*Bueno** pos ekintsi:n sepa nika:n timahsih, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n mi:ltomat, para toni se: kikui, ox kualtia para pahti *o** os..., oso para tapalo:l. Pos no: tikneki tikmatis kox niki:xmati yo:n mi:ltomat, E:mah. yo:n mi:ltomat no:, no: niki:xmattok pero nika:wí:n pané: a:mo kanah nikita mah mochi:wa. Yo:n kihtowah ne: ke:man no: kkuiah para pahti, n' ke:masá: ka:mpa te:kokowa:ya se: ikechko, pos te:...., kimo:ltayah wa:n kita:lilia:yah ne:n se: ki..., te:kechta:lilia:yah. Ka:ns ika te:kokoh se: ikechko pos yehwa ne:n se: ki..., te:ta:lilia:yah, pero kintsi:n neh nikawí:n a:mo kanah kachi *más** nikita mah onka nijó:n mi:ltomat, Sayoh ka:ns ika ne:n ka:ns ika xa:, xa: onkas ne:n, *porque** nika:n neh ihkó:n nikita no: kualtia ki..., para ne:n meh i:n se: te:..., pos se: *iremedio** ihkó:n no: te:na:mikia. pero ke:meh kintsi:n a:mo ihkó:n nikitstiw a:mo kachi te:kokoh nijó:n, seki tokni:wa:n kintsi:n a:mo *más** kinkokowa n' in..., n' inkechko. Ne: ke:man *siempre** kinkokowa:ya ihkó:n a:t ke:yeh, pero kintsi:n no: kuali a nijó:n kokolis a:mo ne:stiw. Ke:mah. Ke:mah, *de que** a:mo ne:stiw wa:n teh xa: kachi tikmatis ika yo:n mi:ltomat xa: kachi tik..., xa: tikmattos xa: kachi kuali *o** we:lik *o** ki:ní:w. Pos ke:mah ne: mi:ltomat no: niki:xmati wa:n yo:n mochi:wa parahko, ne: kwa:lkuih tokni:wa:n, ata kisohsoh wa:n kinamakah ika s..., *por sarta**. Kisohsoh, ik..., itech ie:wayo n' kisohsoh pero a:mo itech n' tomatsí:n. Wa:n yo:n wehka:wa taxi:kowa mi:ltomat, seki mo..., kwelitah mokowili:skeh mi:ltomat, nejo:n ompa wehka:wa taxi:kowa, kipihpilowah wa:n a:mo xokoya, a:t ke:yeh yo:n, tak chika:wak semi, 'mati ke:ní:w yo:n wa:n neli ke:meh i:n s..., onkak seki se: kokoliskui *o** kiliah ti..., kech..., se: kechto:pitsti, to:pitsmeh, yo:n kikoma:li:xkah wa:n ki..., tepitsi:n kipoye:liah wa:n te:kech..., te:kechohsah ya. Yo:n te:na:miki kit para ne:n yo:n ke:chto:pitsmeh. Wa:n no: kuali, no: we:lik para n' xi..., para xi:tomachi:l no: we:lik ika chi:ltekpin. Wa:n no: seki kichi:wah tokni:wa:n nikita ke:meh i:n kichi:wah ne: m..., mo:l, *molito** kiliah i..., yehwa n' kita:liliah yehwa n' mi..., mi:ltomat i..., kikowah miak wa:n kipihpixka wa:n kkoma:lixkah wa:n kikue:chowah ya, yo:n kwelitah seki kit kualtsi:n tatetsa:waltia yo:n, yo:n mi:ltomat. Yehwa yo:n ki..., kikuih no: para tapalo:l. E:mah, we:lik no: para se: kikua:s yo:n no:, no: tomat no: we:lik wa:n we:lik, *bueno** kualtia para pahti te:..., te:..., te:ta:liliah komo se: kechto:pitsti. Ke:mah, yehwa yo:n tik..., tikakih. Pos no:, no: tikmattok wa:n pos yehwa yo:n kichi:wayah neh no: nikitaya ne: ke:man pero kichi:wayah yewaltik. Ke:mah. Kichi:wayah ne:n se: tamalin 'kuiah