*Bueno** pos nika:n sepa n' ekintsi:n timona:mikih, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmati ne:n chi:ltekpin. Ne: xa: tikinach..., tikitani ka:nachi taman onkak *o** niki:xehekowa sake:ra se: oso o:me oso *hasta** na:wi taman n' onkak niki:xmati chi:ltekpin, ox no: tiki:xmattok. Ne: tikneki tikmatis *que** nika:n timahsih sepa nika:wí:n itech i:n ohti wa:n tech nika:n i:n Ke:mah. tine:ntinemih. N' ka:s ika n' ti..., timahsikeh wa:n tikneki no: 'ne:chtahtani:s ox nikmattok yo:n chi:ltekpin kox, kox niki:xmati. Ke:mah. Ke:mah. Pos nehwa niki:xmattok seki ne:n chi:ltekpin ne:n ohololtik, wa:n seki tsikitsitsi:n wa:n seki we:weyak. Yo:n ki..., yo:n kiliah seki n' ite:mpi:l de n' chikteh. *Ajá**. Entó:s we:weyak ihkó:n wa:n seki pisi:ltik n' chi:ltekpin wa:n seki ne:n seki ohololtik. Yehwa yo:n niki:xmati no: wa:n seki semi telkoko:k, yo:n we:weyakaxtik. Wa:n ke:meh i:n yeh tikuih n' totapalo:l pos tikekowah katí:n kachi we:lik. Entó:s no: welik seki ne:n seki yo:n tsikitsitsi:n pos no: kualtia semi se: kipa:ta *o** te:mo:ltiliah, ahwiya:k no:. Yo:n tela:..., yo:n y..., ye:kahwiya:k yo:n. Yo:n *de que** seki se: te:tewa:..., kwa:tsah, wa:n kite:tewa:tsah pos kualtsi:n we:lik, ahwiya:k. No: *igual** n' okseki ne:n te:n ohololtik no:, no: we:lik. Pero okachi ahwiya:k de m' pisi:ltik. Pisi:ltik *más** we:lik, *más** ahwiya:k. Wa:n pos no: kintsi:n a:mo nikmati ke:n katí:n *tiempo más** xo:chiowa *porque** ka:ns ika se: kita kualtsi:n ne:n ta:ktok. Yo:n tsikitsitsi:n ye:kta:ki no:. No: *igual** n' okseki de n' yo:n ohololtik no: ta:ki pero achi achi we:wehka mota:lia wa:n i:n seki telolo:chtik ne:n telta:ki. Wew..., we:wehka sah. Ke:mah. Wa:n i:n seki de n' we:weyak no: no: ta:ki ne:n we:weyakaxtik wa:n achi we:wehka ihkó:n, seh se: sah. Yo:n a:mo miak moita, seh se: sah mochi:wa yo:n *chilito** imahma:tsa:la:n, seh se: sah. Wa:n ix..., n' ixo:chiyo yeh, ista:k wa:n kualtsi:n no: wa:n semi kikuih yo:n a:skameh no:, yo:n tak kkualiah n' i..., n' itesyo *o** ki:n..., ixo:chio. Ke:mah. Yehwa yo:n nochi nik..., niki:xmattok de, de e:yi taman. De e:yi taman niki:xmattok nijó:n chi:ltekpin, *más** a:mo. Nikita yeh..., yehwa sah yo:n, *a ver** kintsi:n teh xa:, xa: kachi tiki:xmattok yo:n chi:ltekpin, xa: ka:nachi *mata**, e:yi, na:wi *mata**. Pos nejo:n neh niki:xmattok no:, ke:mah, niki:xmattok n' chi:ltekpin. Miak tam..., miak taman yo:n chi:ltekpin. Neh nik..., niki:xmati semi tein yo:n telpisi:ltsitsi:n. Miak taman. Tsikitsi:n, semi tsikitsitsi:n, *hasta** owih se: kiteki semi yo:n. Telpisi:ltik, yo:n telahwiya:k. Telahwiya:k yo:n, a:mo semi koko:k, telahwiya:k sah. Wa:n onkak seki yo:n chi:ltekpin, yo:n achi ohololtik sah, ne:, yeh, yeh nejo:n. Seki t..., ne: mochi:wa chi:chi:ltik, ohololtik sah. Wa:n seki yo:n chi:ltekpin ohololtik, no: *mismo** yehwa, mochi:wa ne: kohkostik, seki chi:chi:ltik wa:n seki kohkostik n' *cuando** oksi. Wa:n yo..., yo:n ok..., yo:n kostik i:pa iwki sah, a:mo, a:mo chi:chi:le:wi *más**, i:pa kostik sah wa:n iwki chika:waya ya. Pero ta:ki a:mo semi..., a:mo mota:lilia miak wa:n i:n se: telpisi:l[tik] nimitsilia yeh ta:ki sake:ra chikuase:n mopilowa *cada** ii:x, *en cada**..., mahyá:..., mahyá: ika taktson e:wa n' imahma:tsa:la:n. Telmiak n' e:wa, telmiak n' ta:ki, miak nimah se: ki..., n'mattok *porque** se: kiteki ke:masá: ye:kmi:miak nimah. Seko sah mota:lia. Wa:n yo:n ohololtik mochi:wa seh se: sah mochi:wa