*Bueno** pos a:xka:n *que** sepa nika:n timoitah ni..., nikneki nimitstahtani:s ox ka:nachi taman tiki:xmattok de kuitakowit. Ne:, sake:ra se: oso o:me oso e:yi taman tiki:xmati n' kuitakowit. A:, tik... ¿Ke:yeh, ke:yeh n' kiliah kuitakowit *o** toni n' kichi:wiliah *o** teihsá: kipia yo:n kuitakowit? Pos semi kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikih itech i:n ohti tine:chtahtania, nika:n timona:miktinemih, sepa nika:wí:n timoahsikeh pos semi kuali a kox tine:ch..., tine:chilia kox niki:xmati yo:n kuitakowit, ka:nachi taman. Nehwa niki:xmattok o:me taman. Se: taman ne:n de n' ista:k, kua:ltsi:n no: ye:kahwiya:k n' ixo:chio, ista:k, wa:n ikowyo nochi kualtsi:n ma:ahalaxtik, wa:n a:mo no:..., wehkapania tepitsi:n wa:n kipia n' i..., ixo:chio wa:n iteyo ohololtik, ihista:k, wa:n oksé: taman no: niki:xmati ne:n ti:ltikkuitakowit kiliah. No: kualtsi:n ma:tihti:ltik n' i..., n' ikowyo e:wa wa:n achi de moskaltihtiw ne:n iitsmol nochi tihti:ltik n' iyo:lselo. *hasta** ahko nochi n' ikowyo. Wa:n yo:n mochi:wa seki n' iteyo ihkó:n no: tihtilti:k pero a:mo se: kimati ne:n..., mopihpilowa no:. ke:masá: se: kita. Pero a:mo nochipa ne:n se: kita. Wa:n yo:n kuali ni..., nijó:n xiwit de n..., kuitakowit de n' ti:ltik, para nochi n' tanechiko:lxiwit kichi:wah, pero yo:n no: kuali para yo:n netati:l kiliah. Xa: no: tikmattok, kih..., kihtowah kima:nelowah nochi xiwtsitsí:n. I:n xiwtsitsí:n yehwa yo:n tikiliah tanechiko:lxiwit ne:n ki..., kikuitih, wa:n chakayxiwit wa:n yo:n ma:ta:nkehxiwit, ma:lta:ntsi:n, nochi ne:n xiwtsí:n, ne:n o:mekilit, teahwach, nochi ne:n inalwayo de ne:n *isemilla** pi:nawits, tehtsonkilit nochi yo:n itech tepe:tah yo:n mota:lia yo:n tsi:tsika:s, yo:n tsikitsi:n yo:n witsyoh, entó:s nochi kima:nelowah iwa:n ti:ltikkuitaxiwit, wa:n semi kuali ika kina:ltiah n' kone:meh *porque** nijó:n netati:l ne:n tatatiwih ihkó:n ne:n kone:meh wa:n ke:meh eskia tatah. Wa:n ika yo:n kina:ltiah wa:n tsikitsi:n kintai:ltiah wa:n pahti, pero miak *por eso** kiliah tanechiko:lxiwit. Pero miak, miak xiwtsitsí:n nijó:n nochi ne:n xiwtsitsí:n para kinna:miki ne:n kone:meh. Nijó:n semi kuali yo:n ti:ltikkuitaxiwit. Wa:n oksé: a:mo nikmati xa: no: kima:nelowah wa:n yo:n de n' ista:k. *Pero más** kikuih yehwa nijí:n ti:ltikkuitaxiwit, ka:s ika *hasta** kka:wtokeh nijó:n, nijó:n xiwtsí:n, nijó:n kowtsí:n *porque** no: semi kuali. Entó:s yehwa nochi ika kima:nelowah miak xiwtsitsí:n, miak a:mo sayoh yehwa. okotsokowxiwit wa:n yehwa yo:n name:chilwih chakayxiwit wa:n ma:ta:nkehxiwit