wa:n kisohsoyah wa:n nejo:n itech n..., meh i:n *de Todos Santos, cuando** tit..., kikuiah nijó:n *o** n..., ke:meh eskia yo:n ko:skat kichi:wayah, Ke:mah. Ke:meh eskia yo:n ko:skat wa:n Kisohsoh. pos kihtowa:yah *que** no: kualtia para ne:n chi:..., chi:ltamo:ltal kilia:yah. Ke:mah, kualtia. Pero a:mo se: kimati, neh a:mo no: kachi nikmatik *porque** i:n nimitstahtanihtok kintsi:n a:mo nikmati nijó:n mi:ltomat kox, kox we:lik. Ke:mah. Pos kihtowah seki:n *que** xoko:k. *Siempre** xoko:k, nochi tomatsí:n nochi xokok, pero ne: x..., xoko:k wa:n komo se: kkoma:lixkak kualtsi:n, mah kualtsi:n ixki wa:n se: kimo:lta ya, *Bueno**. wa:n se: *tanto** chi:ltekpiwa:k, ye:kkualtsi:n we:lik, xi:tomachi:l yo:n telkualtsi:n we:lik. Kualtsi:n we:lik no:. Kita:lilia:yah chi:ltekpin. Ke:mah, chi:ltekpin kualtsi:n we:lik iwa:n, wa:n komo..., seki nikita kichi:wah, kikowayah n' tokni:wa:n ke:meh i:n *para molito** kichi:waskeh, kikowah, kwelitah *porque** tatetsa:waltia. Wa:n mokowaya semi no: kweh..., komo kwelitah *más** mo..., seki n' tokni:wa:n kikowah, *porque** wehka:wa taxi:kowa wa:n i:n tomat chi:chi:ltik, tomat seki kinamakah ne: Kuesala:n, niman xokoya, se: chikue:ika wa:n wehweliw ya. Xokoya. Wa:n i:n seki kipihpilowa:yah ihkó:n ne:n i..., ika *sartita**, taxi:kowa wehka:wa ompa etok. Ne:wí:n kipilowa:yah itech se:..., Kipihpilowah. A:mo, a:mo xokoya *porque** kipi:tstok ehekat wa:n a:mo nepaniwtok sanoke pilkatok. Yeh ika taxi:kowa:ya yo:n tomat. Yeh ka kwelitah seki n' tokni:wa:n, mokowiliah yehwa wa:n me:..., me:wiliah wehka:wa. Wa:n yo:n wehka:wa kipa:mpilohtokeh wa:n ompa ne:, ompa kki:xtilihtiuweh ihkó:n. Wehka:wa ompa etok, wehka:wa ompa etok, taxi:kowa wehka:wa, e:mah. E:mah, yehwa yo:n. Neh ihkó:n nikitaya ke:masá: weh..., ompa kipihpilowa:yah wa:n *hasta que** ne:n..., n' ipa:ne:wayo pos no: takua:wak. Ke:mah, takua:wak. Takua:wak kipale:wia:ya pero tsikitsitsi:n iteyo. Ke:mah, tsikitsi:n. Tsikilitsitsi:n. Tsikitsitsi:n. E:mah. Ohololtik n' iteyo wa:n tsikitsitsi:n, xohxoxoktik. Yo:n neh a:mo ke:man nikita ne:n ihkó:n nikitaya nika:wí:n pané: a:mo mochi:wa. Pos ka:n kachi, no: mochi:wa ka:mpa kitepe:wah tahsol, ompa ixwa no: pero ne: a:mo, a:mo kito:kah yo:n, wi:tsa ke:masá: mochi:wa iwa:n tahsoltsí:n. Iwa:n, iwa:n tahsol. E:mah, iwa:n tahsoltsí:n wa:n se: kita pané: pahpatsaktik *porque** telwehwei n' ie:wayo wa:n tsikitsi:n tomatsí:n. E:mah, yo:n wehwei n' e:wat mochi:wa pero tomatsí:n tsikitsi:n mochi:wa n' taihtik, tsikitsi:n tomatsí:n. Ke:mah. A:, tsikitsi:n. Pos kualtsi:n no: *de que** nika:n timonohno:tsah wa:n nochi tikmattokeh yo:n no: para pahti, Pos... no: yehwa:n kkuiah *antes** ne:n tokni:wa:n para ne:n Xa: seki te:..., te:kechta:lilia:yah oso