekintsi:n ne: se: ki..., se: kitehtektiw para se: ki:xtia ihkó:n we:weyak para ika se: tawi:pa:na, para nikihto:s se: kitila:na tsi..., wa:n mah ihkó:n kokotoka. Ke:mah. Wa:n nehi:n kowit pos no:, seki kihtowa kipia iyo:lo pero a:mo, yo:lchi:chi:ltik sah nejí:n kowit wa:n no: ke:meh tein, tein xohxowik no: kualtsi:n kitektiw ne:n acha, kualtsi:n se: kiteki, achi ema:nik. Ye..., yema:nik. Pero de sepa ne:n wa:ki Ke:mah. Pos no: ye:kpipi:nia wa:n Pipi:nia, pipi:nia. pos no: mopa:tsowa sah ika ne:n *hacha**, se: k..., No: pa:tsakalaki sah ne:n *hacha** oso *machete**, pa:tsakalaki sah. m..., *o machete**, a:mo moto:ka Ke:mah. A:mo moto:ka ok, ahkotsikui:ni sah *machete**, ke:mah. A:mo moto:ka, no: moneki mah kualtsi:n te:neh ne:n *machete** oso n' *hacha** para kitektiw wa:n se: kitahtapa:ntiw ihkó:n se: kite:ma ne:wi:n to:nalah Ke:mah, ihko:ni. pos i..., mo:stika, wiptika se: kwi:kaya *o** se: kuiti wa:kik a, a:mo semi teleti:k ok. Ke:mah. Pero de ihkó:n *siempre** no: eti:k ne:n tatatapats wa:n *igual** ne:n ima:yo, ne:n *ramitas** no:, no:, no: eti:k pero sepa se: kite:ma ne: to:nalah pos wa:ki a, ahoktia ya. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. A:mo, a:mo eti:k ok. Ke:mah. Pos yo:n nochi, nochi neh nikmattok, no: kuali a ke nika:n tim..., timonohno:tsah, yo:n nochi nik..., nikmattok de ke nochi tikmattokeh de ke:..., ke:ní:w te:chservi:rowah nejó:n kowtsi:n. Ke:mah. Yo:n para kowtati:l, para tikuiah ... Timotawi:pa:niah. Mm, *o** ika titama:mah, nochi kualtia *o** chiktehmeh no: ika mo..., motekipanowah nejó:n okuiltsitsi:n pos nejó:n nochi, nochi, nochi servi:rowa nejó:n kowtsi:n, Nochi, nochi kualtia. Ke:mah, nochi kualtia. Ke:mah. Pos, pos tapale:wia miak taman. nochi tapale:wia nejó:n kowit, yo:n to:to:kowit. Yek..., ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Pos semi kualtsi:n ke:meh i:n se: kwelita, ke:meh i:n nochipa mah se: mona:miktinemi wa:n mah se: motapowi, mah se: i..., se: kin..., se: kihto ka:ni se: kimattok nejó:n to:to:kowit, xa: tiki:xmati wa:n ke:meh ekintsi:n nochi tiki:xmattokeh, ke:meh teh no: tiki:xmattok yo:n to:to:kowit pos kualtsi:n. Ke:mah, ihko:ni yeh. Pos kuali yetok ke i:n timonohno:tskeh wa:n sayoh ne: ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damían, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wa ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:matik.