*Bueno** pos a:man sepa nikahkuí:n timona:mikih ne: niknekiskia xne:chtapowi ke:ní:w ne:n tiki:xmati ne: x..., xo:no:..., xo:no:kowit *que** ka:nachi taman xo:no:kowit onkak tein kuali se: kehke:wa. Miak xo:no:t onkak pero a:mo nochi wel se: kehke:wa. Yehwa nikneki nimitstahtani:s kati:yeh n' tein kuali ehke:wi, katí:n a:mo wel ehke:wi. A:, tikneki tikmatis nika:n i:n timoahsikeh itech i:n Ke:mah. ohti *o** itech i:n kowtah wa:n ne: tikte:mo:tih nijó:n xo:no:t *o** tikitatih katí:n de n' ehke:wi, katí:n kox no: niki:xmati. Pos neh no: niki:xmattok nijí:n xo:no:t, seki de n' chi:chi:ltik wa:n seki de n' ista:k. De n' ista:k o:me taman onkak, seki de n' kualtsi:n ki:sa wa:n se: taman de n' a:mo wel ki:sa, kohkoto:ni. Se: kki:xtia tsikitsitsi:n, se: kiki:xtia ihkó:n pero kohkoto:ntiw, a:mo kualtia. Wa:n se: taman de n' ista:k kualtsi:n ki:sa. No: *igual** ne:n chi:chi:ltik no: ki:sa seki sayoh *que** se: ki..., se: kehke:wa wa:n se: ki..., se: kitila:na, se: kkowtsa:la:nakia wa:n se: ki..., pos se: kki:xtia ne:n de chi:chi:ltik n' ie:wayo wa:n no: chi:chi:le:wi ne:n xo:no:t. Yo:n nijó:n no:, no: se: taman. Ne: chi:chi:ltik nochi *hasta** ne:n ik..., ikowyo, ke:masá: *hasta** ne:n kowtsí:n tein se: kki:xtilia no: chi:chi:ltik. Sepa n' iteyo *hasta** ahko n' iyolselo, nochi n' ima:yo, n' iteyo, iteyo mopihpilowa, pos chi:chi:ltik no:. Wa:n se: kki:xtia seki ne:n no: kohkoto:ni seki wa:n seki kualtia para xo:no:t se: kki:xtia, sayoh *que** chi:chi:le:wi. *Por eso** kiliah chi:chi:lxo:no:t. Wa:n yo:n ista:kxo:no:t seki se: kikehke:wa kualtsi:n ki:sa nochi pochiktik *hasta** n' ikowyo, wa:n nijo:n ne:n xo:no:t ki:sa kualtsi:n no: nochi pochiktik wa:n ahko pos ne: nochi ne: n' iyo:lselo nochi pochiktik. No: se: taman no:, no: kualtsi:n ne:n kowit se: kita pero semi telkohkoto:ni, no: *mismo** n' ista:k, yo:n a:mo no: kualtia. Wa:n i:n xo:no:t se: ki..., ki..., se: kki:xtia, se: kiteki se: kowit wa:n se: kkowtsa:la:nakia wa:n se: kitila:ntiw *por cachitos** ki:stiw. *Después hasta** yo:n se: ki:sati, kualtsi:n ki:sa yema:nik. Pero komo se: ki..., se: kikalakia n' xo:no:t hkó:n wa:n se: kitila:na n' iwki ki:sati, ki:sa tahtakua:wak, i:n kualtsi:n se: kipostektiw wa:n ki:stiw ihkui:kui:ntsitsi:n, seh se: *pedacito** wa:n ki..., se: kitamo:ttiw ne:wí:n wa:n kualtsi:n ki:sa we:weyak n' xo:no:t. *Después** se: kkue:kuelpachowa wa:n ne:wí:n se: kita:lia ya, yo:n semi alaktik. Wa:n no: *igual** i:n de n' ista:k, no: *igual** se: kki:xtia ne:n se: kowtsa:la:nakia wa:n ke:masá: ki:sa we:weyak. No: se: kpostektiw wa:n no:, no: weli komohkó:n se: kita *que** kualtsi:n ne:n se: kowyo..., no: nejó:n kowit no:, no: moneki mah se: kimati, mah se: kitapa:na, nochi ne:n nika:n kopitstik para kitila:na se: kitila:ntiw kualtsi:n kwi:ka. Pero