Pos a:man *que** sepa nikahkuí:n timoahsih, sepa nikneki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok yo:n tepe:xo:no:t, ne:, ox tiki:xmattok *que** seki wehweia ata wa:n wa:n komohkó:n kone:meh ok kualtsi:n para se: kikui tehsá: para kalkowtsí:n *o** se: kikui para kale:waltsitsí:n tein melaktik. Yo:n mochi:wa kowtah ka:mpa se: tate:xi:ma ata ke:masá: wa:le:wa *cuando** onkak ne:n xina:ch de yo:n kowtsitsí:n, Tiki:xmattos no: n' tikihtowa n' tepe:xo:no:t no: eh..., ne: kowtah ay tinemi pos tiki:xmattok n' tepe:xo:no:t no:. Pos kualtsi:n nika:n ti..., timona:mikkeh itech nijí:n kowtah wa:n pos i:n ohti *cerca** de n' kowtah pos kualtsi:n no: tine:chtahtania ki:ní:n kox niki:xmattok yo:n tepe:xo:no:t. Yo:n tepe:xo:no:t no: niki:xmati, i:n tepe:xo:no:t seki wehweia wa:n yo:n a:mo pos kihtowah *que** no: kualtia para xo:no:t pero pos no: kohkoto:ni, a:mo kualtia. No: kualtia de n' itsmol de seki tsikitsitsi:n de n' e:wi, para ika se: tawi:pa:na, se: kehke:wa pero a:mo se: a:mo se: ki..., ta: yo:n sayoh ihkó:n se: kehke:wa para se: kikokototsa para se: tawi:pa:na. Pero para nikihto:s ihkó:n ika tama:chihchi:walis a:mo kualtia. Ke:mah. Wa:n nijó:n kiliah ne:n tepe:xo:no:t *porque** kihtowah seki tech n' tepe:t itsi:ntan ne:n mochi:wa ompa ixwa, pero neh nikita ka:ns ika ka:mpa kowte:nxi:mah, pos ompa miak ixwa n' tepe:xo:no:t. Ke:mah. Yo:n tepe:xo:no:t semi miak ka:ns ika se: kita ihkó:n wa:n miak tiktekitih seki tanti..., yo:n nochi *serbi:rowa** para ne:n to..., seki para totsakuil tikuih wa:n seki tikui..., tikuih para n' ie:wayo de n' selik, para ika ne:n, ihwa:k *antes** ne: ke:man ya. Xa: no: tikmati ne:n seki tikuiah para ika timotawi:pa:nia:yah. Ika timotahtalpilia:yah nijó:n tepe:xo:no:t. No: te..., tepe:xo:no:t a:mo no: semi telkohkoto:ni, yo:n no: takua:wak, de sepa wa:ki takua:wak. Pipi:nik a. Wa:n sepa ne:n de n' toma:wak pos ke:masá: tik..., t'tekiah wa:n t'tamachi:wayah wa:n kualtia ya para tatsakuil, tikxihxi:mayah wa:n tikual..., tikuiah para tatsakuil nijó:n ne: ke:man. Nijó:n tota:tahwa:n te:chne:xtilia:yah ki:ní:n para tiktekiskeh nijó:n tsakuil, kilia:yah tsakuil, tsakuil wa:n yehwa yo:n tikuiah ne:n de n' selik ne:n itsmol ne:n tikehke..., tik..., t'te:ntekiah ne:n itsmol sake:ra ihkuí:n de toma:wak, a:mo achi pitsa:wak para tiki:xtilia:yah n' ixo:no:yo, wa:n ika t'tawi:pa:nayah, ika t'tahtalpia:yah, nochi yehwa nijó:n ne:n pero para nikihto:s yo:n ihkó:n kalkowit se: kiki:xti:s, a:mo kualtia, semi yema:nik. Yema:nik. Semi yema:nik, no: kualtia para tatsakuil ihkó:n wa:n se: kkehketsa E:mah. Sayoh. tatsakuil seki ki..., kixihxi:mayah hkó:n ka se: *machete** oso ka n' *hacha**, hkó:n