A:, *porque** sepa nika:n timona:mikih, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok *que** yo:n tomat, tein yo:n nika:n kiliah ne:, de nika:n tomat kiliah kiliah *que de**..., ma:s..., ma:se:walkopa n' ki..., kito:ka:ytia de nika:n kayo:t tomat, e:..., de nika:n xina:ch mochi:wa. Nejo:n, ox tiki:xmattok ne:n yo:n tomatsí:n wa:n ke:ní:w se: kionkaltia ox wehwei, wehweikowit mochi:wa, ox mowila:na no: ke:meh i:n seki tomat tikelna:mikkeh oso kanah. A:, tikneki tikmatis no: nika:n *ya que** timona:mikkeh sepa itech i:n ohti ti..., Ke:mah. pos kualtsi:n no: *de que** tine:chtahtania kox niki:xmati de nika:n tomat, de nika:n tomat no: n..., no: niki:xmati. pero neh nik..., no: nik..., no: nikto:kka ne:wí:n kaltsi:ntan no: se: *matita**, ihkó:n tikto:kah, pero a:mo miak. No: wehkapania tepitsi:n wa:n no: no: ta:ki, ta:ki wa:n yo:n no: nikto:kak neh itech i:n mayo ihkó:n nikto:kak wa:n mochi:wa. Mochi:wa n' kaltsi:ntan pero a:mo semi miak, neh a:mo miak nik..., neh a:mo niktohto:kka, neh nikihto:s nik..., wehka nikto:ka nijó:n, tomat. Yo:n se:, o:me, e:yi sah wa:n pos yo:n nikita no: kualtsi:n moskaltia wa:n pos no: kualtsi:n momahma:yo:tia wa:n kualtsi:n pisi:ltik n' i..., n' ima:yo wa:n ne:n i..., n' ixo:chio achi ne:n kostik n' ixo:chiyo. Wa:n ima:y no: ma:pisi:ltik wa:n xoxoktik, ma:pisi:ltik ihkó:n ma:..., [mo]mahma:yo:tia. Ke:mah. Wa:n no: ke:masá: se de n..., no: mochi:wa, no: se: kita:lilia se: kowit wa:n ompa ne: tata:mpa mopihpilowa ya yo:n tomat. Yo:n nochi de nika:n tehwa:n nijó:n tomat, yo:n pos no: mochi:wa nika:wí:n. *Casi** nika:wí:n ne:n mochi:wa nijó:n tomat. Mochi:wa. Ke:mah. Pero neh a:mo ke:man ni..., nik..., nikta:lia ne:wí:n, mah nikihto ne: niktohto:ka ne:wi:ni, nikihto:s *nichila:roti** ne:wí:n tetah. Neh a:mo, neh sayoh o:me, e:yi niktohto:ka kaltsi:ntan oso kalte:noh yehwa nijó:n *matitas**. Pero no: semi no: kual..., no: se: kinte:te:kilia a:tsí:n ihkó:n *porque** yo:n kikuih semi n' a:skameh. Yo:n komo a:mo se: kitak nima:n, pos nijo:n kits..., kitsi:ntehtekih yo:n a:skameh wa:n seki kwa:tsah. Ke:mah. No: *hasta** ke:masá: n' ima:ko no: se: ki..., se: kita, ompa mota:liah nijó:n a:skameh. Nijó:n a:skameh pos no: tak kkualiah, seki kkohkoyo:niah. Wa:n yo:n no: seki yo:n kiliah yo:n okuilimeh yo:n ta:lpan nemih, yo:n kiliah to:pehmeh no: kkohkoyo:niah. Yo:n tomat, tomat ya n' ta:kiloh no: kikuah. De yehwa n' ta:..., ki..., kikuah tak n' iteyo, de n' ta:kilo:t ya de n' tomat. Ke:mah, ke:mah, kikuah. Wa:n no: seki okuiltsitsí:n no:, no: kikuih, imahma:ko wa:n tak yo:n no: kkohkoyo:niah. Ke:mah. *O** a:chá: no: chiktehmeh xa: no:, xa: no: kikuah, a:mo se: kimati. Ke:mah. *Para cuando** se: kitas seki s..., kohkoyoktik ya. Pero no: kuali tine:chili:s nika:n de ka:nachi ne:n ka:nachi t..., n' tomat tiki:xmati *o** xa: tikto:ka o** xa: ka:s ika tik..., tikita. pos no: kuali tine:chili:s ki:ní:n se: kito:ka *o** ka:s ika ne: ki..., ki:ní:n se: *kcuidarowa** pos se: kichipa:wa ki:ní:n, Ke:mah. *qué tanto de** wehkapan wa:n ki:niwki n' ixo:chiyo. Ke:mah, pos..., ke:mah ke:meh n' tomat niki:xmati neh *porque** tehwa:n *cuando** timoskaltihkeh, katka ti..., ti..., *bueno** tipi:pilmeh, tiokichpi:pil, ne: ke:meh *noawelito** semi tekitia ika *chilar**, tekitia ika kamohmekat, nochi kito:kaya, yo:n, yo:n a:to:lkamoh kito:kaya no: n' kuomekat wa:n nejo:n tekitia sake:ra se: takualmo:mpah, ne: tikowta:yah n' ihwa:k. Wa:n nejo:n taxta:wa *renta** wa:n t'tamo:tah n' kowyoh wa:n ihwa:k pos kite:xi:ma wa:n tama:paya:naya wa:n wa:n wa:ki n' tahsol ki..., kixo:taltia:ya, taxo:taltia:ya wa:n para nejo:n ke:mah tami x..., tata n' tahsol, ttai:xololowah ya nochi n' kuowit tikalampi:xowah n' tein a:mo tatak wa:n titax..., ti..., kualtsi:n