kinkechta:lilia:yah no: para n' to:pits de n' i:nkechko. Ke:mah. Soh *que** ekintsi:n a:mo kachi se: kita ok yo:n kokolis. Ka:n, ka:n kachi ok neli pero no: kuali a *porque** neli te:..., yo:n kokolis no: te:..., te:kokoh. Pos kihtowah ne: ke:man tota:tahwa:n de seki de ke:meh i:n timose:wiah ihkó:n de kochtapech, se:, se: nasikakochi, se: kech..., kechkochi, yehwa yo:n te:kuia yo:n to:pits. Ke:mah. ke:meh eskia se: mokech..., kech..., se: kechchikochi. Se: ki..., se: moke:chchikotila:na ke:meh eskia. Ke:mah. Ke:mah. Niman se: k..., mokechchikotila:na. wa:n yehwa yo:n kit kkuia..., se: kkuia, ne:n te:kuia nijó:n kokolis, yo:n to:pits. Ke:mah eski. Yo:n a:chá: kokomeh taihtik n' e:wia *o** a:t ke:yeh. Ke:mah. Pos 'mati ke:ní:w pero neli te:..., te:k..., te:kokowa:ya ihkó:n mochi:waya, te:kokoh. wa:n yehwa ya semi kuali yo:n, yehwa ya ne:n tomat ki..., kixkayah wa:n kita:lilia:yah istatsí:n tepitsi:n wa:n ki..., te:talilia:yah ya. Pos no: we:lik semi yo:n mi:ltomat, we:lik no: para ne:n tapalo:l. E:mah, we:lik. Ke:mah, we:lik kualtsi:n. Wa:n ke:meh kintsi:n a:mo kachi kikuih ok *o** kikuih ok. Pos kanah ok, ekintsi:n nochi koyo:tomat n' ki..., kikuih, pero wi:tsa miak taman tomat, yo:n wehweitomat yehwa n' kwelitah ne:n tokni:wa:n ekintsi:n, pero yo:n ekintsi:n moka:w a yo:n seki *porque** yo:n de..., kkuikeh ta:tahmeh tein kitatekiwtia:yah, pero ekintsi:n nochi mokoyo:wi:kah ya, kkuitih *mejor** tomat yo:n chi:chi:ltik pero kachi *más** a:mo wehka:wa. A:, i:n kwelitayah porin taxi:kowa:ya wehka:wa kipilohtoyah. Ke:... I:n kwelitah porin taxi:kowa, taxi:kowa:ya ne:..., wehka:wa. E:mah wa:n *hasta** a:mo no: kwa:lkuih ok n' tokni:wa:n tein yo:n onkaltiah a:mo no: kwa:lkuih okachi *porque** ka:n kkowah ok, ekintsi:n tikowah *más** yehwa ke:meh yo:n tomat tein yo:n kahkana:wak n' ie:wayo. Ekintsi:n a:mo kwa:lkuih ok, a:mo kwa:lkuih ok, a:mo, a:mo kikuih ok. Oso... A:mo kwa:lkuih ok kachi. Ka:n kikowah ok no:. Pos ne: ke:man achto ne: ke:man tota:tahwa:n xa: nochi yehwa kikuiah. Nochi yehwa kkuiah. Nochi yehwa, a:mo kkuiah n' okseki tomat. Nochi yehwa, nochi yehwa. Ke:mah. Pos no: kualtsi:n *de que** pos nika:n timomati:ltihtokeh katí:n tomat de n' *a...**, ne: ke:man ya ne:n ne:si nika:n pos, pos tak ma:ski tiknekiskiah ne:n xa:m..., tikto:kaskiah pero nika:wí:n a:t ox mochi:was. Pos a:mo kachi mochi:wa, ke:meh nika:n a:mo, a:mo t..., ika, ika yo:n ttekitih wa:n ka:n Wa:n... ka:n ttachipa:wah kachi por eso a:mo mochi:wa, pero ne: ahkokopaka nika:n ki..., kuali kitachipa:wiah ompa ya mochi:wa n' tato:k. Wa:n ke:meh kintsi:n tine:chilihtok ne:n ka:ns ika tikita tech tahsol wa:n yo:n ke:masá: tikitatih kox mochi:wa oso a:mo mochi:wa. Ta:ki ke:masá: se:..., ta:ki neli