kitapa:nayah, se: kitahtapa:naya wa:n se: kixihxi:maya wa:n se: kitekpa:naya, ika se: motatsakuia:ya, ne: ke:man, *cuando** ti:xpeta:nkeh ihkó:n tehwa:n, tikmattokeh ihkó:n tehwa:n tota:tahwa:n hkó:n, tikitayah wa:n ihkó:n te:..., te:chi:xpeta:nihkeh ihkó:n tietoyah tech ne:n kaltsí:n. Ka:mpa ne: tokaltsí:n pos ompa ne: tik..., tiktsi:ntsakuayah nochi ka i:n xo:no..., tepe:xo:no:kowit ika tiktekiah, tiktapa:..., t'tapa:nayah ti..., tik..., tik..., *bueno** nochi ika titahtalpia:yah de, de n' yema:nik, a:mo, yo:n a:mo tikuiah para ne: tama:chihchi:walis. A:mo. A:mo. Yo:n a:mo kualtia, a:mo kualtia, pero pos no: tak sepa ne:n iteyo pos no: kikua:yah n' chechelo:meh. N' iteyo kualtsi:n nijó:n kuí:n, ihkui:kuí:n de wehwei wa:n yo:n no: mo..., motahtapowa tak, a:mo n'mati ne:n iteyo, at ki:niwki, neh a:mo ke:man nikita neh, sayoh nikita n' e:wat. Ke:mah. N' e:wat wa:n tak pa:nwetsi, yeh ka:nsá: nikita tsikitsitsi:n ne:n tepe:xo:no:t. Ke:mah. Pos yo:n ixo:..., ixo:chio yo:n kow..., yo:n tepe:xo:no:t ixo:chio *morado** yeh. *Mora[do]**. Wa:n mochi:wa ika ika, ke:n nikihto:s, ika *racimo**. wa:n yo:n a:mo mopampilowa, moahkokehketsa ihkó:n, *cuando, cuando** chika:waya wa:ki a, tahtapa:ni a wa:n pampi:xowi n' iteyo. Wa:n ke:mah de wa:ki a ne:n i..., *iracimo** yo:n n' itsi:nkaxyo n' e:wat pahpowetsi a, se: kita ohti ka:sá: te:ntok ne:n oh..., itsi:ntan kowit te:ntok yo:n, mochi:wa mahyá: tahtapo:tok sah ata n' kakawat mochi:wa. Tahtapo:tok ihkó:n *porque** yo:n po..., tapa:nik a n' iteyo pos pampi:xowi a n' i..., itsi:nkaxyo mahyá: i..., ie:wayo. Yehwa yo:n, pero n' ixo:..., i..., *bueno** ixo:chio *morado** pero n' iteyo a:mo ke:man nikita. Tikitas yo:n e:wat ka:mpa powetsi ata ika, ika *racimo** yetok, pero n' iteyo a:mo niki:xmati ke:niwki. E:mah, yeh ka no: yo:n nikitani neh. Pos yehwa yo:n *de que** n' i..., n' ixo:chio pos no: nikita ne:n *morado** *Morado**. wa:n hkó:n motekpa:ntiw nijó:n. Neh ke:meh nikihtowa ne:n niki:xmattok n' ie:wayo, ihkui:kui:ni, pero e:k a:mo ke:man nikita ki:niwki n' i..., n' iteyo. N' iteyo a:mo n'mati kox ti:ltik oso ki:nihki x..., ox ista:k. Pero ne:n ipane:wayo nijo:n nochi pohpo:pototik, nochi ihwiyoh wa:n pos no: wehwei ihko:kó:n pero a:mo nikmati ne: ki:ni:n iteyo. Ke:mah. Achi poxa:wak nijó:n iteyo. Ke:mah. Wa:n iyo:lpan yo:n no: wehwei mochi:wa. Ke:mah, wehwei. Seki mehmela:wak mochi:wa wa:n seki nijo:n a:mo semi mehmela:wak achi chihchihkoltik. E:mah. Wa:n nochi n' i..., n' ikua:pan nochi kualtsi:n ne:n ixiwyo no: taman, ma:..., Ma:we:weyak. ma:we:weyak wa:n no: Ma:we:weyak. Wa:n yo:n moma:ytia a:mo ke:meh xo:no:kowit, yo:n moma:ytia ke:meh yo:n pesma, ki:sa