titachipa:wah wa:n, wa:n ke:mah nejo:n tik..., yetok a ton..., tachipa:walah pos tikto:kayah ya ne:n chi:ltekpin, yeh tikto:kayah itech n..., *San José**, i:n *diecinueve de** marzo se: kito:ka yo:n chi:ltet iwa:n ne:n tomat, tehwa:n t'to:kayah ne:n, ne:n tomatet, iwa:n t'nelowa:yah n' chi:ltet, wa:n nejo:n t'nelowa:yah iwa:n kownex wa:n ne:n te..., tikte:..., tikte:te:ntia:yah tepitsitsi:n. Ne: komo a:mo teh toni ka se: kikuis se: ko..., se: kowtsí:n kihtiichkuayah para ika tikte:mayah, pos ika tomahpil sah n' tikuiah, ke:meh tomahpil ti..., akis n' tomahpil o:me sah, kikui n' chi:ltetsí:n wa:n t'ta:liliah ya. E:mah, tepitsi:n sah, ihkó:n o:me t'natskualtiah n' tomahpil ihkuí:n sah, tein kikuik n' tomahpiltsi:n A:, sayoh na:nkuiah wa:n ne: nankita:lia:yah tepilitsitsi:n. wa:n t'ta:lihtiwih ya ne:. Ttako..., ke:mah se:, ke:mah se: tatsopo:nia ya sah Ke:meh eskia tamachi:w katka namoma:y sah. sayoh tatsopo:nia sah, a:mo wehkatan, tepitsi:n sah ke:meh ihkuí:n sah de wehkatantsi:n sah. Ke:meh se: wehkatan se: momahpil wehkatan. A:, paniá:n. Wa:n wa:n ke:mah tatsopo:niah ya sah wa:n sepa, sayoh se: tatsopo:nia:ya sah, a:mo se: kimo:le:wa niu:n tei, wa:n yowi ne:n a:kin tate:te:ma ya, ke:mah, ke:mah ya..., Takopitsya:n nankipa:nte:mayah wa:n na:nkipa... Ta..., tein nikui a ika nomahpiltsi:n komo a:mo teh *cucharita de** kowtsí:n pos ika nomahpil nikui wa:n n'panta:lihtiw, pero a:mo se: kite:ntsakua yo:n, yo:n iwki se: kka:wte:wa iwki mah yeto, pero komo t'te:ntsak a:mo panki:sas *porque** ke:meh yo:n *delicado** n' *chilito**, *de, de que** ixwa ya, de mokua:ta:lilia ya ne:n acha n' i..., acha n' iteyotsi:n, ne: y..., e:wat ya. Mo..., taksa ika n' nalwat wa:n ki:sa ya ne:n iteyotsi:n, ikua:ko kwi:ka ihkó:n. Wa:n yo:n komo se: kita:lte:mia a:mo, a:mo panki:sa ok, ko..., mote:ntili:ntia. Kitsakuilia ne:n ta:ltsí:n wa:n e:watsí:n de n' ikua:ko. Kitsakuilia n' ta:ltsí:n, *porque** a:mo chika:wak ke:meh kikpawihtok nika:n ikakawyo, a:mo wel kahkokui, Ke:meh eskia kima:..., kima:mahtok ne:n i..., n' ikakawyo. Ehe..., pos a:mo panki:sa yo:n, *por eso** yo:n chi:ltet se: kito:ka, yo:n tomatet, Si..., tomatet iwa:n chi:l se: kito:ka, se: kite:ma sah wa:n iwki yetok ihkó:n, te:nkoyo:ntok ne:n yo:n koyoktsí:n. Wa:n a:mo wehkatan para, para a:mo teh kitsakuili:s, mah paniá:n sah para ixwas wa:n kuali panki:sas ihkó:n. Yeh ke:mah komo kiowiko se..., mote:na:tilintia wa:n a:mo panki:sa ok, a:mo, yo:n, yo:n *delicado** yo:n *chilito**. A:kin a:mo kimatililia a:mo ke:walti:s. A:mo pa:nki:sa ok wa:n i:n ke:meh tikihtowa ne:n de ixwa ya wetsi a ne:n i..., n' ie:wayotsi:n wa:n kita:kawilia ya wa:n panki:sa ya. Kima:ma, ki..., ikua:ko kwi:ka ihkó:n. Ke:mah. Wa:n yo:n, yo:n *cuando** ixwa, moma:..., moma:maltia ya ne:n ie:wayotsi:n n' i..., tein iteyo ya. wa:n ki:sa ihkó:n. Wa:n ke:mah de, de ki..., moma:ytia ya motapowa ya, pawetsi a ne:wí:n ya n' ikakawyotsi:n, wa:n ompa ki:sa n' ima:tsi:n moma:tapowa ya. Ompa ya wetsi a ne: wa:n ke:mah moma:tapowa, ki:sa ya o:me n' ima:y. E:mah, ke:mah, ki:sa ya. Pero..., ke:mah, pero komo tikte:ntsak a:mo ki..., a:mo panki:sas *porque** kima:mahtok n' ikakawyotsi:n wa:n mochihkolowa, ompa mo..., mopachowa ompa xokoya. Yo:n semi *delicado**. Ompa wi:tsa ya n' tomatsí:n wa:n tomatsí:n iwa:n tikte:mayah pos sake:ra se: oso o:me, e:yi tomat iwa:n wi:tsa ya, ki:sa ya n' tomatsí:n, panki:sa yo:li:k a yeh wa:n yo:n tomatsí:n wa:le:wa yeh metsmohmoloxtik, n' tomatsí:n ikowyo mohmoloxtsitsí:n. Metsmohmoloxtik. Tohto..., mohmoloxtsitsí:n ikowyotsi:n wa:n ima:ko nochi mohmoloxtik. Wa:n *chilito** yeh metsahalaxtik ne:n, ne:n *cuando** ixwa, metsahalaxtik nochi ikowyotsi:n. Wa:n motapowa o...., iteyo..., o:me ixiwyotsi:n sah motapowa tsikitsitsi:n