n' imahma:tsa:la:n, seh se: sah. Wa:n yo:n kostik no: iwki seh se: sah. We:wehka. Ke:mah wa:n we:..., we:wehka sah mota:lia. Yo:n e:yi taman tiowih. Wa:n yo:n onkak seki ne:n chi:tekpin, achi tepitsi:n wehwei ihko:ntsitsi:n no: onkak kostik no:, kostik no:. Wa:n seki t...., *hasta** ihkui:kuí:n, yo:n chi:chi:ltik yo:n chi:ltekpin we:weyakaxtik, yo:n ke:mah teltatskoko:k, i..., ika se: ahsi a tapalo:l se: kimo:ltili:s se: *plato**. Chi:chi:ltik de yoksi a. Ke:mah, yo:n, yo:n telkoko:k, am..., yo:n a:mo ahwiya:k, sayoh telkoko:k sah. A:mo ahwia:k, ke:meh n' oksé: chi:ltekpin, yo:n *pisili:tos**. Yo:n koko:k sah, yo:n a:mo ahwiya:k semi..., a:mo ahwiya:k, yo:n, yo:n eliwis koko:k sah pero a:mo ahwiya:k. Pero yo:n pisi:ltikchi:ltekpin telahwiya:k. Ahwiya:k wa:n yema:nik kachi ne:n ie:wayotsi:n, ne: kua..., kualtsi:n se: kimo:lta. Pero yo:n wehwei ye:ktakua:wak wa:n telkokopahtik, pero telkokok telsenka ya. Koko:k. Ke:mah. Wa:n mochi:wa yo:n ikowyo, ta:ki teltsikitsi:n mochi:wa yo:n chi:ltekpintsi:n wa:n e:kwehkapania, we:i mochi:wa yo:n, we:weyak. A: de tsikitsi:n pe:wa ta:ktiw ya, xo:chiowa. Wa:n... Pe:wa yo:n ta:ki de tsikitsi:n, pe:wa ta:ki. E:mah, de momaxalowa ya, ki:sa ya n' xo:chitsí:n itsa:la:n se: wa:n mo..., mochi:wa n' chi:ltekpin, *después** mochi:wa we:i ihkó:n ke:meh moskaltihtiw ihkó:n ta:ktiw wa:n ta:ktiw *hasta** motami. De motami ke:mah no: momahmaxalowa kualtsi:n wa:n *siquiera** se: ne:ketsal mochi:wa n' chi:ltekpin *cuando** miak ki:sa, komo tein we:ikowit wa:n ka:mpa ta:lna:miki, ki:sa se:..., ki:sa *siquiera** se: *cuarto** yo:n se: kiteki chi:ltekipixoxowik, mah a:mo se: kitatsiwili sah, yo:n owih se: kiteki, ye:kpisi:ltik. ¿Wa:n yo:n kitekih de n' yoksik sah *o** Pos komo se: kineki mah se: kiteki iwki sah wa:n komo se: kineki se: kitekis se: kinamakas para n..., para n' chi:ltekpixoxowik, se: kiteki ne:n..., nochi ka n' xoxowik se: kiteki, pero yo:n mah se: kiteki, komo se: kipia mah se: kiteki ne:, komo teh t'teki chi:ltekpin wa:n t'mattok tikonkaltihtok ne: o:me, e:yi *mata**, xikteki n' chi:ltekpin. T'neki xoxowik t'tekis pero nochi ka imetskowyo. Mah iwa:n imetskowyo mah ki:sa, mah a:mo moka:wa n' imetskowyo *porque** imetskowyo kiwa:tsa no: n' i..., ne:n i..., i..., ita:..., i..., i..., kuowit kwa:tsa n' imetskowyo n' *chilito porque** A:, kwa:tsa ne:n i..., kuowit. Yeh ki..., mahyá: kichichi:ntok ok wa:n de se: kki:xtilia sepa selia ne:n kowtsí:n a:mo, a:mo kitsakuilihtok. E:mah, yo:n, yo:n iwki yo:n chi:ltekpin. Komo..., komohkó:n se: kiteki chi:l..., chi:l..., komo teh t'namakati chi:lxoxowik sah, chi:ltekpixoxowik, tiktsi:nkohkoto:na sah, t'tatsiwili:s iwa:n imetskowyo, yo:n owih se: kiteki, ye:ktakua:wak. Se: kitektiw, [...] wa:n se: kitektiw ihkó:n wa:n seh se: wa:n seh se:. Pero komo teh t'teki sayoh n' i..., *chilito** sah moka:wa, imetskowyo, yo:n ki..., kiwa:tsa ne:n i..., i..., *matita** kwa:tsa. Kwa:tsa ne: *matita** ka:mpa ne: ki... Ke:mah, kwa:tsa. *Mejor** xikteki nochi ika n' itsi:nkowyo wa:n x'namaka nochi ika itsi:nkowyo wa:n *Porque** tik..., tiktekiti e..., *mata**, wehweliwi a, kwa:tsa. A:t ke:yeh yo:n. Yo:n *chilito** ki..., ki..., iwki kichi:wa. Ke:mah, kiwa:tsa. Se: kiteki n' chi:l, n' chi:l iwki ke:meh yo:n, mah se: kiteki nochi ka imetskowyo. Ta: tak i:pa ihkó:n nijó:n *matita** wa:n... Pos yehwa yo:n a:mo se: kimati *porque** ke:mansá: pos se: kita ke:meh i:n, se: kiteki o:me, e:yi sah, pero