*Bueno** pos sepa *que** nika:n timona:mikih ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n xo:no:kowit, ne:n, ne: kati:yeh ne:n kuali se: kehke:wa, katí:n a:mo wel ehke:wi. Nite:kakilia onkak o:me taman, chi:chi:ltik wa:n ista:k *o** kostik, kati:yeh. Wa:n neli teh tinemi ne: kowtah, no: tikehke:wani, xa: tiki:xmattok, kati:yeh ne:n kuowit tein kuali ehke:wi, katí:n a:mo wel ehke:wi. A:, tik..., tikneki tikmatis nika:n timahsikeh itech nijí:n ohti, ne:n E... Ke:mah. ohte:noh de n' ohti. A:chá: no: yeh tikitako nojó:n xo:no:t tikneki tiki:xmatis wa:n no:, no:, no: tikneki..., neh kox no: niki:xmati. Yehwa no:, nikneki no: nik..., nik..., nikehke:was, para a:mo ne:nkah nimosiowti:s, yeh ka n'tsi:ntoka katí:n kuali eheke:wi. Ke:mah. Wa:n no: tikneki neh..., no: tikneki tikmatis. Ke:mah. Pos nijó:n xo:no:t onkak seki chi:chi:ltik wa:n seki de n' ista:k. De chi:chi:ltik pos no: se: ki..., kehke:was *o** seki se: ki..., kite:nteki oso se: ke:witiehke:wa, yo:n semi te:ma:kokoh pero se: kehke:wa. Wa:n yo:n xo:no:t se: ki..., se: kikowtsa:la:nakia se: kiteki se: kowit ompa se: kitapa:na wa:n se: kkowtsa:la:nakia. wa:n se: kixihxi:ma a:mo semi mah te:neh, para a:mo koto:ntias nijó:n xo:no:t. Nijó:n xo:no:t ke:meh chi:chi:ltik ne:n ie:wayo wa:n xo:no:t ki:sa no: chi:chi:le:wi. Newí:n se:..., de ki:sa ya ne:wí:n se: kita:lihtiw. Yo:n ki:stiw nijo:n tsihtsikitsitsi:n ne:wí:n ne:wí:n ki:stiw, wetstiw ne:n ikakawyo. Wa:n xo:no:t ne:n ikuowyo pos no: chi:chi:ltik moka:wa. Nochi ne:n i..., n' ixo:chio no: chi:chi:ltik n' ahko. Chi:chi:ltik wa:n seki pané: yo:n mo:yo:tsitsí:n iteyo wehwetsi. Wa:n iyo:lselo no: chi:chi:ltik, nochi n' ima:yo nochi chi:chi:ltik. Wa:n oksé: taman ne:n xo:no:t yeh de n' ista:k. N' ista:k no: komo weli, a:mo wel se: ki..., kehke:wa, ke:masá se: kahkotila:na wehkapan, a:mo nochipa ehke:wa, *bueno** ehke:wi, se: ki..., komo a:mo weli pos se: kite:nteki. Wa:n komo a:mo pos nochi se: kki:xtia ya pos se: ki..., ne:wí:n se: kkowtsa:la:nakia wa:n se: ki..., se: kita:lia taman. Taman *porque** komo se: kita:lia ne:pa pos nijo:n monelowa, a:mo kualtia, no: ke:meh eskia kipa. Moka:wa chi:chi:ltik ne: ma:ski ista:k. Wa:n yo:n tik..., tikahchi:wah, ne:wí:n tiki:xtiah ne:n xo:no:tsí:n, no: se: kitsa:la:nakia wa:n ne:wí:n se: ki..., ne:wí:n ki:stiw n' e:wat, ne:wí:n wetstiw wa:n ke:mah se: ki..., se: kkue:kuelpachowa wa:n ne:wí:n se: kita:lihtiw. Yo:n sayoh para se: kkue:kuelpachowa para se: ki..., se: kitas ka:nachi ki:sa. Wa:n ke:mah se: ka:ta:li:ti a ne:pa tech n' a:t *o** se: kita:lia seki xiwit, ompa paniá:n se: kita..., se: kita:lia sake:ra o:me oso e:yi ku..., ku..., kuwit wa:n paniá:n ya se: kita:lia seki xiwit, wa:n no paniá:n ya seki se: kita:lia ne:n ihkó:n ne:n wa:n se: kitalia para ne:, se: kimoya:wa. Wa:n komo amo ika *costal** se: kipa:nte:ma wa:n se: ki..., se: kita:lilia ne: k..., se: kita:lilia o:me kowit wa:n ompa mah xokoya. Nijó:n xokoya se: kitati a *cuando** ne: *cerca** xokoyati a, se: para xokoya se: kaxto:l to:nal *o** mahtaktio:..., sempowal to:nal *porque** yo:n no: wehka:wa *según de que** ma:sá: seki chika:wakkowit wa:n de n' selik pos niman xokoya. Wa:n ke:masá: ka:mpa se: kita ne:n se: ka:ta:lihtok miak panki:sa nijó:n tak alaktik ihkó:n sa mo..., poso:ntok ihkó:n, wa:n yehwa de xoko:k, entó:s ki:sa ya tech n' koxta:l oso ne: ka:mpa se: ka:mpa