wa:n *chilito** no: iwki sah, wa:n pos niman tiki:xmati n' tomat kati:yeh *porque** yeh metsmohmoloxtik wa:n *chilito** a:mo. Metsmoloxtik. Wa:n yo:n mo..., ka:mpa sa: ika, i:n se: taktson ki:sa sake:ra e:yi oso o:me tomatsí:n ixwa. Ke:mah moskaltia. Wa:n ke:meh yo:n a:mo mopa:pacha:nia yo:n tein nika:n tomat a:mo mopa:pacha:nia, moskaltia tepitsi:n wa:n ke:mah moso:wa ya ne:n ta:lpan wa:n *chilito** yeh, yeh pos *más** yo:li:k moskaltia, achto, achto niman se: kiteki n' tomat *que** a:mo n' *chilito. Chilito** yo:li:k moskaltia. Wa:n ke:mah nejo:n de mosowa ta:lpan wetsi a ika n' ita:kka, mo..., ka:mpa takualka:n mochi:wa wehweitomat, ihkó:n sa mohtsoltik. Pero ta:ki semi telmiak de se:, se: xo:chit, yo..., o:me sah oso e:yi, telmiak A:h. A:mo miak, semi tel... *cada** i..., *cada** i..., ixo:chio, ka:n miak, ka:n miak wa:n ixo:chio kostik. Wa:n nejo:n ne: mo..., ta:ki sake:ra ka:n ohka:n e:xka:n wa:n ke:meh sake:ra e:yi tomat n' e:wa ne:wí:n se: we..., ne:wí:n se: wetsi wa:n se: nikahkuí:n, para motaka:wilia, yo:n a:mo wel panki:..., mo..., ihkatok ihkó:n *porque** kita:ni n' ita:kka, komo wehwei pos kita:ni mosowa ta:lpan. Wa:n yo:n a:mo itsmoli:ni semi ok sanke:, mone:neki, de ta:ki ihkó:n se: *viaje** t'tekis, ke:mah tikteki a n' tomatsí:n wa:n wa:n nejo:n tikita yo:n kohkostik a, kohkostia ya, xikteki a. T'teki a *porque** komo a:mo ne: wi:tsa n' to:peh, kikua:ki oksik, kkua:ki, a:mo kka:wa. T'teki a wa:n wa:n komo a:mo t'neki mah moka:wa pos x'teki no..., n' [...] tehwa:n t'tekilia:yah ne: nochi ka..., tiki:xtilia:yah n' itsi:nkowyo, komo se: kiteki iwa:n imetskoyo ke:meh tomatsí:n ne: yema:nik, komo oksik a ata iwa:n imetskowyo tikopi:na iwa:n imetskowyo iwa:n ihkatok tikte:ma ya itech ka:mpa tikte:mati motsohtsopo:nia wa:n koyo:nik a. Yo:n se: kiteki se: kiki:xtilia n' imetskowyo nochi, se: kikopi:na para imetskowyo moka:wa itech n' i..., tomakowit. Mots..., a:, kkohkoyo:nia. Para a:mo..., para a:mo... Wa:n i:n se:..., t'teki sayoh tomat sah para a:mo mokohkoko:s. Wa:n twi:kas ika se:, ika se: chikiwtsí:n *o** se: *cubetita** tikuiah, para ompa t'ta:lia n' tomatsí:n para a:mo wehweliwi. Para a:mo... Yo:n, yo:n *delicado** semi yo:n para se: kitekis. Mo... E:mah. Wa:n pos a:mo mopechia, mokoh..., ika tepitsi:n mokokowa oso..., wehweliw ya n' tomat *o** komo kitsopo:nih a:mo oksi kuali ok ne: xokoxtiw. Para a:mo mopechi:s ne:n... E:mah, wa:n yo:n iwki yo:n tomatsí:n wa:n tehwa:n pos miak t'sentilia:yah n' tomat ti..., miak tiktekiah ta: pos sake:ra tahkualmo:mpa ttatekiah. A:, wehka nankito:kayah ne:n... Ach..., we:ika, tahkualmo:mpa nimah, se: *cuarto**. Tiktekiah n' tomat, ke:mah tik..., ti..., achto tiki:xtia:yah ne:n *cosecha** n' tomat wa:n chi:l *después** ok. Ne:n tomat tiktekih ya wa:n chi:l *apenas** xo:chiohtok yeh. E:mah, yo:n kachi yo:li:k moskaltia. Wa:n nejo:n... Iwa:n t'to:kayah, iwa:n tikta:li..., iwa:n t'nelowa:yah n' chi:ltet wa:n... Tomat *más** ne:nke:n moskaltia wa:n ihsiwka n' ta:ki. Wa:n yo:n nanki:se:nto:kayah n' iwa:n tomat iwa:n ne:n chi:l. Niman, kachi ne:nke:n moskaltia:ya ne:n tomat. Wa:n nejo:n chi:l yo:li:k moskaltia semi yo:n. Ke:mah, tiki..., tikololowa:yah n' tomat, *cuando** chi:l oksi, onkaya n' chi:l ne: ki..., tiktekiah ya no:, tomat a:mo tei katka ok. E:mah, niman tamia. E:mah, wa:n yo:n semi ihsiwi wa:n ye:k..., ka:n miak ta:ki semi, semi. Mochi:wa pero mone:neki n' tomatsí:n. Wa:n nejo:n, Achto tami ne:n tomat. Tiktepe:wah pa:pa:lo:kilit, mochi:wa wa:n tiktekiah ika taxiwyowa m' pa:pa:lo:kilit, ika moi:xkuia. Tiktekiah m' pa:pa:lo:kilit pero por wahkal tiko:nkuiah pero miak. Ke:mah, ti..., *cuando**, ke:mah ti..., ach..., achto ne: tiktepe:..., achto t'tepe:wayah ne:n kiltet, tikmoya:wah, miak