de miak pos a:mo se: kimati. Ke:mah. Ke:mah, tehwa:n n'mattok *[por]que** tikonkaltia:yah n' chi:ltekpin ne: kowtah wa:n nejo:n telmiak tikpiayah ata ne: ka:mpa ne:n Nato Huero ikaltikua:pan, yeh kipia yo:n take:s ihkuí:n s..., yo:n miak ompa tikpiayah de nochi yehwa ne:n chi:ltekpin wa:n t'tekiah pero neli n' tikowtiah wa:n s..., t..., [s]sayoh se: mo:yo:tamaka nokta. Pero t'tekiah nejo:n oksik. Miak, miak mosentilia:ya de yoksik. Miak tik..., miak tiktekiah n' chi:ltekpin wa:n wa:n ke:masá: ne:chnawatiah mah t'ktekika:n xoxowik pos t'tekiah. Telowih n' se: kiteki yo:n xoxowik wa:n t'tekiah nochi [ika] n' ikowyo, imetskowyo. Wa:n yo:n nochi kwa:tsayah oso seki ihkó:n ke:meh yo:n se:... Pos tehwa:n tikwa:tsayah n' oksik, tikwa:tsayah. Tikwa:tsayah n' oksik pero tein, tein xoxowik t'namakayah ihkó:n ne:n chi:ltekpixoxowik. Wa:n nankwa:tsayah itech toto:nik oso itech ne:n.... Itech popo:ch. Itech popo:ch, itech popo:ch. *Porque** a:mo..., ke:meh i:n *tiempo** pos a:mo tel..., a:mo, a:mo to:na pos kiowa:tah itech popo:ch. A:, yo:n kitatah..., kitahtapa:nayah oh[tat]. Oh..., ohtat t'tahtapa:nayah wa:n in..., kue:chtik tikta:lilia:yah, moki:tskihtok para a:mo panowa n' chi:ltekpin. Wa:n t..., wa:n t'ta:liliah se: a:mat tiksowiliah wa:n ke:mah tikte:mah n' chi:ltekpin. Kihilpia:yah ika... *O** paniá:n ya ne:n... T'chi:wayah we:i popo:ch, ihkuí:n de we:i, *siquiera** se: ma:it wa:n t'chi:wayah ne:n tiko:mit, t'tatokilia:yah, t'moya:wayah n' tikowit wa:n kualtsi:n wa:ki ya n' chi:ltekpin wa:n tiksowah se: a:mat wa:n ompa t'temiliah para a:mo pi:xowi, pahpanowa. E:mah, wa:n para a:mo tewyowa semi ne:n chi:ltekpintsi:n sepa a:mat tiksowiliah m' paniá:n para a:m..., a:mo mah kalwi:chowa, a:mo mah tewyowa, ihkó:n t'chi:wah n' chi:ltekpin. Paniá:n mah ki... Moka:wa chi:chi:ltik sek... Moka:wa chi:chi:ltsí:n kualtsi:n, ki..., kipia *vista para** tiknamakas. Ke:mah, pero komo pohpo:ktik a:mo no: kwelitah n' tokni:wa:n, tihti:le:wi ne:n po:kyowa, a:mo no: kwelitah. A:mo no: kinekih de po:k[yoh]. E:mah, niki:xmati n' *chilito** pos tikonkaltia:yah n' tehwa:n ne: kowtah. Ke:mah, o..., nikmati ke:ní:w se: kitekis wa:n ke:ní:w para se: *kcuidaro:s** yo:n. Miak tak to..., toch... *Cuando** yoksia kualtsi:n tachi:chi:le:wtok. Kualtsi:n wa:n no:..., ka:n no: kka:wah n' chiktehmeh, kie:kkuah wi:likiso:meh. Kie:kkuah. Kihtowah *que** no: kikuah yehwa yo:n chahkuismeh. Chahkui..., a n' chahkuismeh kie:kkuah, kikuah semi yo:n, kipehpetstolowah, a:mo no: kkuahkuah, kipehpetstolowah. Pero neli a:mo kka:wah n' chiktehmeh. ¿Wa:n ki:ní:n a:mo koko:yah? Pos kanah, ta: ke:meh kipetstolowah ka:n no: kimatih ox koko:k, kipehpetstolowah. E:mah. Koko:yaskia mah kkuahkua:skiah, ke:meh kitohtolowa sah, a:mo kimati ox koko:k. E:mah, iwki yo:n. N' tehwa:n tikitayah *porque** tikonkaltia:yah yo:n chi:ltekpin. Wa:n onkak miak taman neli, a:mo sayoh se: taman Wa:n nochi nankito:kayah oso se:... A:, ixwaya sah. Onkak miak taman. Kanah, ixwaya sah. Ixwaya sah miak taman wa:n ihwa:k kowtah n' tikma:yawkah, ixwaya sah n' chi:ltekpintsi:n. E:mah, wa:n neli n' tiktekiah miak, miak chi:ltekpin ki:saya. Kahfe:n a:mo ya mochi:waya pos *apenas** kito:kkah n' kahfe:n. Pero sepa kowyowak a:mo teh chi:ltekpin ok, tamik, ta..., tatampayowak. Ke:mah. *Pero cuando** paniá:n wa:n se: kuoma:yawi mochi:wa n' chi:ltekpin wa:n neli seki, seki ne: tiktohto:kayah ya pos ika yo:n miak, miak chi:tekpin onkaya. ¿Wa:n