se: ka:ta:lihtok. Wa:n no: nikneltoka ka:mpa tech *costal** wa:n *cerca de** n' a:t se:, se: *casi** se: ka:ta:lia wa:n i..., miak n' a:t pos mah se: kilpi ika se: tamali:n para a:mo kwi:kas nijó:n a:t. Nijó:n xo:no:t se: ki..., se: kita ne:wí:n neh nikitstinemi itech ka:mpa aha:tawyoh, wa:n ka:mpa ne: tate:xi:mah ompa onkak nijó:n xo:no:t, onkak, ompa onkak o:me taman. Yehwa n' chi:chi:ltik wa:n yehwa de n' ista:k. Ompa se: kita ne:n katí:n de n' kualtia *porque** se:, se: taman de n' ista:k no:, semi telpolokotik a:mo ki:sa, kohkoto:ni wa:n se: taman de n' ista:k pos ki:sa. Yo:n a:mo welis se: ki..., se: kahsis, ne:wí:n ka:mpa..., se: kahsi ne:wí:n pahpaniá:n pero a:mo nochi ki:sa xo:no:t, *Porque** seki tikitah ne: to:naltata. Wa:n yo:n semi miak onkak xo:no:t ka:mpa yo:n nochi kite:xi:mah seki kowmeh, wa:n e:wi ihkó:n ixwa nijó:n tsikitsitsi:n ne:n iteyo, tsikitsitsi:n iteyo ixwa. Ompa miak, ka:ns ika se: kita ihkó:n miak yetok nihkó:n moskaltihtok ixwa. Wa:n yo:n ixwa yo:n tsikitsitsi:n iteyo. A:mo wehwei. Wa:n no: *igual** ka:mpa ne:wí:n aha:tawyoh se: kita, pos ompa ya se: ki..., se: kita wa:n ompa se: kki:xtia ya wa:n pos se: kwa:lkui a, kualtsi:n ki:sa nijó:n xo:no:t. Kualtsi:n a:mo tahtakua:wak ki:sa. Pero komo a:mo wel semi kualtsi:n se: kkowtsa:la:nakia, pos yehwa yo:n tahtakua:wak ki:sa. Seki nik..., seki a:mo kualtsi:n tili:ntok nijó:n kowit, semi kahkaxaltik, wa:n se: kitila:na seki ki:stiw, pos ne:wí:n wetstiw sayoh n' e:wat wa:n moka:wa xo:no:t, pero semi teltahtakua:wak ki:sa. Wa:n para kuali ki:sas nijó:n te:n se: ki..., se: kitilta:lia ihko:ni pos kualtsi:n ki:sa yema:nik n' xo:no:t. Ihkó:n ke:meh ne: se:..., *después** se: ka:ki:xti:ti a wa:n se: kipa:ka, wa:n ke:mah se: kwi:ka ya ne:wí:n se: kipihpilo:ti ka:mpa achi to:natok para mah wa:ki. Pero komohkó:n se: ka:ki:xti:ti ma:ski kualtsi:n tapa:k, ne:wí:n se: kita:lia, poxkawi. Poxkawi wa:n yehwa yo:n pala:ni, komo a:mo niman se: kichi:wak *cuenta** ne:wí:n se: kita:lihtok, E:mah. pos kokotoka ya, pala:ni, poxkawi wa:n a:mo kualtsi:n ki:sa ok. Moneki nijó:n xo:no:t de se: kipa:kati:w itech n' a:t mah kualtsi:n se: kipa:ka ka:mpa a:mo onkak ne:n sokia:t ihkó:n, mah ka:mpa a:mo ne: wa:lahtok sokia:t. Ka:mpa kualtsi:n chipa:wak n' a:tsí:n para no: kualtsi:n chipa:wak ki:sa n' xo:no:t. Pero komo tikpa:kak itech sokia:t ka:mpa nijó:n se: kimoya:wa ne:n a:tsí:n ika se: imets wa:n se: kipa:ka, no: taman ki:sa, a:mo kualtsi:n ki:sa pochiktik. Ke:mah. No: se: kipa:ka no: ka:mpa kualtsi:n chipa:wak n' a:tsí:n ne:pa, ka:mpa se: kahchi:wa ya ne: xo:no:tsí:n, mah a:mo ompa se: kipa:ka, mah se: kipaka seko, seko ka:mpa wa:lahtok n' a:tsí:n, *porque** ka:mpa se: ka:ki:xtia, ompa te:ktok nijó:n a:tsí:n achi sokia:t. oso, oso ke:meh eskia kahfe:n nijó:n, pos a:mo a:mo kualtia. Entó:s ompa yetok ok nijó:n alaktik wa:n yehwa yo:n ekintsi:n ne:n de se: ka:ki:xtia ne:wí:n se: kwi:ka wa:n kalte:noh oso ne:wí:n kowtah ka:mpa se: ka:ki:xtia wa:n se: kipa:kati pos se: ki..., ompa se: kita:lia ya. Se: kketsa se: kowit wa:n se: kitila:na ko..., se:..., kuomekat, kiliah m' poposokani *o mismo** ne:n tepe:xo:no:e:wat se: kita:lia wa:n ompa se: kpihpilowa. Entó:s wa:ki a. A:xka:n komo se: kwa:lkui kalte:noh, pos kalte:noh niman mah se: kipihpilo mah niman wa:ki. Wa:n pos yehwa nijó:n xo:no:t sayoh kipia ke:masá: se: kinita ne:n kipia