n' ima:tako:yo wa:n me..., ke:meh kahfe:n. Ki:sa n' ima:tako:yo wa:n momahma:ytia ikehke:span, ihkuí:n xiwtsí:n, achi ma:we:weyak ata yo:n mochi:wa. N' ike:span mochi:wa wa:n seki ne:n Wa:n i:n se:... Ke:mah. Ma:we:weyak. Ke:mah, xo:no:kowit yeh a:mo, yeh no: taman mochi:wa n' ima:y, yeh momahma:ytia n' i..., *iramas**. wa:n ki:sa n' ima:wa:n wa:n mochi:wa n' ima:y pata:wak *más**, ki..., motekpa:na ihkó:n pero, ne: a:mo, ne: tepe:xo:no:t yeh mosa:..., mochi:wa ke:meh kahfe:nma:tako:t wa:n ike:span ya mota:lia ya xiwtsitsí:n, ihkó:n motekpa:na ihkuí:n. Ike:span mochi:wa yo:n, yo:n no: taman moma:ytia n' tepe:xo:no:t. No: taman. No: taman. No: taman, tepe:xo:no:..., no: kiliah tepe:xo:no:t, no: xo:no:t pero no: taman. No: taman. No: taman. Nochi nijó:n xo:no:t pos ne:n tepe:xo:no:t pos a:mo, a:mo weli ke:meh kintsi:n ne:n tama:chihchi:walis miak onkak, A:mo. Yo:n a:mo kualtia. Yo... Wa:n yo:n kualtsi:n *porque** a:mo alaktik yo:n, yo:n kow..., kowe:wat wa:n xo:no:t n' ikowyo a:mo alaktik no:. A:mo kual..., yo:n kualtsi:n wa:kkatik. A:mo alaktik. *Hasta**... Yo:n xo:no:t ke:masá: se: kitehteki ihkó:n kualtsi:n se: kki:xtia ke:meh eskia *hilos** ihkó:n wa:n yehwa se: kikui. Ke:mah. No: kualtia ya ne: ke:man *cuando** meh *antes** ne:n..., masá: a:mo se: kwi:ka se: im..., se: ikua:y ne: ka:mpa tiuweh titekititih pos tiktekih yo:n tepe:xo:no:t, wa:n komo tiksentiliah tokow..., tokowtati:l, pos ika tikilpiah wa:n ika tikwa:lma:ma:yah. Ke:mah. Ihkó:n ne: ke:man ti..., tipano:keh, Se: kkuia para kua:it a. tikwa:lma:ma:yah yo:n kowit, nijo:n se: kiwa:lkuia ika nijó:n xo:no:t, se: kitekia o:me, se: kita:lia:ya wa:n se: kilpia:ya. Ke:mah. Ke:mah se: kitekia ihkuí:n ke:meh se:, se: *cacho ihkó:n, ke:meh eskia ne:n kua:it. Para, para kua:it a. Se: kkui:ltia:ya wa:n ke:mah se: kwa:lma:mahte:wa ya. Se: ehko wa:n ne: se: kita:lia se: ikow E:mah. Pero ekintsi:n nochi onkak nijí:n ihwa:k ne: ke:man pos nochi kichihchi:wayah yehwa de ekintsi:n tikitakeh de n' xo:no:t. Kichi:wayah xo:no:..., xo:no:kua:it. E:mah. Kichi:wayah de xo:..., xo:no:kua:it, nochi kichi:wayah ika ne:n tama:ma:yah n' tokni:wa:n. No: ekintsi:n ne:n nochi ki..., n' oksé: taman no: kua:it a pero n' oksé: taman kintsi:n onkak. Ikintsi:n ya..., yankuik ne:sik nijó:n. Kinamakah de at ka:ni kwa:lkuite:wah pero ekintsi:n pos a:mo t... Ekintsi:n a:mo tiwelih ok kua:it sake:ra t'chihchi:waskeh. A:mo tiwelih ok wa:n ihwa:k miak weliah n' ta:tahmeh. A:, ka:n tiwelih. E:mah, weliah. Ki:ní:n kichi:wayah se: kua:it, kualtsi:n i:xtili:ntok wa:n yehwa nijó:n ika tama:ma:yah. E:mah. Wa:n ke:ma:sá: *cuando** kelka:wayah de nijó:n kua:it, pos yehwa ya nimitsilia ne:wí:n