pero itech tahsoltsí:n sah, yeh a:mo, a:mo se: kito:ka, mochi:wa sah yo:n wa:n se: kitekilia tomatsí:n komo se: kineki wa:n se: ke:wa, *porque** neli ke:meh a:mo t'chi:wah *cuenta** ompa moa:wilowa sah. Ompa ma:wilowa ya. Ma:wilowa sah. Wa:n a:mo se: kimati ki:niwki n' ixiwyo. Ixiwyo ke:mah, ne: ma:..., ma:kahkanaktsitsí:n wa:n ne:n tahtamatisneki tomakilit pero tein yo:n pisi:ltik n' tomakilit ne: i..., ima:tsitsi:n. E:mah, tsikitsitsi:n wa:n N' ima:yo. *hasta** pané: mochi:wa ma:kohkoyoktik ne:n i..., ima:xiwyo yo:n tomatsí:n. yo:n a:mo moloxtik, yo:n ma:ahalaxtik. Ma:ahalaxtik. Ma:ahalaxtik wa:n nejo:n achi ma:ihista:k, kahkanaktsitsi:n wa:n nimitsilia ma:kohkoyoktik mochi:wa yo:n tomat, a:t ke:yeh, i:pa iwki sah mochi:wa tak Niki:xmattok neli ne: tomat. *Porque** neh nikita sayoh ne:n tomat, mi:ltomat nikita sah. Neh nikitani ne:n ikowyo *porque** ne: kaltsi:ntan yetok se: kowtsí:n nikitak wa:n nikitstoya ye:wa nejo:n m..., achi ma:ihista:k, ma:kanaktsí:n wa:n nejo:n wa:n ma:kohkoyoktik nochi n' tomatsí:n. A:mo n'mati ke:yeh, ox, ox okuilowa oso a:mo ita:lpan nika:n oso ke:ní:w, kohkoyoktik yo:n tomat, Ma:kohkoyok... tomat. Ke:mah. Pos yehwa xa: a:mo tawelita wa:n pos kualtsi:n ke:meh kintsi:n neh nika:n nik..., pos neh nikmaattok sayoh ne:n i..., n' i..., n' ita:kka sah wa:n ki:ní:n kichi:wah Ita:kka, ita:kka. Ke:mah. pero a:mo nikmati ki:ní:n, n' ima:yo ki:ní:n xo:chiowa. Ke:mah. Pero kintsi:n ke:meh kintsi:n. No: kostik. Ix..., ixo:chio no: kostik ne:, ixo:chio kostik iwa:n... Ke:mah, kostik n' ixo:chio. Meh kintsi:n tine:chilihtok komohkó:n ne:wí:n tikita itech nijó:n tahsoltsí:n e:wtok, pos kuali ke:masá: kuali se: kitati:w, no: ke:niwki ne:n ima:yo oso kkohkoyo:niah ne:n Ke:mah. Ke:mah. n' okuilimeh so *mismo** yeh xa: kohkoyo:ni *o** xa: sipomeh kkohkoyo:niah. Ka:n n'mati ke:yeh, ox i:pa iwki sah, a:mo se: kimati ke:yeh, 'mati de ke:ní:w yo:n, pero kohkoyoktik ne:n ima:xiwyo. Pos nijó:n xa: no: mochi:was, ke:meh kintsi:n ne: xa:, xa: mochi:was pero a:mo miak. Ka:n miak semi, ka:n miak semi wa:n pero ta:ki, nikitstoya ekintsi:n pihpilkatok a ne:n e:watsitsí:n ne:n, ne: mi:ltomat. A:, kipia ya. Ne:, ¿a:mo semi wehkapaniak? Kipia ya. E:mah, ta: nejo:n ihkuí:n s..., ihkuí:n de wehkapan yetok, ihkui:ni. ke:meh o:me *cuarta de** wehkapan, momahmaxalowa ihkuí:n kualtsi:n ke:meh tomakilit pero yeh wehkapan mochi:wa, i:n ihkuí:n sah mochi:wa, mahmaxaleh kualtsi:n wa:n ikowyo i:n *medio** ista:k n' ikowyo. A:, pos mochi:wati. E:mah wa:n ma:ahalaxtik yo:n, ma:ahalaxtik wa:n ixo:chio kostik, ke:meh yo:n chia:wxo:chit tikiliah, iwki n' ixo:chio pero sayoh tsikitsitsi:n tepitsi:n. A:h. tsikitsitsi:n ixo:chio. Ke:mah, wa:n yo:n tomat tein yo:n tomat nika:n kiliah