yo:n okuilimeh, yo:n xo:no:kuilimeh pero yo:n a:mo teh kichi:wah. Yo:n a:chá: kikuah n' iteyo oso n' iyo:lselo ne:n xo:no:t. *Porque** nijó:n chi:chi:lxo:no:t nochi yo:n nochi n' iyo:lselo nochi chi:chi:ltik, nochi n' ima:yo. Nochi *hasta** n' i..., n' iteyo no:, no: tsikitsitsi:n, yo:n a:mo wehwei n' iteyo, no: *igual** de n' ista:k, no:, neh n..., de n' e:wa *hasta** tani ne:n..., n' ie:wayo ne:n pochiktik *hasta** n' ikowyo no: pochiktik wa:n *hasta** ahko n' iyo:lselo nochi pochiktik. Nochi ne:n ka:mpa n' iyo:lselo, de n' imahma:yo oso n' ikua:pan. nochi selik wa:n i..., ima:yo kualtsi:n ne: maih..., iyehye:kapayo yewaltik. Nijó:n ista:k, ista:k no: ne:n ima:yo. No: *igual** n' oksé: de n' chi:chi:ltik no: *igual**. Wa:n yo:n ne:n nimitsilia nijo:n xa:, xa: kachi tikmati ki:ní:n de nijó:n xo:no:t, ki:ní:n se: k..., kiní:n se: kki:xtia, k..., se: kkowtsa:la:nakia oso ki:ní:n oso sayoh ne: se: ka:ta:lia, xa: kachi tikmattos. No: niki:xmati no: tepitsi:n. Yo:n xo:no:t no: niki:xtia:ni neh wa:n nejo:n no: kuali niki:xtia wa:n tein neh nikmati kuali ehke:wi tein ista:kxo:no:t kuali ehke:wi. Yo:n chi:chi:lxo:no:t ne: seki kiliah chi:chi:lxo:no:t porin iteyo chi:chi:ltik *cuando** chika:waya. Wa:n yo:n iteyo ata mochi:wa pané: kuesalkua:kkat yehyewaltik wa:n kipia i..., iwitsyotsitsi:n wa:n iteyo yewaltik sah mochi:wa n' taihtik, tayo:la:n yewaltik. Yehyewaltik wa:n chi... Entó:s no: kikuah n' chechelo:t, chechelo:meh kitekih, kikuah n' chika:waya. Kikualiah n' iteyotsi:n wa:n kipampi:xowah seki oso yo:n, oso yo:n ika *racimo** pero tein kikualiah ya ne:n iteyotsi:n. Yo:n semi kikuah chechelo:meh, ka:mpa onkak xo:no:kowit wa:n chika:wtok *o** chika:waya teyowa kie:kkuah n' chechelo:meh, pero chiktehmeh a:mo kikuah yo:n *porque** a:mo wel kipihpixkah, pero chechelo:meh kipihpixkah ata wa:n kikuah. Yehwa niki:xmattok yeh, pero neli ne: neh nikehke:wani ne:n, ne:n yo:n chi:..., yo:n xo:no:t tein tein kiliah ista:kxo:no:t, pero chi..., nochi chi:chi:ltik n' ixo:chio n' *cuando** chika:waya. Wa:n nejo:n nikehke:wa neh seki ne: kowtahpa niow, ne: kowtah ke:masá: ntekitia, ne: nik.., nikehke:wa wa:n de ema:nik ki:sa *hasta** ahko se: kitila:na n' ie:wayo, *hasta** ahko ki:sa wa:n tein a:mo pos nejo:n se: kite:nteki para ne: kuali se: kki:xtilia n' iwetstoya:n. E:mah, para ki:sa iwetstoya:n. Para ki:sa. Wa:n ke:mah t'te:mowa se:, ne: k..., *mismo** xo:no:kowit t'te:nteki a, niman tike:steki, tike:stsi:ke:wa para ompa nik..., komohkó:n tili:ni n' kowit nikta:lia se: kowtsí:n nikalakia, para mah, mah k..., mah kikantapohto ne: ka:mpa n'tekiti. Ke:mah, tepitsi:n n'xi:ma nik..., mahyá: nikpet..., nikte:n..., te:ntia tepitsi:n para ompa niki..., kowtsa:la:nkia ya ne:n kuowit, ne: kuow..., kuowe:wat, nikowtsa:la:nakia pero keptok, it..., ka:mpa ii:xkopa ne:n e:wat ni..., moka:wa ni..., ka:mpa nietok. Wa:n tein, wa:n tein ne:n e:wat, n' ie:wayo ne:n kowit paniá:n moka:wa kalampa ne:wí:n para, para niktila:na ne:n e:wat wa:n ki:stiw notechkokopa, wi:tsa tein e:wat sah, tein para nikuiti xo:no:t. Kala:mpa, para ne:wí:n ki:sa ya. Wa:n tein e:wat kakaltik ki:stiw para ne: ki:sa se:. Tein kuali ehke:wi ti..., soh tiktope:..., tiktokihtiw sah ne:n kowtsí:n tein ika timoma:..., tiktetsi:lowa xo:no:t tein a:mo[...] wa:le:wa wa:n ok we:..., we:l ki:sa para ne:, motokihtiw *hasta** tamiki:sa. Ke:mah, to..., tein