wa:n a:mo teh se: ikowtsí:n wa:n se: kita yo:n tepe:xo:no:t, pos se: kite:nteki wa:n se: kki:xtilia nijó:n xo:no:t wa:n se: ki..., kilpia ika se: ikow, se: wa:ltama:mahtiwi:ts a. Ke:mah. A:mo te:i:xkua:kokoh, nio:n no: koto:ni. A:mo, yo:n takua:wak. Nijó:n xo:no:t, tepe:xo:no:t miak, miak tapale:wia nijó:n, sayoh *que** no: tihtila:wak n' ie:wayo wa:n yo:n de, de pala:ni a nijó:n tepe:xo:no:t no:, no: semi ke:wa nijó:n nanakat, kiliah ne: xo:no:nanakat. Kiliah ne: xo:no:nanakat *porque** ompa ti..., itech e:wi ne:n Ke:mah, no:. Ke:mah, no: kie:wa. tepe:xo:no:t. Nijó:n x..., kiliah xo:no:nanakat no: ke:wa seki n' alakcho ompa ne: *pero más** ke:wa ne:n xo:no:nanakat. Nijó:n xo:no:nanakat ne:n semi we:lik wa:n Ke:mah, yehwa yo:n *más** kie:wa. pos n' ie:wayo de nijí:n tepe:xo:no:t de n' chika:wak nijó:n, seki tohtoma:wak, pos no: tila:wak n' ie:wayo. Ke:mah. Ti..., tila:wak n' ie:wayo wa:n no: de pala:ni a nochi ki:sa. Yo:n no:, no: kikuih para tapala:n nijó:n, ki..., kololta:liah nijó:n oso kitsi:nte:miliah ne:n kahfe:ntsi:n, pos yo:n no: tapala:n. Ke:mah. No: tapala:n nijó:n tepe:xo:no:t, E:mah. Wa:n teh xa: kachi tikmatis teh para nijó:n tepe:xo:no:t xa: kachi tikmatis teh *que para, de** toni nijó:n *Bueno** pos a:mo, ta: no: iw..., no: iwki sah n'mati, yehwa sah no:, ka:n teh... Ke:mah. *serbi:rowa, para** toni kualtia. *Bueno** pos ip..., i..., ka:n teh *más** t'tatekiwtiah *solamente** yehwa sah para tsi:ntsakuil tikuih, tehwa:n tikiliah tsi:ntsakual n' tikuih, ika ttatsakuah, tikiliah tsi:ntsakual para ika ne:..., tein achi i:xtohtoma:wak pos kitatapatsah wa:n ki..., kwi:pa:nah ika. Wa:n kowe:wat pos komo a:mo kuomekat kikuih pero yehwa yo:n tepe:xo:no:e:wat ne: se: kehke:wa, ika se: tawi:pa:na. *Bueno** kwi:pa:nah n' tota:tahwa:n, tehwa:n a:mo t'chi:wkeh ok, pero tehwa:n pos no: se: *tiempo** tiahtokeh pero achto nochi yehwa n' tikitayah ika mo..., tawi:pa:nayah ika n' ta:tahmeh, neh nikitak ok n' ta:tah Medina, *tovecino** ta:tahtsi:n Juan Medina katka, ne: m..., i..., icha:ntsi:n kichi:waya de kuomimil wa:n ke..., komo a:mo chi:kikis kite:mowa oso tepe:xo:no:kowit kki:xtia wa:n kitatapatsa, tein mehmela:wak wa:n kuali ki:sas o:me, kitatapatsa wa:n kwi:pa:na ne:n ta:tahtsi:n ne:n tokalna:wak n..., yetoya n' ta:tahtsi:n Juan Medina. kualtsi:n kichihchi:waya ne:n icha:n, kwi:pa:naya *puro** kuowe:wat. De kuowe:wat, wa:n kichi:wtiw *que cruzado** n' kichi:wtiw. Kualtsi:n, at ke:ní:w n' kichi:waya pero kualtsi:n tawi:pa:naya n' ta:tahtsi:n, tikitakeh n' tehwa:n yo:n. Tehwa:n a:mo t'chi:wkeh ok *porque** tehwa:n pos a:mo tikuikeh ok, *clavos** a n' tikuih ika ttasohsoh. Pero n' kuomekat a:mo tikuih