*Bueno** pos ekintsi:n *que** sepa nika:n timona:mikih, ne: ne: nimolia *que** mah ts..., nimitstahtani sepa ox tiki:xmati yo:n kiltsí:n kiliah ihtikoyokkilit, neh a:mo nikye:ki:xmati pero xa: tiki:xmattos teh ke:ní:w ka:ni mochi:wa *o** ke:ní:w se:..., ox se: kikua ika..., se: kikua ihkó:n tamanal oso ke:ní:w kichi:wah. ox ika *manteca** kita:liah tikmat..., tiki:xmattos *de repente**. A:, tikneki tikmatis, nika:n i:n ti..., timoahsih nika:n timona:mikkeh sepa tech i:n ohti ne:n Ke:mah. pos no: kuali *que** tine:chtahtania n' ox nik..., ox niki:xmati yo:n ihtikoyokkilit. Yo:n ihtikoyokkilit no: niki:xmattok, yo:n no: we:lik. Kiliah ihtikoyokkilit *porque** koyoktik n' iihtik, pané: n..., paniá:n kana:wak. No: we:lik nijó:n kilit se: ki..., ka:manah wa:n se: kima:patska wa:n se: kita:lilia istatsí:n wa:n we:lik no:. Pero a:mo nikmati, xa: seki..., kihtowah se:ki tik..., tikmanah wa:n tikuah ne:n ko..., a:tamanal. Nijó:n kiltsí:n no:, no: teyowa wa:n no: we:lik n' iteyo. No: we:lik. No: we:lik n' iteyo, no: tsope:k, sayoh *que** te:ka:ka:mpi:tsa. Wa:n nijó:n a:mo..., a:mo teh nijo:n nikihto:s se: mo..., se: mopahwi:s, nijó:n no: we:lik ne:n... N' ito:tomayo wa:n We:lik n' to..., ito:tomayo mahyá: tikihto:ka:n. Pos yo:n kualtsi:n no: n' imestkowyo no: ti:ltik wa:n ahalaxtik wa:n n' ima:yo no: ma:we:weyak wa:n kualtsi:n selik. De n' tsikitsitsi:n ne:n ihkuí:n, yo:n a:mo wehkapania semi. A:mo semi wehkapania wa:n ne:n ka:mpa itsmoli:ni no: kualtsi:n sehselik yehwa yo:n se: kiteki. Yehwa ya. Wa:n seki kihtowah *que** no: we:lik ne:n [ta]koma:lixkal, ne:n se: kita:lia itech n' koma:l wa:n kixkah wa:n no: seki se: kita:lia itech ne:n t..., tikotah, kihtowah. No:, no: we:lik. Xa:lto:to:mpe. Ke:mah. Kiliah, tehwa:n tikiliah xa:lto:tompe wa:n seki kiliah ihtikoyokkilit. Yo:n de o:me taman, *casi** Ta:taman tikiliah. Ta:taman Ihtikoyokkilit wa:n xa:lto:to:mpe. Entó:s ne:n pero kachi kiliah ne:n ihtikoyokkilit *porque** koyoktik ne:n iihtik. N' iihtik a, de n' itsi:ntan wa:le:wa ka:mpa ne: Porin koyoktik n' iihtik. *Hasta** ikua:pan. ixwa *hasta** ikua:pan kohkoyoktik. Ke:mah. Wa:n no: *hasta** n' ima:yo no: kohkoyoktik. No: koyoktik. No: kohkoyoktik, mah se: kiposteki ihkó:n no: koyoktik. Entó:s yo:n nochi yema:nik, yo:n a:mo semi nikihto:s takua:wak. Yema:nik. Kualtsi:n no: n..., ka:ns ika ne:n se: kita ompa no:, no: e:wi semi itech ne:n ka:mpa se: tato:ka, ka:mpa mi:lah no: e:wi. No: se: kita ne:wí:n ka:mpa E:mah. kahfe:ntah *o** ohte:noh no: se: kita ne:n... Mochi:wa no:. Mochi:wa no: wa:n no: mochi:wa ihkó:n, de mochi:wa, pero a:mo semi nikihto:s telwehkapania. Ke:mah. A:mo semi wehkapania, a:mo nikihto:s *que** kualtiati