kualtsi:n ehke:wi [...] ki:sa we:weyak ne:n ie:wayo. Iwki n'chi:wa neh. Pos seki de te:..., se:, de ihkó:n a:mo se: taxi:kowa, te:ma:tekisneki, yehwa ke:meh ekintsi:n tikihtohtok, se: kita:lilia se: kowit *más** kuali. De..., por eso** se: kita:lilia kowit, s..., t'ta:lilia kowit, se: kitetekuinowa wa:n t'tila:na kowit ihkuí:n, timopale:wia ika wa:n ke:mah i..., ki:stiw a ne:n e:wat, n' ise:lti ki:sa. Ne: neh a:mo niki:xtia *cachitos** ne:n e:wat, *sino** neh *que** nik..., *trabajo de** nikua:posteki, ke:mah niktila:na. Neh sayoh nik..., nikitani ke:meh ni..., ke:meh kuali niktetsi:lo:s a n' kowit, ihwa:k niki:xtia, ke:mah niktsonkepa ya wa:n niktsonika..., n'tetsi:lowa ika n' kowit a, Ke:masá: senki:sa para ne:. wa:n t'tila:ntiw, n'tila:ntiw ihkó:n wa:n tein ka:mpa ii:xko ya ka:mpa xo:not a ki:sa motechkokopa wi:tsa wa:n tein e:wat yowi para ne:wí:n, ka..., moka:wa kalampa ne: ie:wayo, wa:n wi:tsa nikahkuí:n ka:mpa i:n nehwa nietok wi:tsa n' tein yehyema:nik a. Niktila:na, n'tila:ntiw ihkó:n *hasta** senki:sa wa:n nimitsilia tamiki:sa, wehka kalakiti n' ie:wayo. wa:n ke:mah nejo:n nik..., niktamo:ttiw nehkuí:n, niktamiki:xtia, wa:n sepa seko niow nikte:moti oksé: se: kowit, ni..., nikehke:wati wa:n sepa iwki nikchi:wa. Sepa oksé: kowit. Para a:mo nimoowihti:s nikte:mohtos ka:mpa n'tachihchi:was, mahyá: *noaparatito** ka:mpa nikih..., nikehke:was, sepa nikuiti wa:n sepa iwki n'chi:wa. Ni..., *primero** niki:xtia se: *cachito** ke:meh kuali nik..., niktetekuino:s nokow niki:xtilia wa:n ke:mah ke:meh tetekuin..., ompa nikalakia ya para n'tila:ntiw, n'tila:ntiw ihkó:n. Neh *primero** nipe:wa de n' ikua:payo para kuali niktetsi:lowa, n..., ika kuali n'tila:na ika noma:y sah wa:n ke:mah niktila:na ya, n'tila:na ihkó:n *hasta** tamiki:sa wa:n iwki n'chi:wa. wa:n ke:mah ni..., nikita, nikita nima:tan ya pos a:mo teh kowit *más** nikwi:ka n' a:taw ni..., komo a:mo n'neki nikpechti:s xiwit *nicostalakia** ika yo:n *plásticobolsa** wa:n nika:te:ma wa:n nikechilpia ika se: kuomekat wa:n nika:..., nika:te:ma ya, n' tehwa:n tikihtowah tika:pachowah. Wa:n nik..., komo para pankalakis n'panta:lilia kowit we:weyak, Tika:ta:lia ya. wa:n mah kitelta:lito a:ihtik mah yeto ne:n yo:n *plásticobolsa para** mah a:chichi:nto ihkó:n. *Porque** komo a:mo nikta:lilih tei pos a:i:xko mokui wa:n a:mo, a:mo xokoyas Ka:n ki:sa. Nikta:lilia se: kowit m' paniá:n, sake:ra o:me oso e:yi, ke:meh nikitas *que** pankalaki wa:n nikta:lilia tet nika:n wa:n nika:n para mah kitelta:lito ihkó:n, ihkó:n nikchi:wa neh n'xokoltia ne: xo:no:t. E:mah, wa:n nikchi:wa sake:ra sempowal to:nal nikita ox xokoyak a wa:n ne: nikuiti a wa:n nik..., komohkó:n nikita ne: ki:sak a n' ialakyo, *es que, es que** kualtia n' tikchipa:was, se: kwiwita nik..., nikchi:wa ihkó:n noma:y wa:n a:mo ki:sa n' ialakyo *es que** kipolowa ok. Iwki nikchi:wa, nikita kualtia ya pos nikpa:ka ya wa:n ni..., nik..., nikwa:tsa wa:n..., *o** nikwa:lkui nik..., niktetekuinowa ika *nylon** wa:n nikwa:tsa, *hasta** kalihtik nikwa:tsa ya. Wa:n ke:mah ne: kualtsi:n wa:ki, ki:sa pohpochiktik yo:n xo..., ki:sa yema:nik. Pero komo a:mo kuali xokoyak, komo a:mo kuali t'tsa..., komo a:mo iwki tikowtsa:la:wih pos eski a:mo ye:kxokoya wa:n kakaltik ki:sa xo:no:t. Ki:sa tahtakua:wak. Yo:n kakaltik *porque** a:mo ki:sa n' ialakyo, a:mo, a:mo ki:sa. Wa:n ne: pos ki:sa kualtsi:n, kualtsi:n ki:sa xo:no:tsí:n *ha..., hasta** ehemaxtik wa:n pochikontsi:n. Pochikontsí:n. Komo kita:liliah *cloro** pos *más peor** ok kualtsi:n pochi:nia pero, de que** ista:k a:mo wel *kclorowiah** ok, *porque n' cloro** no: kwehwelowa ya. No: kwehwelowa ya. Ke:mah, kwehwelowa ya, e:mah, de ista:k pos kualtsi:n ki:sa ya a:mo, a:mo moneki kita:liliah *cloro** ok. Ihkó:n ke:mah *hasta** kipia ipati:w, komo se: kinamakak ika ipati:w yo:n kowe:watsí:n. Ke:mah. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikkeh wa:n nochi ti..., timolihkeh *de que** ti..., no: tiki:xmati nejó:n xo:no:t, no: tikmati ki:ní:n tiki:xti:s Seki ta:taman de, de tiki:xtiah ta:taman nochi tikmattokeh ki:n tikehke:waskeh. Ke:mah, ta:taman. Pero ta:taman, ke:meh kintsi:n neh nimitsilia neh nikpostektiw para niki:xtihtiw ne:n *pedacitos**, ne:wí:n wetstiw, Pero neh nikwelita ke:meh kintsi:n tne:chilia pos kachi a:mo se: mowihtia ke:meh intsi:n tikposteki wa:n tiktila:na wa:n tiki:xkepa pos wetsiti ne:wí:n ke:meh eskia yo:n... Ne:wí:n... Kanah, soh t'tetekuinowa ika mokow wa:n tiktila:na, tiktila:ntiw, tok... E:mah, t'tila:ntiw wa:n t'tila:ntiw, soh mah se: moma:chika:wa se: kitila:na wa:n ke:mah se: ki:sa ma:s ye:kweyak *hasta** *hasta** ne: pipitskatiw n' e:wat kalampa, soh *fuerte** mah se: kitila:na. Ihkó:n se: kichi:wa. E:mah. Moka:wtiw sayoh xo:no:t chipa:wakxo:no:t ya. Pos no: kualtsi:n ke:meh i:n. Pos yo:n xo:no:t a:chá: no: tiktekiti ka:mpa, ka:mpa a:tawyoh oso ka:mpa tate:xi:malah no: tikitati. Pos yo:n mochi:wa ka:mpa ne:, ka:mpa taxiti:ni ne: kowtah ompa n' e:wa yo:n, yo:n xokowtsitsí:n. *o** ka:sá: ne: kahfe:ntah ke:meh i:n tika:wah pos ompa moskaltia ompa. Ke:mah, pero n..., ne: tikehke:wah no: ke:..., ti..., mih teihsá: ika tikilpiah *monecesitarowa** xo:no:tsí:n, para a:mo tikowaskeh ok, *mejor** tikte:mo:tih ne: kowtah, ika se: oso o:me tiktekih wa:n tika:pachowah wa:n *taserbi:rowa para** teihsá: kitekiwtiah ya. Yo:n de xokoya ya. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: neh nikita ka:ns ika ne:n miak, miak ixwa ne:n *matitas** ihkó:n, a:chá: yehwa yo:n tsikitsitsi:n ke:meh tikihtowa, yo:n ke:meh kuesalkua:kkat. Ke:mah, yehyewaltik. I:n yohyowaltik yehwa yo:n wetsiti ne:wí:n wa:n wa:n kihtowah ne: ke:man ki..., ko:nkuiah ne:wí:n kowtah, kololowa:yah oso ox tehkoyah ihkó:n, kiki:xtilia:yah nijó:n xina:ch de nijó:n xo:no:t wa:n tikto:kayah. Kito:kayah wa:n komo a:mo kita:lia:yah ihkó:n kixwaltia:yah wa:n i:n tsikitsi:n kito:kayah ya. Yo:n ke:waltia:yah, nijó:n kuali kit para se: ki..., ke:walti:s nijó:n. Nijó:n *semillita** yo:n ke:meh eskia kuaa:ktak yehwa ne:n ixwa. Wa:n yo:n no: semi kwelitah, no: a:mo no: kka:wah semi ne:n chechelo:meh. Kikuah semi. Nijó:n chechelo:meh ka:mpa yetok nijó:n xo:no:kowit, ompa motachihchi:wiah, xa: tikita ke:mansá: ompa yetok ne:n i..., n' incha:n, kiliah n' incha:n n' intapahsol. Ke:mah. Ompa ne:n ke:masá: ompa nemih n' chechelo:kone:meh oso ompa ne: mose:wiah wa:n ompa kikuah nijó:n iteyo de n' xo:no:t *o** n' ima:xiwyo se: *rollo** kitekih wa:n yehwa ya kichi:wah n' incha:n, n' *inido** ihkó:n wa:n ompa yetokeh ya. Ke:mah. Pero n' xo:no:t a:mo kkohkoto:nah. Yo:n a:mo teh kichi:wiliah. A:mo kitetekih, a:mo kitetexowah. Kualtsi:n nijí:n, sayoh n' ompa ne: nentinemih wa:n yehwa yo:n xa: no: tikmattos nijó:n, Ke:mah, tikitanih. nijó:n