tikmoya:wayah n' kiltet ihkó:n, nochi tahkualmo:mpah. Wa:n yo:n, yo:n pa:pa:lo:kilit n' iwa:n nankitepe:wayah *cuando** nankito:kayah ne:n tomat *o** achto nankitepe:wayah. Wa:n ke:mah para ttato:kayah ya, achto t'tepe:wah n' kiltet para para titato:kayah ya. Yo:n, ke:mah, ach..., achto t'tepe:wayah n' kiltet. A:, n' achto nankitepe:wayah ne:n Ke:mah, ipan t..., ipa tahtaksatiwih ya pos yo:n xi:nach de n' kiltet wa:n ke:mah, ipa se: taksa pos motohto:ka ya ne:n xina:ch. Motohto:ka ya. Ke:mah, t'to:ktia:yah ika toxokpal. Ipan se: taksatiw moto:ka ya. *Mismo** yeh..., ke:meh nanki..., motohto:ka ya yeh *desde** kis..., paniá:n se: taksa. *Porque** yo:n kwi:ka ehekat, komohkó:n teh t'tepe:w *cuando** taehekatok, kolo:chwi:ka ehekat wa:n a:mo teh moka:wa. Ke:mah. Pos yo:n t'tepe:wah n' tehwa:n ke:m..., e:mah, t'tepe:wayah wa:n ke:mah ttato:kayah ya. Okseko ya ne:n wetsiti wa:n a:mo teh moka:wa ok itech n' ka:mpa n' tata:il. Pero ipa ttaksatiwih ya *semilla** wa:n seki moto:ktiw wa:n yehwa n' ixwa ya. E:mah, wa:n, ke:mah wa:le:wa wa:n pa..., mi:xkuitok. Pos tik..., tikol..., tiktekiah n' kilit wa:n t'tekiah tomat iwa:n ya. E:mah, kil..., wi:tsa ika ne: pa:pa:lo:kilit tiktekiah wa:n nik..., tikuiah sake:ra na:wi wahkal n' tiktekitih wa:n tikwi:kah Kuesala:n, t'namakatih, ihwa:k telonkaya, tikpiayah miak pa:pa:lo:kilit, seki twi:kah Zacapoaxtla wa:n tiktekih, tiktekitih sábado wa:n t'tekitih ne: miércoles. A:, o:me *viaje** n' sama:nah. Para jueves t'wi:kas, o..., ye:kmiak, miak kilit katka pero. T'tatekiah a:mo we:ika, se: wahkal tiki:xtia:yah ye:k se: yewalika sah se: wahkal nimah. Pero telmiak, miak yo:n t'tekiah *cuando** nemia Ne:n kilit. nowe:ita:tah pos te:chyeka:naya ika tekit wa:n te:chne:xtilia:ya ke:n se: tekitis wa:n ti..., tanehnekia, pero tehwa:n ttatsiwih tika:wah yo:n tekit, a:mo tikchi:wah ok wa:n semi kualtsi:n yo:n. para se: kito:kas yo:n, yo:n xina:ch. Pos tomatsí:n neli tiki:xmattokeh yehwa yo:n wa:n tikchi:wayah ne:..., kichi:wayah ne: nowe:imomá:n ne:n tapalo:l, xi:tomachi:l, Pos... *hijuemala** telwe:lik, telahwiya:k yo:n de nika:n kayo:t telahwiya:k. Ahwiya:k. Ne: ahkopatomat no: kinamakah wehweitomat, te:..., aha:yoh, pero wehka kita:nilia nika:n tehwa:n tomat. Nika:n tela:yoh wa:n ye:kahwiya:k. *Pero más** a:yoh de n... Ahwiya:k. Nika:n tehwa:n tomat mochi:wa a:koxoktik. Wa:n ne:pa a:mo, a:mo a:yoh semi, ne:pa sayoh momoltik sah. [I]pachyo *más** kipia wa:n a:mo kipia a:t. Ke:meh eskia yo:n... Wa:n nika:n tehwa:n tomatsí:n mochi:wa Xahxawatik sah. pero tela:yoh, tela:koxoktik. Tela:yoh. Mah kualtsi:n ixki sah wa:n t'ta:lilia n' tapalo:l, yek miak a:t kipia, ye:ka:yowa. Wa:n xikta:lili n' ah..., ahkopatomat... *Mismo** yeh ma..., ia:yo sah *mismo**. *Mismo** yeh kikui a ne:n tapalo:l ne:n ia:yo. E:mah, pero n' ahkopatomat xkixka o:me oso e:yi tiko:ltas momoltik sah, ki:sa tomat sah wa:n mahyá: ipachyo sah pero a:mo kipia a:t. E:mah, a:mo kipia a:t. E:mah, wa:n nika:n tehwa:n, de nika:n kayo:t tomat telahwiya:k wa:n tela:yoh. Ke:meh eskia xahxawatik. Xahxawatik a:mo kipia a:t, wa:..., wa:kkatik. Tela:yoh. Tela:yoh. Yehwa yo:n niki:xmati n' tomat neh. Niki:xmati ke:ní:w n' se: kionkalti:s wa:n niki:xmati ke:ní:w sepa se: kitame:wi:s para, para se: kitekis. Nochi ika *cuidado** para wel..., para a:mo wehweliwi. Ki:n tik... Iwki yo:n. Pos kualtsi:n no: nika:n timona:mikkeh wa:n tine:chilia ki:ní:n nantekitiah Ke:mah. Pos ihkó:n wehka:w n' ta:tahmeh, kintsi:n tiki:xmat wa:n mitsyeka:nayah ika yo:n tekit, Ke:mah. pos semi kualtsi:n wa:n kintsi:n no: tine:chilihtok pos nochi tine:chilihtok ki:n nankito:kayah, ki:n nanke:waltia:yah nochi ki:ní:n, achto moskaltiaya ne:n tomat wa:n *después** moskaltia:ya ne:n, ne:ch chi:l. Ke:mah. Pero yeh kachi yo:li:k moskaltia:ya. Pos kualtsi:n *de que** ka:s ika mopihpilowa:ya no: ke:meh de..., neh nikineltoka *porque** Ke:mah, wa:n nochi nimitstapowia *que de...