yo:n chi:ltekpin wehka k..., kwa:lkuiah chiktehmeh oso ki:ní:n? N' ta: kwa:lkuih chiktehmeh de wehka, a:t ka:ni kkuitih wa:n ke:meh pata:nih, ne: kuowtah mo..., komo katka kowtah pos ompa mo..., moka:wah n' chiktehtsitsi:n pos ompa kitepe:wah ne:n, ne:n *semilla** ompa ixwaya ya. De t'paya:ntilihkeh pe:wak ixwa n' chi:ltekpintsi:n wa:n t..., tika:wtia:yah ttame:wayah pos moka:wak miak. Wa:n tak kwa:lkuiah ika n' inte:mpi:l pos. N' iihtik. A:, de mokala:nwiah ya ompa kitamo:tah ya, ompa ixwa. A:, iihtik kwa:lkui wa:n kikalawiah ya ompa moka:wa ya ne:n iteyo. E..., e:mah, moka..., mokalawiah, ompa m..., ompa ixwa ya. Iwki n' kichi:wayah. Wa:n neli miak chi:ltekpin tikonkaltia:yah wa:n tikpiayah ne:n tein we:weyak chi:ltekpin, t'to:kayah no:. Tikpiayah we:weyah, *hasta** achi, ihkui:kuí:n chi:ltekpin. We:weyakaxtik. Ika se: a:mo se: kitamia. Chihchi:chi:ltik wa:n yeh telkohkoko:k, pero yo:n tel..., *de a tiro**. Pos se: kitamia pero semi se: mokoko:lia. E:mah, telkohkoko:k. I:n tehwa:n tikitayah, niki:xmati miak taman chi:ltekpin, a:mo sayoh se: taman sah, miak taman chi:ltekpin onkak. E:mah, sayoh yo:n telpisi:ltik tel..., tel..., telkualtsi:n telahwiya:k, sayoh pisi:ltik, owih se: kiteki. Telahwiya:k *porque** semi teloholo:chtik ne: mota:lia. E..., k..., yo... E:mah wa:n tsikitsitsi:n, semi teki[yoh], ye:kowih para se: kimiakiltia. Wa:n onkak seki tak tepitsi:n wehwei, onkak ohololtik wa:n onkak ne:n tein chi:chi:ltik ohololtik wa:n onkak n' tein kostik n' ohololtik, pero nika:n a:mo kachi mochi:wa, *más** mochi:wa nikahkuí:n tanikakopa. Nika:n To:nali:xkopa, nika:n Tecoltepec mochi:wa yo:n. kohkostik, ohololtik sah ne:n chi:ltekpin, yo:n... Yo:n kohkostik. mahyá: *cimarrón**, mochi:wa ohte:noh *o, o** kahfe:nte:noh mochi:wa yo:n chi:ltekpin. Mochi:wa yo:n kohkostik. Wa:n yo:n no: *igual** ke:meh n' chi:chi:ltik de n... No: *igual**, no: *igual** pero..., no: koko:k sah pero a:mo ahwiya:k no:. ohololtik, no: *igual de** koko:k. A:mo ahwiya:k. Ahwiya:k tein yo:n nimitsilia pisi:ltik, yo:n ke:mah ahwiya:k, ahwiya:k semi. De wa:ki *más** ahwiya:k. A:, de wa:ki telahwiya:k, mah se: kipampoto:nili ne:n emo:ltsí:n kualtsi:n se: te:we:lia ika. Yo:n telahwiya:k. E:mah, pero nejo:n, iwki yo:n ne:n chi:ltekpin, onkak miak taman, a:mo sayoh se: taman onkak chi:ltekpin, miak taman. E:mah. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n timonohno:tstokeh, nika:n timahsih, pos no: kuali a de ekintsi:n teh *más** tik..., pané: kachi *más** tikma..., [ti]ki:xmattok nijó:n chi:ltekpin, E:mah. katí:n de n' ahwia:k, katí:n a:mo, ki:ní:n mochi:wa, tikihtowa *que** tiki:xma[ttok] no: seki kohkostik, no: ke:masá: no: nikitani ne:wí:n seki kohkostik pero a:mo nikita ne:n... Yo:n nikita seki yo:n ohololtik a:mo semi mo..., moolo:chta:lia, ihkó:n mo..., tamanka:..., tamanka:yetok wa:n i:n seki ye:kseko sah ne:n moolo:chowa Ika taolo:ch mochi:wa, ka:mpa e:wa ima:tsa:la:n pero ata ika taolo:ch nimah mochi:wa n' *chilito**. i:n de m' pisi:ltik. Wa:n yo:n a:skameh semi ke:masá: motelta:liah itech n' ikowyo oso itech n' ima:ko. Ke:masá: nio:n no: wel se: kiteki. Ke:mah, a:mo te:kuah pero yo:n onkak pahti no:, *que** semi onkak yo:n pahti yo:n *polvo, ormisán** kiliah, ka:mpa se: kita a:skayowa mah se: kipoto:nili wa:n mi:kih n' a:skameh wa:n mihkuaniah. ¿Wa:n a:mo wa:ki *matita de** chi:ltekpin? Ka:n wa:ki, ka:n wa:ki, *matita** a:mo wa:ki. A:mo wa:ki. Yo:n