iteyo nijó:n xo:no:t, nijó:n a:mo wehwei. Kanah. A:mo wehwei n' iteyo. Ke:mah. *Bueno** pos ne: Wa:n xa: no: tikmattos *que** xa: ox ixwa. Ke:mah, yo:n ixwa, yehwa n' i..., yehwa n' ika mo..., momiakilia n' iteyo. Tein a:..., tein kite:mpetskowa n' chechelo:t pos yehwa ne:n ixwa n' kowtetsí:n. Wa:n neh nikitani ka:ns ika de yo:n chi:chi:lxo:no:t, de ixwa ihkó:n, de ihkui:ntsi:n ne:n..., aya:mo semi wehkapan wa:n no: chi:chi:ltik ya. Ke:mah. Yo:n ika moskaltia chi:chi:ltik. Ke:mah. Wa:n de n' ista:k no: nikita ka:s ika ixwatok. Pos kualtsi:n, de n' ika e:wa kualtsi:n sa seltik, ista:k, pochiktik ne: xo:no:t, xo:no:t *matita** ihkó:n *hasta** n' ima:y kualtsi:n selik. Ihkó:n *hasta** moskaltihtiw de sepa we:ia ya *hasta** mehmela:wak mochi:wa, nochi, nochi ne:n pochiktik. E:mah, ista:kxo:no:t. Ke:mah. Wa:n okseki pos chi:chi:ltik. Ke:mah, chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik, ika e:wa de moskaltihtiw chi:chi:ltik nijó:n xo:no:t, neh nikitani. A:chá: no: hkó:n teh tik..., tikitani nijó:n xo:no:t, Ke:mah, ke:mah, nikitani no: yo:n. Pos kualtsi:n nochi tik..., tiki:xmatih nejó:n xo:no:t, ke:meh teh no: tiki:xmati, Ke:mah. Ke:mah. pos no: *igual** neh nik..., niki:xmati yo:n xo:no:t, wehka:w ihkó:n nik..., niki:xtia:ni wa:n niki:xtia nijó:n xo:no:t. Tiki:xtiah wa:n tik..., yeh no: se: siowi, te:mo..., kokohkeh se: ima:wa:n de n' tio:tak. Pos yo:n no: moneki de se: ehkos mah se: momahteki ika ne:n a: Ke:mah. Ke:mah. Yo:n te:siowtih pero wa:n te:ma:kokoh. E:mah. ne: kawa:ni n' a:t, mah te:kawa:ntili:ka:n. Ke:mah. Pero ihkó:n no: te:koko:skeh se: ima:wa:n *porque** se: ma:siowi. E:mah. Wa:n neh niki:xehekowa *que** kachi kuali ke:meh ekintsi:n timonohno:tstokeh, ke:meh ekintsi:n tine:chilia, *que** kachi mah se: kiteki se: kowit wa:n mah se: ki..., ika mah se: kitila:na. Ke:mah, yehwa n' kachi *más** kuali se: mopale:wia ika. Te:ma:kokoh. *Porque** ihkó:n yo:n ika se: ima:y nijo:n ke:masá: te:ma:kokoh wa:n ke:masá: ye:kte:teki. Te:ma:kokoh. Ke:mah, te:ma:kokoh. Te:teki. Te:neh no: xo:no:t wa:n komo a:mo neh k..., neh ke:masá: noma:ko kahkalaki ne: de se: kitila:na. Ke:mah. Se: ima:ko kahkalaki ne:n atsi... N' iwa:n ikowyo. Tein yo:n kipia kowit ok ata, kalaki se: ima:ko seki ehke:wi ne:n e:wat iwa:n kow..., iwa:n ikowyo, wa:n yehwa se: ima:ko kalaki. Yeh ka neh *cuando** nikehke:wa *mejor** se: kowit nikteki, mahyá: de..., se: kowtsí:n de o:me, de o:me *cuarta** n'teki, wa:n n'tetsi:lohtiw para ika nimopale:wi:s, n'tila:na ihkuí:n wa:n niktila:nti:w, n'tila:ntiw wa:n ihsiwka kachi nikchi:wa wa:n *menos** nimosiowtia *porque** ni... Wa:n niki:xtia ma:s e:ktihtilaktik, pa:patakaxtik niki:xtia ihkui:kuí:n sake:ra. Niki:xtia:ya, pero ne: moneki mah se: mochika:wa. Pa:pata:wak ki:sa. Pero yehwa ika yo:n kowit *siempre** kachi tapale:wia wa:n E:mah, ki:sa pa:pata:wak. E:mah, se: mopale:wia kualtsi:n. E:mah, se: mopale:wia. a:mo se: nosiowtia. Ke:mah. Kualtsi:n. Se: taxi:kowa. Ke:mah. Wa:n kachi se: taxi:kowa, *pero de que** ihkó:n yowak a ne:n se: nentok a:mo, a:mo se: taxi:kowa. A:mo, *porque tanto y tanto** se: kki:xtilia miak n' e:wat yo:n kowit ye:kalaktik, a:mo wel se: kki:tskia ok, *hasta** se: kima:petsko:snekia, pero ika kowit se: mopale:wia kualtsi:n. Pos ta yo:n alaktik no:, nio:n wel se:..., wa:n yo:n no: moneki se: ki..., E:mah. kwi:kas seki tilmah