ok, kuowe:wat a:mo tikuih ok *porque** tikowihitah n' tehwa:n nimolia. Pero nikitak yehwa yo:n kikuia n' ta:tahtsi:n, nochi yehwa ok n' tein... N' ta:tahmeh nochi yehwa mo..., kikuiah n' ma:na:mik ika t..., tawi:pa:nayah yo:n kowe:wat, ne:n tepe:xo:no:e:wat. Pos yehwa nijó:n tepe:xo:no:t miak tapale:wia:ya pero Ke:mah. Wa:n ki..., pos tehwa:n ne:n Miak tapale:wih, miak tapale:wih. tota:tah katka no:, pos neh nikelna:miktok no: ne: ke:maniá:n ya *que** tikpiaya nijó:n kaltsí:n nochi yehwa nijó:n xo:nokowtsí:n tikta:lilia:yah, tikwi:pa:nayah, Nochi yehwa tawip..., tawi:pa:ntoya. E:mah. *Porque** tehwa:n katka ne:n kaltsí:n de, de owasakat E:mah. wa:n xa: tikelna:miki, owasakat nochi tikwi:pa:nayah ika yo:n tepe:xo:no:e:wat Ke:mah. E:mah, wa:n nochi yehwa ne:n kimetsoholo:chilpiah *porque** achi ta..., takua:wak, de sepa wa:ki pipi:nia wa:n a:mo, a:mo pala:ni niman. de yo:n selik. A:mo pala:ni. Taxi:kowa ika nejo:n kilpiah nochi ka ne:n Yo:n kite:mowah yehwa yo:n tepe:xo:no:ewat, kilpiah ika ne:n sakat wa:n ika kwi:pa:nah no: para taxi:kowaya. No: achto tikehketsayah achto yo:n kilia:yah tatili:nka:yo:t. E:mah, e:mah. Ne:n ta:nka:yo:t nochi ne:n tik..., tikilpia:yah achto ke:mah ompa tiktekpa:nayah ya. Tiktekpa:nayah yo:n kowtsitsí:n, ika titatsakuayah ya. E:mah. Wa:n ahko pos ne:n yehwa nijó:n ne:n owasakat katka ne:n kaltsí:n, tehwa:n tokaltsi:n katka. Owasakat ne: ke:man ya, *después** tikchi:wkah de, de kowxiwit. E:mah. Neh no:pá:n nochi welia nijó:n para..., de kowxiwit wa:n yehwa yo:n tikuiah nochi yo:n tepe:xo:no:t. Ke:mah. Wa:n pet..., peto:lkomekat, yo:n nochi, nochi yeh ne:n tikuiah. Pero más** tiktsahtsaya:nayah yehwa i:n tepe:xo:no:t, i:n semi, semi kualtia, *más** takua:wak. Tepe:xo:no:t *más** kualtsi:n *porque más** takua:wak. Neh nikmattok kuali *porque** tehwa:n yeh n' tikuiah wa:n nikelna:miktok ne:n ne: ke:man ya, wehka:w ya nijó:n, tikchi:wayah wa:n ika ttawi:pa:nayah nijó:n, tepe:xo:no:e:wat wa:n ika kualtia nikmattok no: kualtia para tatsakuil nijó:n tik..., tikuiah. Ke:mah. Ke:mah. No: tikuiah pero a:mo nikihto:s *que** kualtias para teihsá: ihkó:n kalkowit a:mo, *solamente para** tatsakuil. Pos a:mo, porin ye..., porin yema:nik n' kowtsí:n a:mo kualtia para kalkowit *porque** yema:nik yo:n wa:n para kowtati:l no: kualtia pero neli chichinowi sah pero kualtia, sake:ra mah onkaskia n' kowit mah wa:kto, pero no: tata. Pero más** se: kikui para ke:meh yo:n tsakuiltsí:n se: kichi:wa. Ke:mah, para yehwa yo:n. A:, para kowtati:l a:mo kualtia, chichinowi. Chichinowi sah, chichinowi sah. Chichinowi. No: de n..., no: kualtia n' in..., n' imahma:yo de n..., Tako:tsitsí:n, tako:tsitsí:n