komo kaxaltik yehwa yo:n ki:sa paniá:n nochi ki:sa ne:n e:wat sayoh se: kitila:na wa:n ne:wí:n wetsiti, ki:sa tahtakua:wak yo:n xo:no:t *porque** a:mo tiktilta:lihtiw. Ke:mah. Wa:n yo:n xo:no:t ne:n ke:masá: no: se: kue:kuelpachowa yo:n ista:k, komo weli se: kima:nelowa n' iwa:n ne:n yo:n chi:chi:ltik wa:n komo a:mo taman se: ka:ta:lia *porque** pos ke:mansá: kipa ne:n ne: xo:no:t, moka:wa no: *igual** ne: no: chi:chi:le:wi ne: ma:ski ista:k. Wa:n pos yehwa yo:n ne:n t..., ki..., nijó:n xo:no:t, mo sepa se: ka:ta:lia, ka:n se: ka:ta:lia itech n' a:t, se: kaxto:l to:nal ke:mansá: soh se: semah, sempowal to:nal para se: ka:ki:xtia, se: kitati a kox ne:n..., ox xokoya, *Cuando** xokoya ompa ne: yetok ne: tech n' a:t, se: kita ya, ne:n ki:sa ya nochi n' alaktik. No: ala:ktik, ke:masá: se: kita ka:mpa tepitsi:n ne:n a:t, a:t se: ka:ta:lia pos ke:masá: ompa paniá:n yetok m' posok, entó:s nochi ki:sa ya nijó:n tech ne:n..., xokoya. Nijó:n xokoya wa:n se: kita:lia tata:mpa se: kowit, wa:n yo:n seki xiwit ata se: kita:lilia, ke:mah paniá:n se: kita:lilia n' xo:no:t, wa:n ompa paniá:n se: kipa:ntsakua ika *nylon**, komo se: kineki, wa:n komo a:mo pos no: kualtia ika *costal** se: kita:lia, sayoh mah a:mo tili:nto, E..., kaxaltik mah a:mo se: kinehnepano, mah se: kito:tohtoma wa:n mah se: kipante:ma sah. Ihkó:n no: kualtsi:n ki:sa nijó:n xo:no:t, para xokoya. Para, paxa xokoya. E:mah, para xokoya yo:n. *Porque** ta:mo komo se: kinehnepanowa ihkó:n nochi taihtik seki a:mo xokoya, seki xokoya wa:n se[ki] xokoya de m' paniá:n wa:n taihtik ihkó:n alaktik. Ke:mah. Wa:n yo:n alaktik komo a:mo ye:kxokoya, pos yehwa ma:s se: kipa:kas, ki:sa aha..., ah..., *bueno** kahkakaltik ne:n xo:no:t. Kahkakaltik, kahkakaltik a. Wa:n *de que** kualtsi:n nochi xokoya, nio:n no: owih se: kipa:ka, se: kikuiti wa:n se: kikuiti a pos kualtsi:n ke:meh i:n tama:chihchi:walis tama:chihchi:wah pos nio:n no: kinma:kokowa wa:n kachi ki..., kichi:wah nijó:n chi:walis. Pero de que..., de que** nijo:n tahtatakua:wak n' xo:no:t a:mo *igual** ne: kichi:wah chi:walis, a:mo..., no..., nochi kihitatiuweh. Ke:mah. Wa:n sepa ne:n de kualtia nijó:n xo:no:t, nochi kuahkuali pos kualtsi:n no: ki..., no: kichi:wah *siquiera** ka:n o:me oso e:yi ihkó:n kichi:wtiuweh pos ne:nke:n ma:ta:ntiuweh. Nijó:n tahtakua:wak no: kualtsi:n no:, pero i:pa para kua:it sah. Wa:n tehwa no: xa: kachi tik..., tikmattos ki:ní:n nijí:n xo:no:t se: kki:xtia, *ya que** nika:n timona:mikikoh itech nijí:n kowtah, itech i:n ohte:nte:noh ti..., timahsih, wa:n no: nimitstahtania ka:nika ne:n xa: timattos n' xo:no:t ka:ni onkak, ki:ní:n se: kki:xtia, no: xe:..., teh xa: kachi tikmattos. Ke:mah, pos neh de xo:no:t no: tepitsi:n n'matililia, no: nikehke:wani wa:n nejo:n se: ki..., ti..., onkak seki n..., se: n' chi:chi:lxo:no:t wa:n se: n' is..., ista:kxo:no:t kiliah. Pero neh *más** nikehke:wa yo:n ne:n ista:kxo:no:t. Ne: kowtahpa se: kahsi, kualtsi:n kowtsí:n, mehmelaktsitsí:n wa:n, wa:n ne: yo:n *primero**, se:..., komo se: kineki se: kehke:was s..., se: ki..., se: kitsi:ntektiw n' kuomekat..., ne:n i..., n' ie:wayo wa:n se: kitila:ntiw ahko, se: kehke:wtiw *has...