wa:n yo:n pi:na:wits, teahwach, yehwa ne:n ma:lta:ntsi:n, wa:n okseki xiwit, yehwa n' tsi:tsika:s wa:n o:mekilit, miak n' ika tanechikowah, *antes** yehwa ika kimpahtia:yah n' kone:meh, *porque** yo:n netati:l ka:mpa ne:wí:n kita:liah n' intilmahtsi:n ne:n kone:meh oso tapa:kah ne:wí:n wa:n oksé: motapa:kih, pos kinchi:wilia ne:n *mal** ne:n kone:meh. Yo:n yehwa yo:n kinkuih ke:meh eskia yo:n tatatiuweh, yehyewaltatah ihkó:n chi:chi:le:wi wa:n tihti:le:wi. Teh no: kintsi:n tine:ch..., kuali tine:chilis xa: kachi tikmattok de nejí:n ti:ltikkuitat..., kowit, sake:ra ka:nachi tiki:xmati, neh niki:xmattok sayoh o:me. *Bueno** pos neh nikitani ne:n kuitakowit, onkak ne:n kuitakowit yo:n ista:k ixo:chio wa:n ista:k n' imetskowyo, a:mo semi wehkapania. wa:n yo:n ok..., semi ahwiya:k n' ixo:chio. Wa:n *cuando** ne: tamixo:chiowa pos teyowa, ista:k no: n' iteyo mopahpampilowa. Wa:n nejo:n yo:n ne:n seki ne:n kuitakowit yo:n ki..., tehwa:n tikiliah ti:ltikkuitakowit pero a:mo ti:ltik sanoke *morado** n' ikowyo, *hasta** ikechtan nochi *morado**. Yehwa yo:n kiliah ti:ltikkuitakowit wa:n no: tte:kakiliah *que** pahti**. Wa:n nejo:n onkak seki ne:n kuitakowit, ne: kowtahpa wehweikowit mochi:wa ata. Wa:n no: yemaxtik yo:n a:mo, a:mo takua:..., a:mo, mahyá: a:mo kowit, mahyá: a:mat sah tetekuiniwtok, se: kitsonteki ye:kemaxtsí:n yo:n kowit. A:mo takua:wak, yema:nik. Yeh wehwei moch..., wehwei mochi:wa wa:n ima:y de kuitakowit ata, se: kita ne:n wehkapantik n' kowit mochi:wa, te..., tomaktik, pero we:i, ne: kowtahpa mochi:wa yo:n. nikahkuí:n a:mo ke:man se: kita, a:mo ke:man se: kita wa:n seki kiliah kuitakowit ata yo:n itskuimeh ne: ki..., *cuando** moxwitiah kikuah. Mochi:wa ohte:n yo:n xiwtsí:n wa:n pané: ye:k..., n' ikowyo moskaltia pitsaktik sah, wa:n a:mo semi wehkapania yo:n, yo:n xiwit wa:n ixo:chio a:mo nikta:lia *cuidado** ke:niwki pero n' iteyo kipia wa:n komohkó:n yo:n ts..., moxwitih itskuinti, se: kwi:ka kowtah se: kita ne: kihihnekui yo:n xiwit wa:n pe:wa kitso:tsonkuahkua n' ima:y, kikua sake:ra o:me oso e:yi ima:y pero kkuahtiwetsi, kitso:tsonkuahtiwetsi wa:n ke:mah yowi a. Wa:n yo:n kit pahti para nexwitil n' itskuimeh Yehwa yo:n kiliah no: kuitakowit para its..., itskuinti para mopahtia. E:mah, wa:n pos yo:n xiwit tamantik sah *porque** N..., no: taman. nochi kipia xa:l ne:n itech n' ikowyo wa:n ima:tampa i..., xiwit nochi kipia ne:n xa:l. A:mo semi wehkapania, *por eso** kikuah xiwit. Ma..., a:, ihkui:ntsi:n sah mochi:wa ihkuí:n xiwit sah pero pero ma:..., ma:..., ma:xa:lyoh wa:n