de n' tila:wak oso ki:ní:n para te:..., se:..., mah se: maki *porque** ta:mo yo:n semi cho:kiloh. Yo:n cho:kiloh. Cho:kiloh. Yo:n komo xo:no:..., xo:no:t de n' chi:chi:ltik, chi:chi:lxo:no:t semi no: *hasta** no: se: chi:chi:le:wi ika ne:n Te:pa. Te:pa ne:n cho:kil. Te:pa. E:mah, pero se: makia se: itilmahsoltsi:n wa:n ika yo:n se: mopale:wia, ika a:mo teh..., a:mo telte:pa semi. A:mo semi te:pa, *igual de** i:n de n' ista:k a:mo no: semi. E:mah. Ke:mah. Pero nijó:n cho:kiloh wa:n se: kita ne:n xo:no:t *por eso** ka:ns ika ka:mpa se: ka:ta:lia, ihkó:n panki:sa ke:meh eskia posok yo:n nochi alaktik. Ke:mah. Yo:n ialakyo de ne:n xo:no:t wa:n sepa de se: kita, pos ki:sa ya. Ke:mah. Ki:sa yo:n alaktik pos kuali se: kipa:ka ya. Ke:mah. Nio:n no: owih se: kixita:nia wa:n pos ki:sa nijó:n alaktik ya. Ke:mah, ki:stiw niman. Pero komohkó:n se: kipa:ka, nejo:n se: *kifuerzawia** se: kipa:ka ma:ski yo:n alaktik ok n' xo:no:t a:mo ki:sa wa:n a:mo A:mo ki:sa, a:mo ki:sa, a:mo ki:sa. Pos hkó:n se: kwa:tsati a ne:wí:n pero yehwa yo:n ki:sa tahtakua:wak ya. Kakaltik ya. Kakaltik ya wa:n yehwa yo:n a:mo se: kwelita *hasta** ke:meh i:n Kakaltik ya. tama:chihchi:walis seki no: te:..., te:ma:kokoh oso kinma:kokowa ya n' tokni:wa:n, a:mo wel semi ki..., Ke:mah. Ke:mah. ki..., kimiakiltiah kichi:wah *siquiera** se: oso o:me, pos a:mo weli *porque** nijo:n Takua:wak, takua:wak. Wa:n, wa:n kwelitah *más** ki..., ki..., te:kowiliah, pero ta:ká:n ti..., i..., takua:wak n' xo:no:t. Pero komohkó:n yema:nik n' xo:no:t pos no: ne:nke:n tachihchi:wah n' tokni:wa:n. A:ksá: se: kinamaki:ltih wa:n kwelitah xo:no:tsí:n, motahtaniah ka:ni n' tikowak wa:n para n' ampó:n moilwiah wa:n te:kui:li:tih xo:no:tsí:n. A:mo moneki se: kinemi:ltihtinemis. *Por eso** ke:meh tine:chilih seki xo:no:t tikitak semi teltahtakua:wak yo:n a:mo kie:xo..., kkowtsa:la:nakihkeh, yo:n sayoh kipano:ltihkeh, I..., kanah, a:mo. Ne:, a:t ke:ní:w n' kichi:wah tak. yo:n sayoh kki:x..., ki:stiahki itech ne:n kowit Wa:n, wa:n ka:p..., ka:pachowah niman iwki. E:wat sah. Yo:n a:mo, yo:n nikita a:mo wel takowtsa:la:n..., takowtsa:la:wiah, pero kiliah se: kkowtsa:la:wia. ne:wí:n wetstiahki wa:n moka:wtiahki ne: xo:no:t, sayoh, sayoh ki:sak ne:n e:wat, pero a:mo, a:mo tili:ntiahki itech ne:n se: kkowtsa:la:nakia. A:mo welih, *por eso** a:mo iwki kichi:wah iwki nimolia *porque** pihpitsaktik nikowak xo:no:tsí:n tsikitsitsi:n wa:n ye:kkahkakaltik, a:mo nikwelitak. Pos nih..., ni..., nijó:n kowit no: kualtia nijo:n se: kitsa:la:nakia *porque** no:, no:, mah se:..., tamachi:wto ke:meh eskia se: ki..., kitsaya:na, se: kitapa:na. Ke:mah. Pero komo semi telwe:i nijó:n no:, no: *de que** nijó:n kowit pos yehwa yo:n senki:swit, a:mo kkuitiw. A:mo, ka:n, ka:n ki:sa kualtsi:n, a:mo yema:nia. A:mo no: ki:sa kualtsi:n. Wa:n de kualtsi:n tili:ntiw pos no: ki:sa kualtsi:n ne:n xo:no:tsí:n. Ke:mah, kualtsi:n ki:sa, kualtsi:n ki:sa. Kualtsi:n ki:sa, *mo que** wetstiw ne:wí:n Pos ta:taman tikchi:wah, ke:meh i:n ta:taman tikchi:wah de n' tikuih de nijí:n xo:no:t, ke:meh teh pos tikihtowa ne: timo..., Ke:mah. t'ta:lia se: kowit pos pané: kachi ne:nke:n. Ke:mah, kachi ihsiwka. Wa:n neh pos no:... Kachi ihsiwka, *porque** neli te:ma:kokoh, kanah ik..., te:ma:kokoh *mejor** kachi kuali ihkó:n tetekuino wa:n [...] wa:n niki:tskih i..., wa:n sentapal se: *ipuntita** iwa:n