** nijó:n okuiltsi:n, yo:n to:peh semi kkohkoyo:nia, ka:s ika ka:n Ki..., ke:mah, kikua. ka:mpa se: kita ne: tsikui:nte:wa wa:n yetok yo:n tomat, se: kitas kohkoyoktik ya. Ke:mah. Entó:s yo:n tak kwe:lilia, a:t ki:ní:n, tak a:mo kixoko:kmati, A:, n' ta: kwe:lilia semi. xa: kikua n' iteyo oso, oso xa: sayoh ne:n ie:wayo. Ke:mah. Kikua *pa...**, kikua *parejo** n' iihtikyo nochi kikua. Wa:n yo:n nimitsilia n' tehwa:n tikto:kayah nimitsilia n' ch..., n' chi:ltet, A:mo se: kimati. Pos... iwa:n se: kinelowaya kownex iwa:n, tiknelowa:yah kownex iwa:n, t'ma:nelowa:yah wa:n wa:n yo:n tikta:lilia:yah para a:mo kwi:kas ne:n i..., i..., a:skat, ne:n *semillita porque** yo:n a:mo se: kite:ntsakua, yo:n se: kitehte:ma sah. wa:n ke:meh yo:n tapo:tok. Wa:n iwa:n kownex t'nelowa:yah iwa:n tomatet wa:n chi:ltet, pero n' chi:ltet a:mo ki..., a:mo ki..., ak..., a:mo pale:wia:ya n' kownex *porque** yeh alaxtik, kipetskowa sah. Wa:n tomatet kilo:chtia:ya *porque** kipale:wia:ya ne:n chi:ltet, *semilla**, a:mo kwi:kaya n' a:skat ok. A:mo kwi:ka ya ok. Porin xaxakachtik tepitsi:n a:mo kwi:ka. E:mah, yehwa yo:n ika tikta:lia:yah iwa:n kownex se: kinelowa para iwa:n se: kito:kati a. Ihkó:n se: kichi:wa yo:n. A..., a:mo kikuih. Tak tepitsi:n kkuih..., kimowiliah. Pos yeh yo:n s..., kihtowah kipale:wia para ne:n a:skameh a:mo k..., a:mo kikuih, tak porin koko:k ne:n kownex. Wa:n yo:n kihtowah yo:n kownex no:, no: tapala:n. Kimowiliah. Kihtowah no:. E:mah tak. No: tapala:n, no: kipale:wia sayoh *que** mah a:mo semi, achka se: kite:mili nijó:n kownex, ta:mo no: kihtowah no: kwa:tsa. Ke:mah. *Este** ke..., takua:waya. A:mo, komo miak se: kite:mpachoh ika a:mo kualtia, ne: takua:wak yo:n kownex, mahyá: mahyá: *cemento** moka:wa, takua:wak no: ata. Ke:mah, pero ne: nejo:n t'te:miliah tepitsi:n sah, sayoh para ika..., para mahyá: pahti sah. Ke:meh eskia ika mah moskalti sah, ika mah moskalti sah, mah kipale:wi para mah a:mo kkuis..., mah a:mo kkuika:n a:skameh wa:n Mah ika moskalti sah yo:n, mah..., a:mo t'te:milia:yah miak. E:mah, ih..., para a:mo kwi:kas n' a:skat, para a:mo mah kwi:kaka:n. yehwa yo:n tak, neh niki:xehekowa no: de pala:ni a n' kownex xa: no: kipale:wia ya ne:n tato:k. Kipale:wiah ya no:, e:mah. Tak ke:mah eski. *porque** xa: no:, xa: no: tapala:n. Pos kualtsi:n, ke:meh kintsi:n tine:chilihtok pos no:, E:mah, ihkó:n t'chi:wayah. no: nikneltoka ne:wí:n pos *antes** mitsne:xtilia:ya ne:n mota:tah pos semi kualtsi:n, komo nankito:kayah we:ipan pos ompa nochi tikitstinemik no:. Ke:mah, nikita neh ke:ní:w ttekitiah pero ekintsi:n a:mo mochi:wa ok *porque** ttatsiwih para tia:skeh wa:n ekintsi:n pos kihtowah ne:n tein koyo:meh tein tai:xmatinih, mah a:mo se: kichichino ok n' tahsol *porque** tikta..., tiktamiah ne: ta:ltikpak, *que** a:mo tei, a:mo tei ok n' *abono** wa:n neli. Wa:n ihwa:k tehwa:n ttahchinowa:yah pos *que** yehwa:n a:mo ki..., a:mo kichi:wayah *cuenta de** yo:n *kicuidaro:skeh** n' ta:ltikpak para mah, mah te:chpale:wi wehka:wa *tiempo**. Ne: k..., tah..., t'chichinowa:yah n' tahsol, t'chichinowa:yah. A:, nankichichinowa:yah ne:n tah..., tahsol para ne:. Nochi nankichichinowa:yah *o** nankololowa:yah nochi n... No: t'chichinowa:yah ompa para tikte:pe:wayah n' kilit tachipa:wya:n *porque** yo:n kilit e:wa mah a:mo tahsolah, komo tahsolah a:mo e:..., a:mo ixwa. Yeh ka ttachipa:wah, ttachichinowa:yah wa:n ttachipa:wah *parejo** wa:n t'tepe:wayah n' kiltet wa:n tik..., wa:n ompa tatsa:la:n t'to:ktia:yah ne: *sandía**, sake:ra nahna:wi pa:nti tika:wayah ne:n kimichin. Sake:ra nahna:wi