*Bueno** pos sepa nika:n timona:mikih, sepa e:..., nikneki nimitstahtani:s *que** ox tiki:xmattok yo:n tomat, yo:n pisi:ltik ta:ki ata ke:..., ke:meh, pisi:ltik i..., ki..., mochi:wa ata tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n tomat, wa:n no:, no: we:lik para n' tapalo:l *o para** teihsá: se: kikua:s chi:ltamo:ltal, no: we:lik ata. No: tiki:xmattos achi ka..., achi *más** pisi:ltik. A:, n' tikneki tikmatis, ke:meh nika:n sepa timona:mikkeh wa:n tinentinemih Ke:mah. wa:n ka:s ika tikitah, tehwa:n, *mismo** yehwa n' tehwa:n tikiliah si:lto:tomat. yo:n ka:s ika ye:kmochi:wa no: hkó:n *mata** wa:n kualtsi:n mosa:sa:lowa yo:n tomat. mopihpilowa wa:n miak, ka:s ika ehe:yi, ehe:yi mopilowa. wa:n *después** mose:nkui a ihkó:n mopihpilowa. Wa:n yo:n no: tikiliah yo:n si:si:ltomat, no: we:lik, we:lik kimo:ltah, wa:n para n' chi:ltekpin kimo:ltah wa:n pos semi we:lik. Wa:n pos yo:n ne:wí:n mochi:wa no: tak nika:wí:n tak ka:ns ika tak kwa:lkui chiktehtsi:n ne:n *matita** wa:n ixwa, no: tikitah nika:n ka:mpa tinemih, no: ka:s ika tikitstinemih yo:n si:lto:tomat, nijó:n a:mo kachi se: kita, yo:n *pisili:tos** nehó:n no: kualtsi:n wa:n yo:n a:mo nikihto:s kualtias se: kita:lis itech koma:l *porque** yo:n semi teltsikilitsi:n, komo se: kita:lih itech koma:l nijo:n ompa pa:ti. Ke:mah. Tehwa:n no: tikitayah, tehwa:n te:cha:maniliah ihko:ni, wa:n para kimo:ltah ka:ki:xtiah itech ne:n..., itech n' ka:mpa kimolo:ntiah wa:n kimo:ltah ya wa:n yehwa ya kikuih n' a:..., n' ia:yotsi:n ika kima:..., kima:nelowah wa:n ika ka:tiliah ya. Ke:mah. entó:s tikua:yah yo:n chi:ltamo:ltal. Wa:n si:lto:tomat nijó:n tikiliah. Pero neh no: kuali tine:chili:s kintsi:n katí:n, teh xa: kachi tikmati, katí:n ox kipia o:me taman i..., n' ito:ka:y. Pos neh a:mo n'mati ke:ní:w *mero, pero** neh no:, no: niki:xmattok yo:n tomat, yo:n pisi:ltomat, *o** no: tikmattos ki:ní:n tikilia. a:t ke:ní:w kiliah, n' to:n..., n' tota:tahwa:n kiliah ne: wi:tsikitomat. Wi:tsiki... pero no: yehw..., yehwa ya ne:n tikilia n' yo:n si:ltomat ke:ní:w, n' tehwa:n tikiliah wi:tsikitomat. Iwki kiliah *porque** ye:ktsi:tsikitsitsi:n, pisi:ltik semi n' tomat, kiliah wi:tsikitomat. Wa:n nejo:n mochi:wa mowi:wila:na sayoh wa:n a:mo, a:mo kowyoh ke:mah, pero mowila:na sah mahyá: de kuomekat, wehka, wehka ne: mowila:na ne:n yo:n. wa:n tomat, i:n seki tomat tein de nika:n kayo:t tomat mochi:wa to..., tomat mohmotsoltik. Yo:n a:mo moso:sowa, yo:n mokehketsa wa:n tepitsi:n sah mochi:wa, achi mone:neki. Pero de yo:n tomat nimitsilia neh moye:kwi:wila:na wehka. Neh n'mattok *porque** nikimpale:wia:ni, ne: ke:masá: tio:ntato:kah nika:n tanikua:kopa, tani de Rayón, wa:n nejo:n onkak n' tomat, ompa mochi:wa sah, yo:n a:mo