para teihsá: ihkó:n *solamente** no kit no: we:lik. No: we:lik n' ixiwyotsi:n wa:n i..., n' iteyo no: se: ki..., se: kikua. Komo se: kineki se: kikua:s, sayoh *que** se: kiekowa ox te:ka:kampi:tsa. Pero a:mo n'mati kox chiktehmeh xa: no: kikuah. Wa:n teh xa:, xa: kachi tikmattos nika:n timona:mikkeh pos nochi kualtsi:n mah se: motapowi nijó:n ihtikoyokkilit kox no: tiki:xmattok wa:n pos nochi tik..., nochi tiknekih timomati:lti:skeh. Ke:mah, pos neh no: niki:xmati ne: ihtikoyokkilit wa:n neh niki:xmati ihtikoyokkilit oso xa:lxo:..., xa:lxo:xompe. X..., xa:lxo:xompe. Wa:n, oso ihtikoyokkilit, o:me taman ito:kay n' tikiliah n' tehwa:n. Xa:lxo:xompe. E:mah, o..., ta:taman t'to:ka:ytiah pero se: taman sah. Wa:n nejo:n ne: yo:n yo:n no: we:lik n' ihtikoyokkilit neli ka:mpa se: tame:wa wa:n panki:sa n' iitsmol ye:ksehseltik *hasta** *morado** n' imetskowyo yo:n *cuando** selontsi:n *moradito** wa:n neli ne: i..., ii:xko tein selik ma:mohmoloxtsitsí:n wa:n ima:i:ka:n ahalaxtik wa:n Yo:n nochi n' ima:kowyohtsi:ntan de ima:kowyotsi:n nochi koyoktik, se: kkoto:na koyoktik. Wa:n yo:n semi, semi weh..., semi nikwelita ne:n neh nikua:s ne: ta..., tatikonexpacho:l, tatikoixkal, ika iswat t'tetekuinowah. Yo:n kualtsi:n we:lik no: n' tatikoixkal, ahwiya:k no: yo:n kiltsí:n. E:mah, no:... Pero tamanal a:mo ke:man ne:chmaniliah, neh nikua *solamente** taixkal. Taixkal tikua. Taixkal te..., taixkal nikua neh. Mo..., *más** nikwe:lilia n' taixkal *porque** nejo:n ne: kualtsi:n ahwiya:k. E:mah. I... Ahwiya:k wa:n neh... Ke:mah, komo ompa moka:wa nochi o..., oksi n' ika n' icho:kilo, ika n' ia:yotsi:n, ika n' ine:to:n de n' kiltsí:n wa:n *más** moahwiya:lia. Pos kihtowah *que** kualtsi:n taixkal para a:mo ki:sa n' ahwiya:lis, ompa moka:wa tech n... Ke:mah wa:n ne:n tamanal a:mo ne:chmaniliah neh *porque** a:mo..., neh ne:chpa:ktia mah tilta..., ta..., tatikoixkal ihkó:n. Ika xiwit kitetekuinowah wa:n kixkah ye:kahwiyak, wa..., kualtsi:n se: kipoye:lia kualtsi:n we:lik, iwki yo:n neh nikua neh. Kualtsi:n we:lik wa:n, wa:n yo:n a:mo... Wa:n... No: kita:liliah n' istat ne:n ti..., ti... Istatsí:n. Se: kipoye:lia. A:mo kichichi:lia kit, seki kihtowah *que** tomakilit komo se: kipoye:lih ki..., chichi:ya wa:n pos neh ni..., kachi *más** we:lik yo:n *que** tomakilit para neh *noparte porque** yo:n a:mo chichi:ya, se: kita:lilia istat a:mo chichi:ya. E:mah, *de, de que** ihtikoyokkilit sayoh se: kitikotamo:ta wa:n se: kitikoixka wa:n se: takua ya. Ne: kowtah iwki se: moixkilia. De a:mo teh koma:l pos ne: iwki se: ki..., iwki kitikoixka ika iswat se:..., xiwit se: kitetekuinowa wa:n se: kita:lia istatsí:n wa:n se: kitikotamo:ta wa:n se: takua