nexi:kolmeh sah, itsi:ntan motahpo:tstiah, komo a:mo kie:kta:lte:miah wa:n iihtik panowah, *mo que** iihtik mahyá:, mahyá: *caño** kichi:wah taihtik, tatampa mo..., kita:liah mahyá: se: koyok n..., pero wila:ntok mahyá: komekatsí:n *o** iihtik panowah n' a:skameh ihkó:n tachihchi:wah. A:, panowah, ke:meh eskia kkoyo:niah. Wa:n yehwa yo... E:mah, kita:lte:miah ata mochi:wa se:..., mahyá: se: *túnel** kiliah. Kita:liah n..., n..., kalakih ne: tatsi:ntan wa:n ihkó:n i:n tehko[h] *hasta** ahko n' tech..., i:n a:skameh. Kita:lte:miah nochi, mahyá: incha:n wa:n pa:panowah, wa:n kwa:tsah yo:n iwki kichi:wah. Kita:liah n' i:n..., n' i:noh. Ke:mah, *porque** tak, tak kkehkehtsomah, ox toto:nkeh yo:n a:skameh, kwa:tsah. Wa:n tak kitsi:ntehtekih no: tak te:n... Wa:n ompa ke:mah de, de w..., de yo:n mowe:ichi:wah ya n' okuilimeh, a:mo tikimiktih, ompa yo:lih sepa n' a:skameh ne:..., yo:n okuilimeh ata wihwitsyohkeh. A:, yo:n hkui:ntsitsi:n ke:meh eskia sipo wa:n... Ka..., tikitani wihwitsyohkeh. E:mah, xoxoktikeh, witsyohkeh, wa:n m..., komohkó:n teh tikis..., tik..., tikuiti wa:n tikmiti:ti ika moma:y timoma:kalakilia sah, a:mo tikmikti:s *porque** e:kwetsi[ye:kwitsyowa] momay, se: ima:ko kalaki n' iwitsyo. Nika:n ikuahkua:ko witsyohkeh, kua:wihwitsyohkeh, ihkuí:n yetok witsti. A:, yo:n ikua:ko kipia ne:n ikua:ko ne: witsti. Yo:n a:mo wel se: kima:xakualowa, yo:n *mejor** se: kite:mili n' *ormisán** wa:n mikih. Komo a:mo kita:lka:wah, pata:nih wa:n yeh... Wa:n no: kikuah nijó:n ne:n tak yehwa n' kitetexohtokeh ke:meh i:n wa:n... Wa:ki a yo:n, komo kikuikeh yo:n okuilimeh yo:n nimitsilia wihwitsyohkeh, kwa:tsah ya. chi:ltekpin. Wa:n yo:n tikahsiti:w, tikmowti:tiw kie:ewalowa yo:n kowit, kie:ewalowa ihkó:n para a:mo tiki:tski:s. *Mejor** mah se:..., mah se: ki... Tak kiteh..., xa: kikehkehtsoma[h] *por eso** kwa:tsah. Wa:n yo:n kitsi:ntehteki tak ne:n *mata de** n' chi:ltekpin. E:mah, iwki yo:n kichi:wah ne:n chi:ltekpin. Wa:n neli ka:skawiah. Ka:skawiah, pero a:mo no:ya:n ka:skawiah, pero mah..., ka:skawi:skeh pero komo a:mo se: kipia *cuidado**, komo se: ki..., se: tachia, ne: se: kinimiktia n' a:skameh *o** se: kimpahwia wa:n a:mo teh kichi:wah, kka:wah. Ne: kaltsi:ntan n'pia chi:ltekpin seki ne: neli a:mo ka:skawiah *porque** ni..., nikte:milia yo:n pahti, nikte:milia. Tikte:milia m' pah[ti]. E:mah, nikpia miak chi:ltekpin ompa ne: kaltsi:ntan, nik..., nikpia, nik..., nikto:kak wa:n nikonkaltia ne: chi:tekpintsi:n Neh ka:n nikowa ok *chilito**, n' chi:ltekpin ompa nik..., ompa nikui nehwa n' chi:ltekpin, ompa nikui, ompa nikui neh. Ompa tikteki sah wa:n... Pos i:n chi:ltekpin neh nikita i:n de n..., pisi:ltik no: *igual** ke:meh n' ima:yo no: tsikitsitsi:n. Pisi:ltik no:. no: pisi:ltik wa:n i:n, de n' yo:n seki ohololtik no: seki we:weyak n' ima:yo. Ke:mah wa:n yo:n nimitsilia kostik n' chi:ltekpin, n' tein yo:n ohololtik mochi:wa ima:xiwyo telxoxoktik ke:meh yo:n ta:lpan mochi:wa seki to:tomat ata kiliah, tein yo:n ta:lpan mochi:wa, xohxoxoktik *hasta, hasta** ti:ltik n' ima:..., ima:xiwyo yehwa yo:n chi:ltekpin yo:n teih kohkostik, kohkostik, e:mah. Ma:ahalaxtik. Koskostik. Wa:n i:n chi:ltekpin tein we:weyak yeh, yeh ma:wehwei tepitsi:n wa:n, wa:n ma:nahna:ltoktik. Wa:n i:..., xoxoktik, pero a:mo semi..., a:mo semi *fuerte** xoxoktik, e:mah. E:katsompihpitsaktik n' ite:mpan. Ihko:ni yo:n chi:ltekpin wa:n seki men..., n' chi:ltekpintsi:n oh..., kohkostik