iteyo no: kipia n' iyo:la:n mota:lia, ikechtan ya mota:lia n' iteyo o:me, e:yi wa:n tikma:tekis pero mok..., moka:wa moma:mo xa:l nochi, nochi xa:lyoh i:n xiwit. Ke:mah, komo tiktek xiwit nochi moma:ko moka:wa xa:l. Ke:meh eskia xa:l, xa:ltik. A:t ke:yeh yo:n, ka:ni kikui yo:n xa:l, ox i:pa itech wi:tsa oso mati ke:ní:w yo:n. Yehwa no: nikixmati *que** no: kiliah kuitakowit, itskuinti im..., ika mopahtia para nexwitil. E:mah, yehwa yo:n niki:xmattok *casi** ne: *como que** na:wi taman kui..., kuitakowit. Se: taman yehwa yo:n itskuinti mopahtia wa:n se: taman ne:n ti:ltikkuitakowit wa:n se: taman ne: we:ikowtah mochi:wa tihti..., yo:n kuitakowit ista:k wa:n se: taman ista:kkuitakowit. Na:wi taman. Na:wi taman kuitakowit. Se: taman sah, yo:n se: taman niki:xmati. Wa:n y..., wa:n yo:n ne:n ti:ltikkuitakowit ne:n se: tama:n sah no: tiki:xmattok, se: tama:n. Se: taman sah wa:n yehwa sah yo:n niki:xmattok. Pos... kualtsi:n ke:meh nika:n tine:chilihtok wa:n nika:n tine:chilih itech nijí:n ohti timonohno:tstokeh pos nochi timoliah katí:n kuali, de n' ti:ltikkowit, ki..., ti:ltikkuitakowit, katí:n de n' ista:k, ka:nachi ne:n ni..., nikwelitak *porque** tine:chilia *que** na:wi tama:n tiki:xmattok. De ne:wí:n kowtah no: se: ki..., ne: oksé: kowit pero yo:n a:mo kualtia. Wa:n sepa n' oksé: tikihtowa kualtia para ne:n itskuintsitsí:n ne: mopahtiah. Ke:mah. Pos yo:n kualtsi:n, no: seki a:mo tikmatih. A:mo tikmatih kox kuali nijó:n pero komohkó:n *de que** kuali se: kkuiti:w wa:n kuali se: kitekis ke:ma:sá: wa:n se: ki:nmakas n' itskuimeh. Pero komohkó:n yehwa:n *mismo** mo..., motekiliah sah. Wa:n i:n a:mo se: kimati ki:ní:n kimatih kox kinna:mikis nijó:n pahti, yo:n xiwtsí:n. Yehwa *mismo** mote:moliah wa:n mo..., kikua:tih ka:mpa ionkaya:n wa:n mopahtiah. Pos kihnekuih wa:n kihnekuih tak ke:meh taman sah n' ahwiya:k, yehwa:n kikuah ya. Pero neli ki..., achto kima:ihnekuih para kikuah n' itskuimeh. Wa:n komo a:mo kahsikeh yo:n xiwit, kikuah s..., sakat, sakat kikuahtinemih e..., wa:n komo tikitak kikuahtok eski moxwitih motskuin, ompa se: kimati moxwitih. Ke:mah mihso:ta, kkampeya:wati nehkuí:n ne:n..., sakat n' kichi:wa. E:mah wa:n... E:mah, sakat wa:n... wa:n pos kite:mowa yehwa yo:n xiwit, komo ahsik yehwa *importa** kikua sakat, *importa** mopahti:s n' itskuintsí:n, ta i..., ma:ski itskuimeh pero yehwa:n mopahtiah, kimattokeh toni, toni m' pahti kinina:mikis. Pos seki sakat nik..., neh nikita no: para yo:n itskuintsí:n de moxwitiah yo:n ne: to:chsakat kiliah, seki ista:k, ihista:k