yo:n ne:n *criollotomat** yeh n' i..., pané: n' ixo:chio pané: ista:k. Ne: ke:meh ne:n... Pero is..., ista:k, *medio morado** n' ixo:chio wa:n i:n a:mo, i:n kostik n' ixo:chio. Ke:meh chia:wakilit n' ixo:chiyo. Is..., ihkó:n, ihkó:n ke:meh chia:wakilit. *Porque** yeh n' chia:wakilit yeh kohkostik n' ixo:chiyo, kualtsi:n yehyewaltik wa:n Yeh kostik no: ata, kostik. Ne: kostik xo:chit, ihkui:ntsitsi:n ni..., yo:n nikitak n' ixo:chio. E:mah. Pos kualtsi:n no: ke:meh kintsi:n tine:chilihtok pos no: nikneltoka, soh *que** neh pos a:mo, ke:meh n' ekintsi:n nimitsilihtok a:mo niki:xmati n' yo:n..., niki:xmattok sayoh n' i..., n' iteyo yehwa nijó:n mi:ltomat, E:mah, n' tomat ya n' tiki:x... E:mah. n' ie:wayo wa:n tepitsi:n xoxoktik wa:n i:n ke:mansá: ne:..., *bueno** ne:wí:n wehka:w ya kikuiah yehwa:n tota:tahwa:n ne: kipilowa:yah ne:wí:n Ke:mah. Para tapalo:l. kisohsoyah ika se: tamali:n, wa:n kualtsi:n kewalowa:yah wa:n ne:wí:n kipilowa:yah. Pero ke:meh kintsi:n a:mo kachi nine:ntinemi ihkó:n a:mo kachi nikita mah ka:ns ika pihpilka. Kanah, ka:n... A:mo kachi ki..., a:mo kachi kwa:lkuih ok tak ne: Kuesala:n, ne: xola:l de Kuesala:n pos a:mo, a:mo, a:mo kwa:lkuih ok wa:n a:mo kachi kkowah ok. E... Wa:n... Ka:n kkowah ok wa:n ka:n t'chi:wah *cuenta**, tehwa:n t'chi:wah *cuenta** tein yo:n tohtomat *más** chi:chi:ltik *que** yehwa *más** tikowah yo:n, *bueno** tok..., *lo más** kikowah yehwa ekintsi:n. Yo:n chi:chi:ltomat, ki:ní:n kiliah, nijo:n de parahko tomat no:. E:mah. Chi:chi:l..., parahkotomat tikiliah. E:mah. No: *mismo de** ne:wí:n wa:le:wa pero no: oksé: taman. No: se taman ya. Oksé: taman tomat. Nijó:n tomat pos no:, no:, No: se: taman ya, e:mah. no: kikuih ke:meh kintsi:n, ne: ke:man pos a:chá: a:mo kkuiah nochi ne:n nijó:n tomat, xa: kachi kkuiah de yehwa de n' mi:ltomat, kachi kkuiah para ne:n kichi:wayah ne:n taxkaltsí:n *o para** ne: kimo:ltayah. Kachi kkuiah yehwa eski, kachi kkuiah. Ke:mah. Ke:meh intsi:n tine:chilihtok semi kwe:liltia ne:n chi:ltekpin kwe:liltia wa:n okseki *chilito**, pos nijo:n de sepa ne: ma:ski xoko:k pero komo kita:liliah ya n' *chilito** a:mo, a:mo, a:mo xoko:ya ok. Yehwa kualtsi:n kina:miki, kualtsi:n kwe:liltia. Kualtsi:n kwe:liltia ya ne:n, a:mo, a:mo xoko:k ok, se: ki..., E:mah. Ke:mah. kiekowa. Ke:mah. Pos kualtsi:n no:. Pos e:mah, yehwa sah yo:n timonohno:tskeh wa:n soh ne: 'ne:chili ke:ní:w moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos kualtsi:n no: timonohno:tskeh itech i:n mi:ltomat, ekintsi:n nochi tik..., timomati:ltihkeh ya. Pos no: niktasohka:mati miak, kintsi:n nehwa ni..., ni..., noto:ka:y, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w no: San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.