kito:kah yo:n, mochi:wa sah. Nika:n tehwa:n ti..., timowelitah tikowah tein yo:n ika *racimo** ki..., ki..., kwa:kuih, kito:kah, kwa:lkuite:wah *chilar**, kanah yo:n mochi:wa mi:lah sah n' kwa:kuite:wah, neh nikmattok *[por]que** nikita. Ke:m..., ke:mah, ke:meh nte:tekitilia ompakawí:n ke:masá:, nochi niow ya sah, Kitekih sah ne:wí:n. nejo:n nikita ka:mpa mochi:wa. Wa:n we:..., mochi:wa ke:meh kuomekat, mowila:na wehka. Wa:n telmiak n' ta:ki, ika taolo:ch, ika *racimo** n' ta:ki pero pisi:ltsi:n. Wa:n yo:n semi we:lik para ne: xi:tomachi:l, Yo:n a:mo wel se: kixka n' ihkó:n itech koma:l sah se: kite:ma, wehweliwi nochi, ke:meh kanaktsí:n e:watsí:n, Pa:ti. Yo:n, yo:n s..., niman pa:ti, yo:n se: ki..., n..., tehwa:n kixkah ne: kalihtik pero ika to:tomo:chtekomat. kita:liah n' to:tomo:chtekomatsí:n wa:n nejo:n komo we:li kita:liliah tsiktsi:n a:tsí:n para a:mo tatas ne:n to:tomo:ch wa:n koma:li:xko kita:liah ya wa:n ke:mah ne: ixki a. Wa:n de kuali ixki a ne:n tomatsí:n kki:xtiah ya wa:n ki..., kita:liah itech *platito**, kimo:ltah ya, telahwiya:k ki:sa ne:n tapalo:l *porque** ne: koma..., koma:ltaixkal. Kualtsi:n, kualtsi:n we:lik wa:n chi:ltekpin kitewa:tsah kualtsi:n kie:kwe:liltia yo:n tapalo:l. pero neli yo:n se: kikua nochi ka n' e:watsí:n *porque** yo:n ie:wayo ye:kkanaktsí:n e:watsí:n. Kanaktsí:n, a:mo, a:mo tila:wak. A:m..., a:mo se: kitamo:ta n' e:wat, ke:mah, yo:n kanaktsí:n. Yo:n kualtsi:n we:lik yo:n, yo:n tomat. N' tehwa:n tiki:xmatih ne: wi:tsikitomat porin telpisi:ltik. Pos tehwa:n no: tiki:xmatih si:si:ltomat, *pero mismo** yeh de n' wi:tsikitomat, *mismo** yehwa. Ke:mah. *Mismo** yehwa, *mismo** yehwa. Pero sayoh *que** tehwa:n nochi tik..., tikitah ki:ní:n, pos no: *mismo** yehwa nijó:n tomatsí:n, si:si:ltomat nochi tikiliah wa:n wi:tsikitomat nochi, yo:n semi we:lik. We:lik kualtsi:n. We:lik, wa:n ne:wí:n..., *por eso** nikneltoka, *porque** ne:wí:n ka:s ika se: kita ne:n *matita**, pos wetsi tak kwalkuih chiktehmeh de wehka, nijó:n xina:ch wa:n ompa ixwa ya. Ke:mah. Wa:n yo:n miak mochi:wa pero semi *pisilitos** n' iteyo Ke:mah, yo:n ye:kmiak mochi:wa. wa:n semi kana:wak wa:n yehwa ya ke:meh yo:n se: kita:lia itech koma:l, Ke:mah. Pa:ti. pos pa:ti. Yo:n a:mo wel nikihto:s se: kke:kepas. Yo:n a:mo se: kkepa, yo:n komo se: kkepak ne: tsaya:ni wa:n ompa mo..., ompa mo..., koma:li:xko moa:wilowa ya ne:n tomatsí:n, moa:wilowa nochi a. Yo:n a:mo se: kkepa. Moa:wilowa. E:mah, komo kawa:ntok n' koma:l olo:chpoposoka wa:n ompa tamik. Pero komo se: kixka teihsá: ika, ke:meh yo:n to:tomo:chtsí:n pos kipale:wia, pero mah se: ki..., tepitsi:n a:tsí:n se: kite:kili. Wa:n... para kipale:wi:s, para kuali ixkis ne:n tomatsí:n. Mahyá: m..., mahyá: ompa molo:ni