wa:n n'tila:na, a:mo x..., a:mo tomi *porque** niktetsi:lowa nika:n wa:n sepa n'tahkokui:ltia ne:pa wa:n niki:tskia nika:n niman wa:n n'tila:na wa:n yo:n ke:meh niktila:n sepa niktokihtiw n' kowit iwki *hasta** nima:tami ni..., tamiki:sa n' e:wat wa:n ihsiwka. Wa:n de tima:tami a ne:wí:n tiktamo:ta ya xo:no:t. N' e:wat ne:wí:n wetsiti a. Ihsiwka, ihsiwka. Ompa ne: t..., *como que** ne:wí:n yowi a ne:n e:wat, pipitskatiw ne:wí:n wa:n xo:no:t ne:wí:n nikololte:ma wa:n sepa se: nikta:lia, *primero** n' ik..., ikua:payo niki:xtilia s..., ika se: *cachito** ke:meh nikitas kuali niktetsi:lo:s nokow niki:xtilia, n' ika i..., ie:wayo niki:tskia wa:n de ki:sa n' e:wat ke:mah niktsonkepa ya wa:n n'tetekuinowa wa:n nikalakia itech ne:n kowit a wa:n n'tila:ntiw wa:n n'tila:ntiw. Tein xo:no:t n' tikihtowa ki:sa notechka:kopa wa:n tein e:wat ki:sa ne:wí:n ya. Yo:n para kuali, kuali ki:sa n' tein se: kkowtsa:la:wia *que** komo yetok nika:n ka:mpa ne: kiteki n' kowit pos ki:sa nika:n *o** k..., nimantsi:n wi:tsa nika:n, Mah se: kkeptiw. ki:sa yema:nik *porque** mochihkolohtiw wa:n kkahka:wa n' e:wat ihkó:n. A:mo wel kwa:tohtoka *porque** kakaltik wa:n yeh yowi para ne:wí:n e:wat wa:n xo:no:t wi:tsa para nika:mpa. Kkahka:wa. Nika:mpa ya wi:tsa n' xo:no:t. *Por eso** kualtsi:n ki:sa wa:n *de una vez** [...] wa:n tamik a, pipitskatiw a n' e:wat nehkuí:n. Pos yehwa no: ne:wí:n ke:masá: neh no: ne:ch..., ne:wí:n niki:xtia n' xo:no:t, niki:xtia n..., ke:masá: se: ihsiwtiw se: ka:ta:li:ti a nijó:n xo:no:t ke:masá: se: moxohxola:wa wa:n se: wetsi, *porque** nijó:n ie:wayo semi telalaktik. Yo:n alaktik. Yo:n no: semi mah se: kipia ne:n *cuidado** ihkó:n *porque** masá: se: wetsi. Ke:mah. Yo:n ka:mpa se: kite:te:ma pos ye:kalaktik nijó:n. Ke:mah, alaktik semi. *Porque** moka:wa sayoh n' e:wat, cho:kiloh ok. E:mah. Cho:kiloh. E:mah. Yehwa yo:n. Pos yehwa sah yo:n n'nekia nimitstahtani:s yo:n xo:no:t wa:n i..., kuali a *que** timotapowihkeh para timomakah *cuenta** ke:ní:w n' tik..., tikchi:was para a:mo timosiowti:s semi yo:n. para se: mopale:wi:s kuali ihkó:n, pero komo a:mo timoliah pos a:mo se:..., a:mo se: kichi:wa wa:n Ne:, se: kihtowa, ne: se: ka:n mosiowtia *o** telchihchika:wak, a:mo telma:chika:wak *sino que** tikpia[kipia] *maña para** kehke:was n' kowe:wat. Pos... Yehwa ya a:mo se: mosiowtia semi. Pos kualtsi:n ke:meh kintsi:n nika:n timo..., timolihkeh, timolihtokeh itech nijí:n ohti, de nijí:n xo:no:t pos kualtsi:n no: tine:chtapowih Ke:mah. semi kualtsi:n pos no: ti..., ne:..., ke:masá: no: hkó:n nikchi:was nijí:n xo:no:t niki:xti:s no: nimoma:ta:lili:s ne:n kowit para a:mo no: semi nimoma:chika:was. Ke:mah. Ika ihkó:n a:mo no: se: kimowilia te:ma:tekis nijó:n xo:no:t. A:mo te:ma:teki. *O** ke:masá: yehwa yo:n ika se: ima:ko kahkalaki, de se: ihkó:n, se: iyo:..., ika se: ima:y. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah. Wa:n ke:meh i:n tikihtowa kintsi:n, kuali a *que** tine:chilih ke:n tiki:xtia xo:no:t, pos no hkó:n ti..., timomachti:skeh wa:n tik..., tiki:xti:skeh nijó:n xo:no:t. Ke:mah. Semi kualtsi:n se: motapowia ihko:ni. Ke:mah. E:mah. Neh pos yehwa sah yo:n n'nekia nimitstahtani:s wa:n sayoh 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:n tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ompa niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. *Bueno**.