pa:nti ne:n tikto:ktia:yah, ika na:wi pa:nti ompa t'ta:lia:yah n' *sandía**, seh se:, seh se: ayohtet tikta:lihtia:yah *cada, cada** ta..., *cada** taktson ya, seh se: *sandíatet**. Wa:n tika:wayah sake:ra se: na:wi *mata** no: n' tika:wayah, we:wehka t'ta:lia:yah n' et. Para yo:n nejo:n, n' ayohtet ixwaya n' *sandíatet** wa:n mowila:na ya wa:n ta:kia *hasta** ihkui:kuí:n *sandíameh**. Wehwei mochi:waya. Pos... Nochi t'to:kayah iwa:n, miak taman..., se: *chila:rowa** miak taman ta:kilo:t se: konkaltia komo se: tanehneki se: yeh. Neh no: nikitaya ka:ns ika nipanowaya nikitaya seki ne:n tomakilit no: e:wia. Yo:n tak a:mo kito:kayah, yo:n tak kwa:lkuia chiktehtsi:n iteyo. Ke:mah tak eski. Ke:mah. Wa:n yo:n no: semi we:lik. Se: kitaya ne: istak ne:n tomakilit wa:n seki yo:n *morado**. Pos mo..., mochi:wa sah n' tomakilit, ompa, ompa ixwa sah. No: *morado** kualtsi:n. Ompa, ompa ixwa sah ne: ka:mpa se: *chila:rowa**. Wa:n no: e:wia seki yo:n kilto:ni:l. Ke:mah. Entó:s ka:mpa nijó:n ta:l *de que** kiliah, pos no: kualtsi:n nochi tae:waltia, sayoh *que..., pos eso** ke:meh kintsi:n ne:n a:mo kachi kinekih mah se: tai:xololo ok *O sea** a:mo kinekih xtahchino ok, a:mo weli ok. *porque** moka:wa semi telpaniá:n ya. Nochi se: kahchi:wa nijó:n tapala:n. Tiktatiah n' tahsol nochi. Tami n' tapala:n, tami. Kintsi:n nochi moneki mah se: kite:tema yo:n tahsol, mah tepitsi:n ne:n tapala:yowa ne:n ta:lmanik. Ke:mah, ke:mah. Wa:n ne:n..., ne: ke:man pos no: ke:meh tikihtowa nik..., pos no: komo itech tahsol se: kito:kas yo:n tomatsí:n oso n' yo:n *chilito**, A:mo mochi:was, ka:n mochi:was, a:mo moskalti:s. Kitsakuilia n' tahsol. Ke:mah, a:mo kualtia, a:mo kualtia. Pos a:mo mochi:was a:mo wel moskaltis, *mismo** yeh ki..., kitsakuili:s ne:n tahsol, ke:meh eskia yo:n momikti:s, a:mo, a:mo welis. No: moneki mah paniá:n, ke:meh kintsi:n tine:chilihtok paniá:n nanki..., kita:lia:yah, nochi nankololowa:yah n' tahsol, wa:n kualtsi:n moka:waya. Entó:s *siempre** tekpa:ntoya nijó:n *chilito**. Ke:mah. Ke:meh kintsi:n no: nikneltoka, n' tak kuali *después** kuali se: kitas komo tinemih ihkó:n kuali se: kitas ika yo:n tomatsí:n Mah se: ki..., mah se: ki..., mah se: kita:li ne:n... Ke:mah, se: kitachihchi:wi ika se: yewalika, ka:n moneki we:ika, ika se: yewalika. Ka:ns ika se: k..., kitachihchi:wi ihkó:n yo:n *matita**, ika mah se: kita, iwa:n mah se: kito:ka ne:n Ke:mah. *chile verdito**, ne:n tomat, Ke:mah. wa:n ompa se: kitas, ke:meh kintsi:n tine:chilihtok achto moskaltia ne:n tomat wa:n *después** n' oksé:, *después** mochi:wa. Pos yo:n no:, no: kuali etok yo:n ke:meh eskia kitaka:wilia ya. Achto. E:mah. Ke:mah, sa:te:pan ya. Ke:mah kitaka:wilia, motaka:wilihtiw. Kitaka:wilia ya. *Después** moka:wa sayoh neh... Wa:n tomat yeh mosowa wa:n *chilito** moskaltia *derecho** moskaltia panki:sa wa:n tomat yeh mo..., komo ki:sa sake:ra e:yi tomat ni:nipaka wetsiti wa:n moka:wa *chilito** sah, yeh ika a:mo kitsompachowa, iwki mochi:wa. Wa:n yo:n *chilito** no:, no: kualtsi:n ne:n imetskowyo, no: E:mah. tohmiyoh wa:n no: ma:we:weyak n' i..., n' ixiwyo. Metsahalaxtik yo:n, yo:n metsahalaxtik. Yo:n we:weyak n' ixiwyo, we:weyak wa:n i..., Ixo:chio ista:k i:n *chilito**. Ihista:k n' ixo:chio. Wa:n onkak *chilito** seki mopampilowa wa:n seki moahkoketsa, chi:l..., chi:lxoxowik. Wa:n yo:n de we:tsi a n' ixo:chio ompa ki:sa ya ne:n tsikitsitsi:n. De wetsi a xo:chitsí:n moka:wa ya n' *chilito**, moskaltia wa:n yehwa ya n' se: kimahse:wa n' *chilito** ya. E:mah, n' xo:chit ista:k wa:n mopilowa ne:n seki mopampilowa ne:n *chilito** wa:n seki moahkoketsa n' ta:ki, ke:meh chi:ltekpin. Ke:meh chi:ltek... E:mah wa:n seki n' *chilito** ki:sa *moradito** ikehke:span wa:n seki xohxoxoktik. Onkak