n' ixo:chiyo. Ke:mah. Ke:mah. Nijo:n de moskaltia yo:n a:mo semi wehkapania. Pos no: ke:masá: nikitak neh nijí:n kuitakowit ihkó:n de ne:wí:n kowtah, pos kualtia, pero yo:n semi wehkapa:ntik, xa: ke:masá: nikita ihkó:n. Wehkapantik. Ke:mah. Pero neh nikmattok yehwa ne:n se: sah para i:n de n..., kikuih ke:mansá: para se: mopahtia *o** se: kimpahtia kone:meh, Ke:mah. kinmakah kone:meh, ika kina:ltiah pos yehwa i:n se: taman xiwit, a:mo n'mati de n' o:me:n, de n' yo:n de n' ista:k wa:n oksé: de n' ti:ltik, xa: kise:nma:nelowah. Xa:, xa: *de repente, porque** neli yo:n, yo:n seki telahwiya:k n' ixo:chio de n' ista:kkuitakowit. Telahwiya:k. Ahwiya:k nijó:n wa:n kualtsi:n ne:n kuitakowit Telahwiya:k. de itsi:ntan pe:wa ne:n ti:ltik achi *morado** wa:n nochi n' iyo:lselo nochi kualtsi:n tihti:ltik *de morado**. Ke:mah, nochi. Nochi n' ikua:pan, nochi ne:n i..., n' ikowyo, n' imahma:yo. Nochi. Nochi kualtsi:n ne: ki..., kipia wa:n *siempre** ka:ns ika se: kita ma:ski kaltsi:ntan seki kka:wtokeh. kka:wtokeh *porque** ki..., ne: kimattokeh *que** nijó:n kuali nijó:n pahti. Ke:mah. Ke:mah, pahti yo:n. Ke:mah, tte:kakiliah. No: pahti, xa: no: tik..., xa: no: tikmattos para nijó:n kokolis de, de n..., netati:l. Tte:kakiliah neli pahti yo:n. Masá: tikitayah n' kone:meh yehwa:n ne: ma:s kinwi:kayah ne: kinwi:kaskiah tapahti:lo:ya:n pero i:pa a:mo kinina:mikis, nijó:n *siempre** moneki nijó:n xiwtsitsí:n *por eso** kiliah tanechiko:lxiwit, miak xiwtsitsí:n kite:mowah wa:n miak a:mo tikmatih, Ke:mah. mi..., miak a:mo tikmatih, we:ipe:wah n' kone:meh *porque** tehwa:n a:mo tikmatih nijó:n katí:n xiwit te:chna:mikis Ke:mah. wa:n seki tikmattokeh *de que** ke:meh i:n pos timotapowiah pos kuali no: tikuiti:w ne: xiwit *o** timoli:skeh xte:chkui:li:ti i:n xiwit wa:n kualtsi:n. Neh kintsi:n tine:chilihtok, neh a:mo nikmatia para n..., ne:n n' itskuimeh mopahtiah pos kualtsi:n no:, kualtsi:n timo..., timotapowiah wa:n timonohno:tsah *Que bueno** ke:meh nochipa ay timona:miktinemih itech nijí:n ohti, pos nochi timomakah *cuenta** ki:ní:n para se: *hasta** se: yeh se: mopahti:s oso para itskuintsitsí:n nochi nochi kualtia. Ke:mah. Wa:n yehwa:n seki tokni:wa:n a:mo nochi, a:mo nochi kimatih wa:n a:mo se: kimati wa:n ekintsi:n pos tikmattiuweh ya no:. Se: kimati, mah se: motapowi. Mah se: motapowi kualtsi:n. Ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah ne: nimitstahtania:ya wa:n miak tasohka:matik wa:n sayoh 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak ompa ne: San Miguel A:, *bueno**. Tzinacapan.