** se: kiteki wa:n se: kehke:wa, se: kita *hasta** ahko ne: ehke:wi ise:lti wa:n seki tein a:mo wel ehehke:wi se: kite:nteki *importa** n' kowit wa:n se: ki..., se: kki:xtilia iwetstoya:n ne:n ie:wayo. Wa:n tein kualtsi:n ehke:wi, ompa sah se:..., iihkatoya:n se: kki:xtilia *hasta** ahko kihki:sa. Wa:n nejo:n se: kite:nteki a n' kowtsí:n ka:mpa se: kitas kuali se: kkowtsa:la:wi:s, yo:n tikiliah tikowtsala:wiah. Ne: tiktekih, tiktapa:nah ke:meh kuali ki..., tikitaskeh *que** te:chpale:wi:s, wa:n se: kixi:ma tepitsi:n, mahyá:, mahyá: te:neh moka:wa ne:n kowit wa:n ke:mah se: kit..., se: kiteki se: kowit ya se:, mahyá: se: tahmolotsi:n wa:n se: ki..., ika se: kiteki no: se: kitila:na, komo ika se: ima:y a:mo weli *porque** alaktik. Wa:n se: kitila:na n' kowit, se: kitila:ntiw. E:mah, se: kipostektiw n' k..., n' kowe:wat, Alaktik wa:n te:ma:teki. Wa:n tein se: kitila:na para nika:mpa tein xo:no:t wa:n ne:pa ki:stiw tein, tein e:wat kakaltik wetstiw ne:wí:n. N' e:wat ya. Se: kitila:na para nika:mpa wa:n yo:n se: kite:ntia n' kowit para kitila:ntia:s ihkó:n, se: kitila:nas, se: kitila:ntiw ihkó:n wa:n nejo:n ki:stiw ne:wí:n tein, tein kuowe:wat a, wa:n t'tila:na wa:n t'tila:na, ke:mah tepits..., tek..., tami ki:sa ya, ki..., tami ki:sa ne:n tein kualtsi:n ehke:wi t'tila:na wa:n kopi:ntiki:sa *hasta** ne: kalakiti ne:n kowe:wat. Ke:mah, t'tetekuinowa mo..., moxo:no:w *o, o de una vez** tik..., tiktahta:lis se: wa:n *primero** tiktamichipa:wa wa:n ke:mah tik..., t'tetekuinowa ya, wa:n tik..., tika:..., tika:te:mati *o** tika:pacho:ti a, wa:n neh ka:mpa nika:pachowa xo:no:tsí:n nik..., komo a:mo n'ta:lilia iswat tatampa nik..., *mejor nicostalketsa**, pero nikaxalte:ma no:, nikaxalte:ma, a:mo, a:mo nik..., a:mo niktetekuinowa ihkó:n, nik..., nikxiti:nia niktetekuinoh para nikwi:ka wa:n ke:mah nikaxalte:ma ya wa:n mah kaxaltik para, para kualtsi:n xokoya. Wa:n neh nika:pachowa nikte:mpilowa itech se: teihsá: itech kuowit ika *lazo o** kuomekat *porque** ke:masá: wi:tsa n' a:t we:ia wa:n kkuitiki:sa, kwi:ka. Kwi:ka n' a:t. Wa:n para a:mo yo:n pos neh nik..., *nikbolsaketsa** wa:n nikte:mpilowa ika kuomekat, wa:n kichi:wa se: *veinte días para** nejo:n nik..., niki:xti:ti a, kualtsi:n xokoya no: xo:no:tsí:n wa:n nikpa:ka, a:mo moneki *cloro** kita:lili:skeh, kualtsi:n pochiktsí:n ki:sa wa:n yehyemaxtik. E:mah, pero neli mah, mah no: se: kapacho ka:mpa