miak taman. I:n ke:meh kintsi:n tinechilih, ne:n komo se: kiteki n' iwa:n ikowyo entó:s kkohkoyo:nia ya ne:n tomat oso mah... Metskowyoh, ekintsi:n metskowyoh ne:n se: kiteki wa:n Komohkó:n tomat, n' tomat, pero n' *chilito** se: kiteki metskowyoh yeh se: kiteki n' *chilito**, yeh metskowyoh. E:mah, pero n' tomatsí:n a:mo se: kiteki iwa:n ikowyo para a:mo kwehwelo:s *porque** kwehwelowa. Kwehwe... Yema:nik, yema:nik ne:n tomat wa:n Ke:meh tomat yema:nik, yeh *delicado**. E:mah, wa:n mah se: kwa:lkui ika *cuidado**, mah a:mo se: ki..., kima:malti teihsá: komo a:mo wehweliwi. Wehweliwi. Wehweliwi. Pos kualtsi:n no: ke:meh kintsi:n tine:chilihtok ihkó:n ne:n ne: *después** kuali se:, se: kitas wa:n no: kuali se: kichi:was ika se:, se: yowalika kuali se: kita:li:s nijó:n tomatsí:n, nompa e:wis ne:n tomakilit Ke:mah, se: kita:li, mah s..., mah se: kita:li, ekintsi:n a:mo..., ekintsi:n mah a:mo se: tahchino pero mah se: tachipa:wa wa:n se: kite:ma tapala:n wa:n se: kito:ka ya n' tomatsí:n wa:n mochi:wa. Pos no: welis nijó:n de tami a nochi ne:n, tami a ne:n nochi ne:n tomat nochi wa:n Ke:mah, weli. no: kuali se: kite:te:mas n' tahsol mah sepa tapala:nyowa, *hasta** ompa xa: seki, seki e:wis de n' ke:meh i:n kwi:kah n' chiktehmeh Ke:mah, weli. Weli, weli se: kichi:wa. Ke:mah. Pos ompa e:wis seki n' tomat wa:n seki de n' *chilito** oso nijí:n nimitsilihtok seki ompa e:wi ne:n tomakilit oso kilto:ni:l miak e:wi. Ke:mah. Miak taman mochi:wa itech yo:n. Ke:mah iwki mochi:wa sah wa:n tak momoya:wa nejo:n ke:n tota:lmanik ke:ní:w yo:n. Yo:n tak kwa:lkuih n' chiktehmeh ihkó:n tak. *Porque** mochi:wa *hasta** itech se:, ka:mpa se: tahchinowa n' *chilar**, miak taman mochi:wa, yehwa ya n' tomakilit, yehwa yo:n, yehwa yo:n wa:wkilit e:wa seki, ka:sá: ika e:wa pero nejo:n tatsompachowa n' yo:n wa:wkilit. Tehwa:n ke:meh t'tepe:wah pa:pa:lo:kilit pos a:mo tika:wayah mah e:wa wa:wkilit. Tik..., tikme:..., tikta:liah pero mah onka *puro** ne: pa:pa:lo:kilit sah. Wa:n ke:meh onkaya miak pe:ttoya pos seki tikwiwitatia:yah m' pa:pa:lokilit, a:mo, tikpostekiah oso tikwiwitatia:yah para mah motaka:wili. No: t'wiwitayah, a:mo tika:wayah. Nah..., wa:wkilit no: nankwiwitayah tak. Tika:wayah sayoh m' pa:pa:lo:kilit wa:n seki t'wiwitatia:yah no: m' pa:p..., pa:pa:lo:kilit tikwiwitatia:yah *porque** telmiak moki:tskia wa:n momiktia. No: t'te..., *cuando** t'tepe:wayah pero tel miak p..., pa:pa:lo:kilit t'tepe:wayah, miak. Ke:mah. Wa:n seki na:nka:wayah para xina:ch ya ne:n wa:kia. Para xina:ch a:mo tik..., para xina:ch a:mo t'postekiah yeh n' tein para n' ti..., para xina:ch de pa:pa:lo:kilit, a:mo tikokowa:yah *desde** moskaltia, *desde** pili, *hasta** motami *hasta** ihkuí:n mochi:wa m' pa:pa:lo:kilit para xina:ch. Yo:n tein a:mo se: kkokowa ne: mochi:wa n' iteyo, wehwei wa:n sa: *si:sili:to**, takuaktik mochi:wa. Wa:n tikte:..., se: poso:ni, komo poso:ni a komo motapowa ke:mah, t'tekiah ya. T'tekiah ya, ke:mah tikwa:lkuih kalihtik, tikmetsihilpiah ika kuamekat *o** xo:no:t, xo:no:e:wat, t'pihpilowah ne: itech taihtiyo:meh yo:n t'pilowah, nochi ttatsakuayah n' kalihtik, *puro**. Kalihtik wa:kia, ompa t'pihpilowa:yah. Ompa ne: mah wa:ki a. Tikmetsilpiah wa:n iwki tikwa:lkuiah ix..., iwki ma:xiwyoh ok, ki..., wa:n kipia ima:xiwyo, xoxoktik ok. Wa:n tikwa:lkuiah n' iwki t'pihpilowa:yah ika..., itech tapayo:t. *o** kuomeh t'ta:liliah, t'pilowah, pero i:xkich tiktsakuayah n' kalihtik, ne: *puro** xina:ch de..., telmiak tikwa:li:kayah. Pexo:nia de xina:ch de yo:n. Wa:n ke:mah nejo:n ompa yehwa chika:waya, chika:waya, poso:ni a, kualtsi:n pohpoto:ni ne:n x..., ne:n... Ke:mah, poto:... Kualtsi:n poto:ni, kualtsi:n mo..., pohposoktik moka:wa, ihista:k a, *Casi** poto:ni ke:meh yo:n