ke:mah, e:mah. Se: kitehteki tako:tsitsí:n no: kualtia. Pos no: kualtia de n' a:mo semi palaktik ne:n tepe:xo:no:t, te:n tepitsi:n achi kuali ok, no: tata mah a:mo semi telpa:pata:wak se: kitahtapa:na, no: kualtia. Ke:mah. Ke:mah. Pero komo se: kitahtapa:n wehwei a:mo kualtia, chichinowi sah. Chichinowi sah. *o** sepa ta:ká:n pano:tok a de pala:ntok nijó:n kowtsí:n, a:mo xo:ta ok. Ka:n xo:ta ok sepa, a:mo xo:ta ok. Ompa mokalakiah yehwa yo:n kiliah yo:n okuiltsitsí:n a:chá: tikini:xmattok yo:n *comejenes**, Ke:mah. Kitehtekih. Yo:n semi ki..., kitehtekih yo:n, yo:n kowit no:. Pero ekintsi:n a:mo kachi ne:wí:n, pané: a:mo kachi nikinita. yo:n okuilimeh pihpitsaktikeh wa:n *por eso** ke:masá: se: kwi:kaya ne: ka:mpa kali se:, se: kitsi:ntsakuaya se: ikaltsi:n pos ompa ne: aktokeh yo:n okuilimeh, kkohkoyo:nia:yah nijó:n xo:no:kowit ne:n se: kitahtapa:naya wa:n moka:waya sayoh kakawat. Kakawat moka:waya, nochi kki:xtilia:ya ne: tak kkua:yah nijó:n yo:n okuilimeh. E:mah. Nijó:n okuilimeh ki..., ma:ski, de a:mo k..., se: kita:lilia ya nijó:n *xo:no:tablitas** ne:n se: kitekpa:na ya, se: tawi:pa:naya ya se: ki:sati:w miak kite..., tektokeh, ta:lpan te:ntok ne:n tamomox. Ne:n kowtamomox. Ke:mah, ne:n tamomox, yo:n kkua:yah nijó:n tepe:xo:no:t tak porin Ke:mah, ihkó:n kichi:wayah neli. Ke:mah. yema:nik. Yehwa ika ne:n Yehwa ika, yehwa ika, ema:nik. Ke:mah. Pos... Pos no: kuali a *de que** tine:ch..., tine:chilihtok wa:n no: tikmati ke:meh i:n tepe:xo:no:t pos kualtsi:n no:. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah yehwa yo:n timo..., ika t..., ika, ke:mah ika t..., sake:ra ika timonohno:tsah sake:ra para t'pano:skeh *rato** wa:n Kualtsi:n de nika:n timahsikeh itech nijí:n ohti wa:n tech i:n kowtah, pos... para mah se: kimati *que**..., ton *serbi:rowa** yo:n tepe:xo:no:e:wat. Pos miak, miak taman *te:chserbi:rowa** nijó:n tepe:xo:no:t. Yehwa y..., ke:mah. Ke:mah. de nochi kualtsi:n nochi ti..., timoliah, pos nochi se: kimattiw, seki a:mo nochi tikmatih, Ke:mah. Ka:n se: kimati, mas... Pos mah se: motapowi. pero kintsi:n nochi timomati:ltihkeh *de que** kualtsi:n de nika:n timona:mikkeh wa:n nika:n ti..., tietokeh pos kualtsi:n ke:meh teh tine:chtahtanih wa:n no: *igual** neh nimitstahtanih, pos semi kualtsi:n, a:mo, yo:n a:mo *mal** ti..., timonohno:tsah. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tsah wa:n E:mah. miak tasohka:matik. A:man xne:chili moto:ka:y, ka:ni n' tiwa:le:wak wa:n yehwa sah yo:n. Pos neh n..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh, kuali etok, neh pero neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w A:, *bueno**, tasohka:matik. de San Miguel Tzinacapan.