yo:n eh..., ka:mpa yo:n kima: to:nal ne:n a:t, ka:mpa yekawilah a:mo ye:kxokoya niman *porque** ne: a:mo kawa:ni n' a:tsí:n. A:mo ka:wa:ni n' a:tsí:n *siempre** ompa ne:... Yehwa yo:n nikmattok. A:mo, moneki se: pa..., se: kia:pacho ka:mpa yo:n tepitsi:n to:na. Para kualtsi:n, ye:kkualtsi:n xokoya. Iwki nikchi:wa neh no: wa:n niki:xtia kuah..., kualtsi:n xo:no:t no: ke:masá:, pero neh nikita seki kinamakah ihkó:n xo:no:tsí:n kki:xtiah pero a:mo wel kiki:xtiah, no: nio:n no: wel kikowtsa:la:wiah *porque** ye:kkahkakaltik. Wa:n, wa:n a:mo ki:sa de n' i..., ne:n icho:kilo *o** ne:n ialakyo ne:n xo:no:t *porque** a:mo xokoya *por eso** wa:n iwki kipa:kah *con tal** kinamakaskeh n' tokni:wa:n ki..., kwa:tstiwetsih ma:ski de wa:ki a kahkakaltia ya, pero yo:n kahkakaltik *porque** alakyoh, a:mo xokoyak. Wa:n a:mo teh ki..., a:mo kipale:wi:s *con que** tikta:lili:s *cloro**, a:mo kiyema:ni:s nio:n kipochi:nalti:s, a:mo kit..., a:mo ki..., a:mo kipale:wia n' *cloro** se: kita:lilia, ma:ski ka:nachi t'tete:kili:s, tik..., tikte:kili:s, tika:pacho:s ika *cloro** wa:n i:pa a:mo ki:sa. *porque** nejo:n de a:mo xokoya, de a:mo xokoya, *cuando** xokoya a:mo moneki t'te:kili:s miak *cloro**, ika tepitsi:n wa:n pochi:niak ya. A:mo pochi:nias kualtsi:n, a:mo xokoya. Ke:mah, neh nikpa:kani ihkó:n xo..., xo:no:t, nika:pachowa:ni, a:mo ke:man n'te:kilia *cloro** sanoke iwki sah wa:n ye:kkualtsi:n ki:sa xo:no:t pochiktsí:n wa:n yemaxtik ki:sa. Ke:mah, pero seki nikita *que** a:mo wel kkowtsa:la:wiah pos iwki ne:, iwki kki:xtiah, kipa:kah ke:meh weli wa:n a:mo ye:k..., pos de, de wa:ki, wa:ki a pero kakaltia fie:roh ya. E:mah, kakaltia. Wa:n de mo..., se: kipa:ktok alaki:sa wa:n alakki:sa wa:n a:mo ki:sa *porque** a:mo xokoya. Iwki kwa:tsah wa:n iwki se: kkowa iwki te:namaki:ltiah ma:ski kahkakaltik. Ihkó:n a:mo, a:mo, a:mo kuali ki:sa xo:no:t, a:mo, tein a:mo wel kehke:wah, nikita ma:ski pihpitsaktik xo:no:tsí:n, xo:nokowtsitsí:n kehke:wah ihkuí:n pi..., pa:pata:wak. A:mo kualtia, ta: pos... Ka:n alakki:sa, ta: pos iwki kkuitih wa:n ki..., ki..., kwa:tsatih wa:n ke:meh weli kinamakah. Wa:n moneki mah se: kichipa:wa kualtsi:n para tokni:wa:n a:mo se: kinkaya:wa no: para mah kipiaka:n kuali xo:no:t wa:n kuali ika tekitika:n ika *o** *hasta** no: n' intanamak kualtsi:n ki:sa wa:n kualtsi:n pochiktsí:n wa:n kualtsi:n ki..., *kimandarowah** xo:no:t, kichi:waskeh ke:meh kinekiskeh, kitetsi:lohtiwih kualtsi:n *parejo** ki:sa. Pero yo:n kakaltik a:mo se:..., sayoh te:ma:kokoh. Pos neh nikitak no: se: *viaje** nika:ta:lihka, ke:meh se: *via[je]**, o:me *viaje**, ni..., wehka:w a, ihkui:kui:ntsitsi:n xo:nokowkone:meh, pos niki:xtilia:ya ihko:ni wa:n a:mo nikowtsa:la:nakia:ya, ihkó:n ka nochi n' e:wat. Nikuelpachowa:ya ihkó:n yehyewaltik, Ke:mah, ihkó:n