ya. Itech i:n..., se: kitik..., tikoixka. *Cuando** a:mo tey koma:l pos yehwa ya ne:n itech i:n tek..., itech i:n... Ke:mah. Pos iswatsí:n se: kitetekuinowa ika. Wa:n kachi se: kitetekuinowa iswatsí:n *porque** a:mo, a:mo tata wa:n itech koma:l tewa:ki *o** tata n' ima:xiwyotsí:n. Pos komo ne: kowtah, se: kahsi newí:n kowtah wa:n mpaka se: kahsi ne:n chi:walis se: tekiti, pos ompa se: kiteki a ka se: *rollito** ihko:ni. wa:n se: kitetekuinowa ya ika ne:n xiwit. Se: kitetekuinowa ika iswatsí:n, se: kixka wa:n se: motamaka kualtsi:n. Ke:mah. Istatsí:n sah. Tawe:ltia istatsí:n mah se: kipia sah wa:n se:... Sayoh moneki ne:n istatsí:n no: wa:n komo sepa komo se:... Se: takua kualtsi:n. Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah, se: kwa:lkuite:wa, se: k..., kichi:wa ke:meh se: kwe:lilia pos mah se: kichihchi:wa ihkó:n de... Se: kwa:lkui kalihtik pos no: se: kimattiwi:ts se: kwa:lkuis ya no: n' xiwit, pahpataiswat tikihtowa. Ma:ski. Seki itech i:n koma:l wa:n seki ne:n Koma:ltampa se: ki..., tikotah mah se: kita:li. Entós:..., wa:n neh nik..., niki:xehekowa *que** Tikotah. Ke:mah, ihkó:n se: kichi:wa wa:n, wa:n kualtsi:n we:lik. kualtsi:n ahwiya:k moka:wa nijó:n kiltsí:n *porque** nochi ompa moka:wa ne:to:n de yo:n mi:to:nia ke:meh eskia de ne:n mokuetowa ne:n... Ke:mah, kualtsi:n mokxitia ika. kiltsí:n pos kualtsi:n no: se: kahwiya:kmati, se: kwe:lilia. Kualtsi:n ahwiya:k. Ke:mah, kualtsi:n. Wa:n no: kualtia tech ne:n..., se: kita:lia tech n' komal to:..., hko:ni, pos tata, ke:masá: ma:tahtata no:. Ma:tahtata wa:n pos Tata, ma:t..., ma:tehtewa:ki. E:mah wa:n tata a:mo no: we:lik ok. A:mo *igual**, ne: *siempre** seki ne:n se: kiteteitsa xi:i:ni. E:mah, xi:i:ni a. E:mah. Se: kit... E:mah wa:n i:n kualtsi:n *de que** ne: tita..., tikixkal[tikixka]. kualtsi:n se: kikua. Kualtsi:n, kualtsi:n. A:mo teh ma:wilowa, se: kikua:s nochi ka e:wa..., kualtsi:n se: kikua, ikowyo kualtsi:n oksi. Kualtsi:n yoksi. Wa:n ixo:chiyo no: kualtsi:n ne:n..., no: yehyewaltik n' ixo:chio. Ista:k achi. Kualsi:n oksi n' ikowyotsi:n. Yo:n ke:mah, wa:n no: ista:k pané: n' ixo:chio, pané: ista:k n' ixo:chio. Wa:n iteyo ne: ti:ltik *cuando** chika:wak, *cuando, cuando** selik pos xoxoktik n' iteyo. Wa:n yo:n no: miak mopihpilowa ihkó:n ke:meh Miaktsi:n mopilowa ke:m..., miak ihkuí:n ika *sarta** ke:meh xi:tomat mochi:wa ata yo:n yo:n tao:ltomat kiliah yehwa ne:n mochi:wa ihkó:n, miaktsi:n mopilowa n' it..., i... iteyo. Wa:n ye:kwe:i n' itsi:nkaxyo, ka:mpa n' i..., ika..., itsi:nkaxyo ne:n i..., kowtet, ye:kwehwei ata ne:n yetok ne:n ihko:ni yetok n' itsi:nkaxyo, wehwei, patakaxtik n' its..., tsi:nkaxyo, a:mo, a:mo k..., a:mo kipampi:ktok ne: kowtet, sanoke wehwei itsi:nkaxyo. Wehwei n' itsi:nkayo wa:n de, de se: kiteki a oso wetsi moka:wa ya ne:n kaxit, itsi:nkax[yo]. We:i itsi:..., itsi:... Moka:wa ompa n' itsi:nkaxyo, ompa moka:wa, ompa moka:wa n' itsi:nkaxyo ata. E:mah, iwki yo:n, iwki yo:n. Wehwei n' itsi:nkaxyo wa:n seki ne: wehwei ne: Ke:mah. ohololtik ne:n tomat. Ke:mah, mo..., komo se:..., komo se: kiteki pos *o** moka:wa n' itsi:nkaxyo se: kiteki tomatsí:n wa:n moka:wa n' itsi:nkaxyo pero pata:wtok ihkuí:n itsi:nkaxyo. Yo:n ye:kwehwei mochi:wa n' itsi:nkaxyo, a:mo, a:mo kipia i..., kualtsi:n sanoke itsi:nkaxyo ye:kwe:i ma:so:tok ihkuí:n. *Casi** mopihpilowa ihkó:n. Ke:mah, mopihpilowa itampa wa:n yehwa yo:n kiliah ne:n ihtikoyokkilit oso xa:lxo:xompe, iwki n' tehwa:n tiki:xmatih. ¿Wa:n ke:yeh ki..., tak ihkó:n kiliah nijó:n, tso:tso:mpe? N'mati ke:ní:w n' kito:ka:ytiah, pam..., n'mati kiliah xa:lxo:xompe oso ihtik..., *más** tiki:..., tikmatih *por** ihtikoyokkilit. Pos nika:wí:n ka:mpa..., ke:meh nika:n xola:l miak ki:xmattokeh nejó:n ihtikoyokkilit. Ihtikoyokkilit *porque** Tikokilit. ka:mpa se: kiteki, ke:meh i:n se: kiteki iwa:n *matita** ihkó:n, a:mo sayoh n' ima:yo pos se: kiposteki wa:n se: kka:wa ok ne:n kowte:n ihkó:n tsikilitsi:n se: kita koyoktik. Koyoktik. E:mah. Koyoktik wa:n ke:mah se: kitektiw n' imahma:yo no: pos nochi se: kita nochi kohkoyoktik *por eso** kiliah ihtikoyokkilit. Kohkoyoktik tepitsilitsi:n. Ke:mah. Pos kualtsi:n nochi, de nika:n ti..., timahsih nochi tikitstokeh ki:ní:n ne:n kiltsí:n de n' se: kikua, de n..., de we:lik wa:n tein a:mo we:lik, nochi ki:ní:n, nochi kin..., *cada** ne:n tinemih ta:taman totakualis. Ta:taman. Ta:taman. Ki:ní:n tikoixkah ke:meh i:n kiltsí:n seki tikmanah, seki tikistawiah. wa:n seki a:mo tikistawiah *porque** ihkó:n ne:n..., seki ihkó:n ti..., tikpiah totalna:miki:lis, ta:taman ti..., tikwe:liliah. Ke:mah. Ta:taman. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania:ya, pero ekintsi:n a:mo tiki:xmatih ok ika n..., tne:chilia pos we:lik ke:ní:w wa:n ke:ní:w nankimahse:wah, tehwa:n no: *igual** ke:ní:w n' tikmahse:wah wa:n a:xka:n nikmatik a nochi a. A:man 'nechili ke:ní:w moto:ka:y wa:n ka:n tiwa:le:wak. Pos kualtsi:n timonohno:tskeh no:, *de que** kintsi:n tikmatkeh *de que** n' ihtikoyokkilit pos no: semi kualtsi:n nika:n timona:mikkeh, wa:n intsi:n nochi tikmatkeh ki:ní:n tikua:skeh i:n kiltsí:n, ki:n te:chmanili:skeh, ki:ní:n Pos nijo:n semi kualtsi:n timonohno:tskeh, ekintsi:n neh ni... Ke:mah. ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwi:tsa ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ompa niwa:le:w no: San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.