po:poto. yetok *listo para** se: kitepe:was, sat... tikpia:yah ompa, ke:mah *cuando** sepa ttame:wayah, Pané: nikitak se: *viaje** pané: tihti:ltik n' iteyo. *Este** ke:meh yo:n sempowalxo:chit n' iteyo. Ihkuí:n m..., no:..., we:weyak, *mero** ke:meh, ke:meh mo:so:t. Ke:meh sempowalxo:chit n' iteyo, we:weyak. Ke:meh mo:so:t. Ke:meh mo:so:t. Iwki iteyo. E:mah, yehwa ne: moto:ka ya. Wa:n yo:n ka:mpa wehwetsiti ihkó:n *mismo** yeh motohto:ka tak. Wa:n nejo:n ompa, ompa mochi:wa ya de n..., Tein kuahkuali yo:n a:mo, yo:n *para se..., semilla** se: kite:mowa, ke:meh tehwa:n tikto:..., to:kayah, tikuiah *para semilla** tein a:mo tikokowah, tein *desde** yo:li *hasta** motami. tein tikuiah okseki sah tein, tein a:mo tein a:mo kowte:n. Yo:n kowte:n ihitsmoleh yo:n a:mo *para semilla por[que]** pahpatsaktik ki:sa n' iteyo. Nankihitayah katí:n... Tehwa:n tikuiah tein a:mo takoko:l, *desde** yo:li *especial para semilla**. Yehwa n' tikchi:wayah n' tehwa:n, tikuihkuiah wa:n A:mo nankuiah de n' itsmol de n' *mismo** yeh chika:wayaya de n' xina:ch. tikpostekiah. A:mo, tein itsmol a:mo tikuiah *porque** yo:n..., a:mo tikuiah, tikuiah tehwa:n tein a:mo takoko:l. T'mattokeh kat..., tika:ka:wayah we:wehka, ihkó:n tka:wayah pero miak moka:wa n' xo:chit. *bueno semilla**. Ke:mah, t'tekih wa:n tikwi:kah ya kalihtik wa:n ompa tik..., mochika:waltia wa:n sepa ttame:wah ya se: xiwtika, wa:n sepa to:nal, *tiempo** tiktepe:watih pero tiki:xkui:ltia:yah *puro** kiltet tiktepe:wayah. Miak wa:le:waya n' kilit. Ke:mah. Tomat no: *de que..., de** moskaltia ya seki n' iteyo, na:n..., na:nkuiah nankwiwitayah seko wa:n seko na:nkito:kayah ta: seki *matitas** ixwaya. Ne: nejo:n, kanah de t..., n..., a:mo, a:mo tkihkuania:yah ok, yo:n tei:n ompa t'ta:lia:yah n' *matita** de n' tomat ompa ya, ompa mochi:wa, ompa, ompa m..., wa:kia ya. Ompa wa:kia ya. A:mo. Ompa a:mo tihkuania:yah m' *plantita**, a:mo tkihkuania:yah ok. E:mah, iwki sayoh t'to:ktia:yah sah ihkó:n, o:me, e:yi sah wa:n ompa, ompa wa:kia, *de que** chika:was ompa wa:ki a. Ompa wa:kia ya. De ompa wa:kia ya. Pero neli miak, ihwa:k miak tikpiayah *semilla de** m' pa:pa:lo:kilit, miak tikpiayah. E:mah, pero ne: t... Pos kualtsi:n ke:meh kintsi:n neh a:mo, a:mo nikmati *o** a:mo tikmatih ki:ní:n de tekiti se: tokni:w pos kintsi:n semi kualtsi:n no: tine:chilih wa:n tine:chilihtok nika:n ne:n ki:ní:n na:ntike:waltia:yah nijó:n kiltsí:n tomatsí:n, pos *chilito** nochi ki:ní:n nanke:waltia:yah, i:n na:n..., nankito:kayah. Pos ihkó:n kualtsi:n se:, se: ipopá:n *o** se: ita:tahtsi:n ihkó:n te:..., te:ilia, pos se: ki..., se: kimati ki:ní:n se: kito:kas, *después** pos no: se: ki..., no: se: kitas no: kuali se: kitachihchi:wi:s se: ise:lti, no: se: welis, Ke:mah, mah se: kichi:wa. ihkó:n sayoh mah se: ki..., se: kita ki:ní:n se: kito:kas *o** ki:ní:n kito:kah, Ke:mah, os... se: kikaktok ke:ní:w n' timonohno:tsah pos se: ko..., se: kkakilia se: i..., te:nohno:tsa, pos mah no: n'chi:wa wa:n no: nikpias n' kilit wa:n no: nikpias ta:kilo:t. Yeh n... Pos ihkó:n kualtsi:n ke:meh kintsi:n nika:n tine:chilihtok, nika:n timona:mikkeh itech i:n ohti, pos yo:n semi kualtsi:n yo:n talna:mikili:s. Ke:mah. Ke:mah. No: ke:masá: komo pos [se:] kineki tehwa:n t'piaskeh ihkó:n pos kuali se: kita:li:s ne:n Weli no:. *matitas** ne:wí:n, se: kitachihchi:wi ika se: yewalika, a:mo moneki we:i. wa:n ompa se: kki:xti:s ya para ne:n xina:ch. Ke:mah. Ne:n tomat oso ne:n *chilito** pos ompa se: kki:xti:s ya. E:mah. Pero pos nijó:n semi kualtsi:n timotapowiah. Ke:mah, yehwa sah yo:n ika timonohno:tsah ika wa:n sayoh xine:chili ke:ní:w moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ni..., ompa no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.