n' koma:li:xko wa:n se: kki:xtia ya wa:n K..., yehwa kipale:wia n' a:tsí:n ya. se: kichi:wa n' tapalo:l wa:n se: kikua chi:ltamo:ltal, pero ye:kwe:lik. Pos i:n tehwa:n ihkó:n te:chmanilia:yah itech se: ko:ntsí:n, E:mah. kimanayah achto wa:n ke:mah ki..., kimo:ltayah ya. *Mis..., mismo** yeh kkuiah n' ah..., n' ia:yotsi:n para ahwiya:k mah mo..., ki:sa ne:n tapalo:l. Ke:mah. Komo yo:n ka:yohpatah pos no: taman ki:sa, no: we:lik pero no: taman ya. Ke:mah, kki:xtiliah n' ahwiya:kka:yo:t wa:n *de que mismo** yeh kikuih Ki..., kki:xtiliah ne:n iahwiya:kka:yo, ke:mah, kki:xtiliah ya. pos n' iwa:n kima:nelowah ya ne:n Kahwiya:lia. kaxit, itech kaxit kima:nelowa:yah, *antes** ihkó:n nochi tikuiah. E:mah, e:mah. ka ne:n chi:l..., chi:ltamo:ltak ki..., kichi:wayah, mahyá: chi:l..., se: tet ihkó:n kkuiah *que** nejo:n ma:sá: ki..., chi:ltemolo kilia:yah, kilia:yah wa:n kima:nelowa:yah ika wa:n kimo:ltayah wa:n tikua:yah ya. Ke:mah. Kualtsi:n we:lik. E:mah, kualtsi:n we:lik. E:mah. Pero nijó:n para a:mo kki:xtiliah n' ahwiya:kka:yo:t, ne:n ahwiya:k, pos *mismo** yeh kkuiah n' a:tsí:n de n' ka:mpa molo:nia. E:mah. Pero ke:meh kintsi:n tine:chilihtok pos no:, no: kualtia itech ne:n to:tomo:ch, Ke:mah. pos a:mo ki:sa ne:n ahwiya:lis. A:mo ki:sa, itech se: ik..., kite:kilia tsiktsi:n a:tsí:n se: kite:kilia tsikitsi:n, para kipale:wia a:mo tatas ne:n to:tomo:chtomat wa:n *mientras que** ixki, ka:wani n' koma:l, ixki a ne:n tomatsí:n wa:n *cuando** ixki a, pos ne: se: kki:xtia ya wa:n kualtsi:n we:lik itech koma:lko *porque** ika *mismo** n' tomat oksi, *mismo** ika ia:yo n' kokxitia wa:n *mismo** ia:yo mokxitia ye:kahwiya:ya. Ahwiya:k kualtsi:n wa:n se: kichi:wa xi:tomat telahwiya:k ki:sa. Ahwiya:k ki:sa ya ne:n tapalo:l. Ki:sa kuali n' ahwiya:k, ke:mah kualtsi:n ahwiya:k ki:sa. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: ke:meh kintsi:n nika:n timona:mikih wa:n timolihtokeh ki:ní:n to..., totapalo:l ika: ti:xpeta:nkeh, Ke:mah. i:n tikitah pos ne:n semi kualtsi:n. Ke:meh kintsi:n tikihtowa ne:n no: taman ne:n tomat, *mismo** tehwa:n si:si:ltomat no: *igual** ki:sa, *mismo** yehwa. Ke:mah. *Mismo** yehwa nijó:n tomat ke:meh kintsi:n tine:chilihtok sayoh *que** ta:taman tik..., tikiliah. Se: taman sah. Ke:mah. Ta:taman tiki:xmatih. Ta:taman tiki:xmatih pero n' tomat yehwa sah ne:n *mismo** sayoh se: taman. Ta:taman. Ke:mah. Se: taman nijó:n tomat, wa:n nochi ne:n ke:meh teh tikihtowa pos no:, neh nikneltoka *de que** na:nkita:liah itech to:tomo:ch kita:lia:yah pos kualtsi:n a:mo ki:sa n' ah..., ahwiya:kka:yo:t. A:mo ki:sa. A:mo ki:sa. Ke:[meh] i:n neh pos no: *igual** kimolo:ntia:yah itech ne:n ko:ntsí:n, pos a:mo no: ki:saya ne:n ahwiya:kka:yo:t, ompa ne: kiwe:liltia:ya ne:n tapalo:l. Ke:mah. Ke:mah. sayoh *que** kintsi:n pos nochi ne:n a:mo tikmatih. A:mo tikmatih ki:ní:n ti..., timoskaltihkeh *o** ki:ní:n ti..., te:chchihchi:wilia:yah totapalo:l. Ke:mah. Yo:n a:mo tikmatih, ke:meh kintsi:n pos no: taman ya ne:n..., taman no: mochi:wiah[motakualchi:wiah] *o** Wa:n... Ke:mah, taman. *o** tomat nijo:n a:mo kachi ti..., a:mo kachi tikitah nijó:n tomat ok. Ka:n kachi ok, ka:n kachi ok, pero... Ke:mah. A:mo kachi ok, sayoh ne:n ka:s ika tikitstinemi ne: onkak Ke:mah. pero kintsi:n ka:s ika mah se: kitati ne:wí:n, mah se: kite:mo:ti, a:mo se: kahsi ok. A:mo. A:mo se: kahsi ok, nijó:n tomat semi telwe:lik wa:n miak mochi:wa. A:mo se: kahsi ok. Ke:mah, mochi:wa, mochi:wa. Ke:mah. Miak mochi:wa ne:n..., momahma:yo:tia wa:n kualtsi:n tatampa mopihpilowa, nijo:n pos *racimitos** ihkó:n mopihpilowa wa:n pos ompa ya se: kiteki. Ke:mah. De pe:wa xohxoxoktik wa:n *después** hkó:n Chi:chi:le:wi a *de, de que** chika:wak chi:chi:le:wi. kohkostia, chi:chi:le:wtiw wa:n seki *hasta** no: wehwetsi. Ke:mah. Pero a:mo no: kka:wah mah wetsi ta: se: kiteki wa:n se:, se: kikui a. Se: kiteki. Ke:mah, pos nika:n tehwa:n a:mo mochi:wa, pero a:t ke:yeh, pero ne: tanikua:kopa mochi:wa semi yo:n pisi:ltomat, nikita mochi:wa semi. Yo:n t... Pos kintsi:n ke:meh nika:n timonohno:tstokeh nijó:n yo:n, de yo:n tomat tsikitsitsi:n, pos no: kuali se: kitachipa:wili:skia ne:wí:n wa:n se: kitahta:li:skia yo:n *matita**, mah ika se: kitaskia, *O** mah se: kit..., mah se: kita:li, mah se: kito:ka mochi:was. Ke:mah, mochi:was. Entó:s ihkó:n ompa se: kkuiskia ya para xina:ch. Ne: tehwa:n kintsi:n pos a:mo, Ke:mah, mochi:was. a:mo tikmatiah, pero kintsi:n nika:n timona:mikkeh wa:n timolihtokeh nochi itech n' i:n..., totapalo:l nejí:n tomat, pos kuali tikitaskeh, ke:mansá: tik..., tikpa:taskeh wa:n tik..., tikto:kaskeh para toxina:ch, *pero después** tik..., komo mochi:wa pos tikuiskeh ya Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. para kachi ika..., *más** tikta:li:skeh *porque** nijó:n semi we:lik. Kualtsi:n we:lik. We:lik. Pos yehwa sah ne: ika nimitstahtania:ya wa:n ne:chili moto:ka:y wa:n de ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos kualtsi:n nika:n ti..., ti..., timolihkeh nijí:n si..., si:taltomat, timolihkeh wa:n teh no: ti..., no: *igual de** ke:meh teh tik..., tiki:xmat n..., *mismo** tomat. Ke:mah. Entó:s ne:n kualtsi:n nika:n ti..., wa:n timonohno:tskeh ya wa:n nochi timolihkeh ki:ní:n, *después** sepa ne:wí:n tikitaskeh pos sepa tik..., kuali t'tekiskeh wa:n tik..., tikchi:waskeh sepa yo:n tapalo:l, Ke:mah. mah sepa te:chchihchi:wili:ka:n. Ke:mah. E:mah. Pos neh nimo..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.