ke:mah no:. wa:n ne:n nika:ta:lia:ya. Wehka:waya, ke:m... Iselti ne:n ki:saya ne:n e:wat, a:mo se: kixohxokolia kualtsi:n ki:sa no:. Pero kachi wehka:wa se: ka:pachohtok, wehka:wa. Yo:n a:mo, yo:n a:mo se:..., iwki sah n' ki:sa, kkahka:wa de xokoya. Ke:mah, mokahka:wa, ki:sa yehyemaxtik, sayoh mah wehka:wa xokoya. A:mo kkahka:wa wa:n *Pero cuan..., pero cuando, cuando** kowit tein pitsaktsí:n, tein selik, pero tein yo:n wehweikowit a:mo, a:mo kkahka:wa *porque** yo:n tila:wak a. Ke:mah. Achto se: kikowtsa:la:wia para kualtsi:n ki:sa wa:n Kachi wehka:wa. neli, pero neli se..., nikita seki kinamakah ye:kpihpitsaktik kowkone:meh ok wa:n a:t ke:yeh n' a:mo wel kikowtsa:la:wiah oso ke:ní:w, *porque** nikitak kahkakaltik wa:n ye:kpihpitsaktik. Wa:n neh niki:xtilia xo:no:t ma:s wehweikowit, de wehweikowit, ni..., niki:xtilia wa:n kualtsi:n ki:sa. Wa:n ki:sa kualtsi:n alaktsí:n *porque** nik..., kualtsi:n xokoya wa:n wa:n kualtsi:n nikpa:ka wa:n nikwa:tsa, sa yehyemaxtik xo:no:t, sa pohpochiktik. Kualtsi:n ki:sa xo:notsí:n. Ihkó:n kualtsi:n mota wa:n *hasta** kualtsi:n para se: kinamakas e:kkualtsi:n wa:n wa:n a:mo, a:mo kakaltik para tachihchi:waskeh, kualtsi:n ki:sa xo:no:t. Ke:mah. Pos neh nikita no: ke:meh..., n'neltoka ke:meh tine:chilihtok ne:n se: kkowtsa:la:nakia wa:n mah a:mo semi telte:neh, *medio**, komo te:neh pos kitektiw, kohkoto:ni. Kitektiw a, no: kitektiw a no:. Ke:mah. Ke:mah. Kohkoto:ni ne:n xo:no:t. Wa:n no: *igual** ke:meh de n' mehmela:wak no: kualtsi:n ki:sa ne:n xo:no:t, kualtsi:n Kualtsi:n ki:sa. se: kisentili wa:n Ke:mah. sayoh ke:mansá: kipia yo:n okuilimeh, yo:n te:n tak no: kikuah xo:no:kuilimeh, kiliah xo:no:kuilimeh yo:n kuihkui:kuiltikeh. Ke:mah. Yo:n xo:no:kuilimeh kiliah. A:mo nikmati yo:n kox ne:n kikuah no: n' i..., n' i..., n' iteyo oso n' ike:span, a:mo n'mati ox n' iselo de n' ahko *porque** n' i..., yo:n miak ka:ns ika mota:liah tech n' ikowyo. Yo:n kikuah, pero yo:n pos a:mo, a:mo teh i..., yo:n kuali se: kiti..., kehke:wa xo:no:t, se: kehke:wa n' i..., n' ie:wayo wa:n [mah] ompa etoka:n okuilimeh, a:mo te:tsakuiliah, se: kite:nteki sah wa:n se: mah ompa wetsto ne: kowit. Ke:mah yo..., ke..., kikuah ima:xiwyo yo:n okuilimeh sayoh. E:mah, ke:mah, kikuah ima:xiwyo. Sayoh se: ipan se: taksa nejo:n pihpitsi:nih. Kikuah n' ima:xiwyo. Pos kualtsi:n de n..., nika:n timonohno:tsah wa:n kualtsi:n timomati:ltiah *de que** ke:meh teh no: tikmati wa:n neh no: nikmati ki:ní:n ti..., Ke:mah. tika:ki:xtiah yo:n xo:no:t, ki:ní:n para ti..., tika:ta:liah, pos kualtsi:n. Nochi kintsi:n nochi timolihtokeh ki:ní:n, ka:nachi to:nal kwi:ka para xokoya. Miak tasohka:matik wa:n sayoh 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak ompa ne: San Miguel. A:, *bueno compadrito.** Tzinacapan.