ne:n..., ohololtik, *medio** ma:yehyewaltik tepitsi:n wa:n telxoxoktik n' ima:xiwyo. Ta:taman ima:y yo:n, ta:taman. Ta:taman. *Es que** nochi yeh..., nochi *mismo** de n' chi:ltekpin, pero nochi ta:taman. Ta:taman no: n' ima:xiwyo. No...., no: chi:ltekpin nochi, soh *que**, soh *que** ta:taman *icolor** wa:n, wa:n a:mo kachi ahwiya:k yo:n. Koko:k sah pero a:mo ahwiya:k. A:mo ahwiya:k. Telahwiya:k nimitsilia m' pisi:l..., m' pisi:ltsí:n, yo:n ke:mah telahwiya:k, Ahwiya:k. telahwiya:k. Yo:n tsikitsitsi:n pero telahwixtik. Wa:n kat..., katí:n kachi kkowah, tak yo:n pisi:ltik kachi *más**. Pos kachi kkowah m' pisi:ltik *porque** yeh *ma..., más** kipia *salida porque** nejo:n ne: ten..., telahwiya:k. Ahwiya:k. Telahwiya:k wa:n a:mo semi koko:k, ahwiya:k kualtsi:n pero a:mo semi koko:k. Koko:k komo t'te:milih telmiak ne:n tapalo:l, komo a:mo pos a:mo, a:mo, a:mo koko:ya semi. Yo:n kitelkowah n' tein pisi:ltik, *más** kikowah *porque** nikitani neh yo:n weyakchi:ltekpin ihkuí:n se: kite:ntok kimowiliah *porque** telkokopahtik. Yo:n a:mo kachi te:kowiliah, nikitani neh *porque** tikwi:kah ke:masá: wa:n Kokopahtik wa:n... t'te:ntokeh n' ch..., chi:ltekpin we:weyak kimowiliah. Niman tahtanih ox chi:ltekpin. Nikilia, ke:mah. Pos a:mo te:chkowiliah, panowah sah, *mejor** kinekih tein yo:n pisi:ltik. Ne:n pisi:ltik wa:n kachi ne:n tamachi:w kachi miak kikui. E:mah, yeh *más** ma:..., *más** k... miak kikowah n..., wa:n nejo:n kachi a:mo telkoko:k. Yehwa yo:n nikita neh kimowiliah. Se: kite:ma n' chi:l pero a:mo semi..., *ye:kloco**, a:mo n' tikuah. I..., ka:n miak kikui, ka:n miak kikui wa:n neli ka:n kwelitah *porque** telkoko:k. Wa:n i:n seki de we:weyak ihko:kó:n a:mo miak kikui ne:n tamachi:w. O:me, e:yi ki:xtapalta:liah wa:n a:mo miak kikui. Wa:n i:n seki miak kikui. Ke:mah, a:mo miak kikui. Wa:n ne: chi:ltekpin [nimi]tsilia pos kualtsi:n miak kikui. Miak kikui wa:n kachi kualtsi:n, pos tak no: *mismo** chi:ltekpin pero no: taman ahwia:k. Miak kikui. Ke:mah, no: taman ahwiya:k no:. Ke:mah. Pos kualtsi:n no:, ke:meh teihsá: tapalo:l se: kipa:tilia pos se: te:we:lia ya. Se: te:welia, se: te:we:lia. Pos nochi ne:n yo:n kohkostik pos nika:wí:n intsi:n a:mo kachi mochi:wa ok. Nika:n a:mo kachi mochi:wa, pero nika:n tanikua:kopa mochi:wa, nikitani neh *porque** ke:masá: tio:nnemih nika:n tanikua:kopa, tikitanih yo:n kostik mochi:wa. E:mah, mochi:wa. Wa:n a:mo kito:kah ne: *chilar** oso kasá: tato:k sah, sanoke ohte:n sah se: kita ne:n chi:ltekpin. Yo:n a:mo, a:mo a:mo n'mati ke:ní:w, tak ox *cimarrón**, 'mati ke:ní:w. Pero a:mo mone:neki yo:n chi:ltekpin, ne: ixwa sah. Ka:n mone:neki, *hasta** ka:ns ika ne:n seki ne: se: kita no: *igual** i:n, de m' pisi:ltik no: seki se: kita ka:ns ika ixwa. Ma:ski kalte:noh ihkó:n ixwa. Ke:mah, se: kita. Se: kita. E:mah. Mah se: kita:lili yo:n tapala:n de n' ta:ltsí:n *más** ne:nke:n mochi:wa. Pos kualtsi:n moskaltia. Moskaltia. Momahma:ytia wa:n wehkapania wa:n ta:ki kualtsi:n *más**. Ta:ki wa:n kualtsi:n ima:yo no: wa:n Ke:mah. pos yo:n neh nikita kualtsi:n poso:ni ne:n i..., n' ixo:chio. Ke:mah, ista:k wa:n pisi:ltsí:n ixo:chiotsi:n. Moka:wa ya n' chi..., *chilito** moskaltia ya no. Ke:mah, moskaltia ya. Ista:k n' ixo:chio wa:n de wetsi a n' ixo:chio tak ompa e:wi a ne:n. Tsikilitsitsi:n. Ompa moskaltia, *hasta** we:ya ya. A:xka:n de, E:mah, wehweya wa:n ke:mah motami se: kkuiti a, se: kimahse:wa ya. De: we:ya pos se: ki..., se: kiteki a. Se:, se: kitatekiwtia ya. Iwa:n itsi:nkowyo se: kiteki. Komo se: kiteki sayoh *chilito** sah A:, n' ke:meh tikihtowa mah se: kiteki iwa:n nochi ne:n i..., itsi:nkowyo. kiwa:tsa ne:n ikowyo. Ke:mah. Yo:n kitawelia, moneki mah se: ki..., mah se: kimatilili para a:mo se: kwa:tsas ne:n kowtsitsí:n komo se: kipia. Wa:n yehwa yo:n de a:mo se: kimati n..., se: kwa:tsas pmpa ne:n *mata**. Se: kwa:tsas *mismo** se: yeh sah. Se: kwa:tsas *después** a:mo nochi... Wa:n kihtowah *que de** n' tami a sepa selia. E:mah, *porque**... Ke:mah, pero mah, mah se: kiki:xtili n' itsi:nkowyo, Sepa itsmoli:ni. ne: s..., se..., t'tami teki a ne:n itsi:nkowyo iwa:n pos ne: a:mo wehka:wa sepa tikitati sepa itsmoli:ntok nono sepa. Sepa, sepa ta:kiti n' *chilito, pero** komo tika:wilih n' i..., itsi:nkowyo, kitsakuilihtok, a:mo itsmoli:ni. De, de pohposteki a de n' okseki e..., E:mah. Ke:mah. itsmoli:ni a, yeh moskaltia ya n' itsmol. Ke:mah, moskaltia ya. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n timonohno:tstokeh pos timonohno:tsah pos ti..., timomak..., timoliah katí:n kachi kuali n' chi:ltekpin, katí:n de n' koko:k, katí:n a:mo koko:k, ki:ní:n, kox se: kito:ka, pos nijó:n nochi kualtsi:n se: ki..., se: kimati. Ke:mah. Seki a:mo tikmatih, seki a:mo tiki:xmatih, pos tikitah sah ne:wí:n pero o:me, e:yi taman sah, Ke:mah. a:mo miak. Wa:n ke:meh kintsi:n pos teh tikmattok ka:nachi taman pos kualtsi:n. Ke:mah. Kualtsi:n de nijó:n chi:ltekpin, pos miak taman, mah se: kima:nelo seko sah tak kualtsi:n nochi koko:yas ne:n tapalo:l, pero a:mo no: se:..., wel se: kikua:s. Ke:mah. A:mo wel se: kikua:s ok, a:mo wel se: kikua:s. A:mo, ta: kualtsi:n mah se: ki..., mah se: ki..., mokowili *o** se: kie:kta:li se:seyahka: ke:meh tein ohololtik seko wa:n tein achi we:weyak seko wa:n tein yo:n pisi:ltsí:n seko. E:mah, se:... Ke:mah, kachi kuali se: se: seko. Ke:mah, sayoh. Mah se: kipi:ki, entó:s sayoh se: kkuiti wa:n ki..., kimo:ltah ya wa:n Para se: kise:ma:nelo:s ihkó:n pos a:mo se: kimatis katí:n... A:mo, wa:n taman chikotewa:ki. Nikita neh *porque** ke:masá: neh niksema:nelowa n' *chilito** wa:n nikuiti, n'tsoma:tso:ti wa:n niko..., nikoma:lte:mati ni..., ma:neliwtok, e..., tein yo:n ki..., tsikitsitsi:n achto ok n' tata wa:n tein yo:n ohololtik e:wayohtila:wak wa:n yo:n tein ololtik, telmiak iteyo pexo:ntok. Yo:n nochi iteyo sah yo:n, yo:n tein ohololtik. *Ajá**. Miak iteyo kipia wa:n ka..., kakawtsí:n tsikitsi:n sah. Pero yo:n tsikitsitsi:n a:mo semi weiteyoh, tsiki..., tsikitsitsi:n semi. wa:n yo:n niman tata. Komohkó:n iwa:n t'te:mak n' iteyo we:weyak wa:n ohololtik wa:n pisi:ltik yo:n tsiki..., yo:n tein, tein tsikitsitsi:n achto tata wa:n tein yo:n ohololtik a:mo, a:mo niman tewa:ki. Achto tata. E:mah, yo:n Pos no: taman, nochi n... ta:taman. Ta:taman wa:n, wa:n tikitah... Wa:n nimitsilia tein ohololtik yo:n ohololtik ye:kihtipexo:ntok miak iteyo sah. Mia..., nochi iteyo sah n' kipia, komo t'poto:nilih n' emo:l tikitas *puro** iteyo sah n' a:ahkuitok ne:n ii:xko ya. Nochi n' iteyo kipia. Nochi iteyo sah, nochi iteyo sah. Miak iteyo kipia yo:n ohololtik, sayoh kuetaxpi:ktok sah *puro** ne: iteyo ne:n ololpi:ktok. Ke:meh eskia pexo:ntok n' iihtik n' k..., n' iteyo. Ke:mah, nochi yehwa iteyo sah, nikitani neh *porque** nik..., nikohonkaltia wa:n yeh ka n'mattok ke:ní:w yo:n chi:ltekpin. Ke:mah. Ke:mah, wa:n *hasta** ekintsi:n iwtok n'pia nik..., ne: kaltsi:ntan nikpia miak n' chi:ltekpintsi:n. Pos kualtsi:n *porque** miak nankipiayah ne:, ne: ke:man chi:ltekpin. Se: e:yi taman s..., tikpia. E:mah. Ke:mah, nikpia de n' e:yi, na:wi taman nikpia. Ke:mah. Ta:ktok, ta:ktok we:wehka. Wa:n ta:ktok tikihtowa. Ke:mah, seki nimitsilia xo:chiohtok wa:n seki ne: kipia ya n' chi:ltekpintsi:n. Seki x..., poso:ntok xo:chitsí:n. Poso:ntok. E:mah, mochi:wtok ekintsi:n sepa. Pos no: kuali a, ta: yeh semi moneki wa:n kintsi:n pos timomati:ltiah ya ki:ní:n ta:ki nijó:n chi:ltekpin de m' pisi:ltik. Pos mah se: molwi ke:ní:w n' ta:ki, ke:ní:w se: *kcuidaro:s** para a:mo se: kwa:tsas. E:mah wa:n ton... Yo:n ke:mah, wa:n nejo:n semi yemaxtsí:n, ima:ko wetsis wa:n powetsik a. Wa:n yo:n chi:ltekpin de m' pisi:ltik ye:k miak yoksi *cuando, cuando** chika:wayati a wa:n i:n tak[...] Wa:n onkak seki chi:ltekpintsi:n ata yo:n onkak tein achi we:weyak tepitsi:n, tepitsi:n, a:mo semi we:weyak ke:meh yo:n telwe:weyak, *sino que** tepitsi:n..., tahko de we:weyak, Nikpia ya se: *matita** ompa ne: kaltikua:pan, ye:kwehkapan moskaltih, ke:m..., ke:meh m..., ke:meh o:m..., o:me *metro**. Niktekia, pero yo:n takua:wak, yo:n t'tekia ma:ski oksik nochi ka itsi:nkowyo. A:mo n'teki sayoh ne:..., sayoh nikteki chi:loksik, iwa:n itsi:nkowyo n'teki *porque** ye:ktawaktik, yo:n a:mo koto:ni. Se: kkoto:na a:mo koto:ni, nio:n chikteh a:mo kkoto:na. Ke:masá moka:wa ya n' chikteh, ke:masá: mokuilia n' chiktehtsi:n yo:n A:, takua:wak. yo:n kua:sa:me:t kikuiti ne: yehwa ne:n chi:ltsí:n. Moketsati wa:n kkoto:na, kitatskoto:na *mejor**, yo:n a:mo, a:mo kwi:ka de m..., moka:wa iwa:n itsi:nkowyo. Kkohkoto:na sah *porque** ye:ktakua:wak n' itsi:ntayo, a:mo, a:mo nochi koto:ni, a:mo nochi..., a:mo yema:nik. A:it, nijó:n chiktehtsi:n, yo:n... Yo:n a:mo kopi:ni, ma:ski oksik a n' chi:l a:mo t..., a:mo tsi:nkopi:ni. Yo:n no: k... A:mo kko..., *bueno**, sayoh..., a:mo kkoto:na. Wa:n a:mo pawetsi, *hasta** ompa pihpi:tswa:ki, komo a:mo tiktek ompa pihpi:tswa:ki n' chi:ltekpin, a:mo powetsi. A:ah. Ekintsi:n wa:kik a n' kowtsí:n, wa:kik a, pero miak ne:chtayo:kolih ne:n chi:l, *chilito** miak niktekilih. Takua:wak. Yeh ach..., achi we:weyak ihkui:ntsitsi:n. Achi tepitsi:n we:weyak wa:n seki telwe:weyak ihkuí:n mochi:wa, ne:, ne: tsikitsitsi:n sah, tepitsi:n we:weyak pero a:mo semi sanke:. E:mah, pero miak *chilito** ne:chtayo:kolih. Ke:mah. Wa:n ompa ne:n tik..., no: tiki:nmowtia:ya n' chiktehmeh, yo:n chahkuismeh yehwa:n tak a:chá: kkohkoto:nah oso xa: no:... Pos ompa ke:meh kaltsi:ntan nikimowtia:ya n' chik..., nikimowtia:ya n' chiktehts[itsi:n]. Ke:mah, nikitak neh takua:wak. *porque** a:mo koto:ni *como quiera** ne:n chi:ltekpin, a:mo kitsi:nkoto:nah wa:n kwi:ka ya, a:mo n' ta:... A:mo wa:n takua:wak, takua:wak. Ma:ski kitila:na a:mo, a:mo kitsi:n... Wa:n onkak seki chi:ltekpin a:mo..., tsi:nyemaxtsí:n. Pero ne: seki onkak takua:wak n' chi:ltekpin. De miak taman yo:n chi:ltekpintsi:n, de miak taman. Wa:n i:n ohololtik a:chá: kwi:kah *siempre** ne:wí:n kkua:tih. Yo:n nejo:n ne: kikohko..., kkohko..., kite:nkohkopi:nah, chi:chi:ltik moka:wa n' i..., ikowyo pero chi:chi:ltik de iihtikyo moka:wa ompa tepitsi:n. Kihtitipitsah wa:n kkuahtiwetsih wa:n yahki a n' chikteh. E:h..., pero yo:n takua:wak a:mo wel kachi wel kikuah, ki..., ki..., a:mo wel kkohkoto:nah. A:mo weli porin takua:wak wa:n... Takua:wak, e:mah. Pos yehwa i:n kohkostik no:, no: seki de kualtsi:n yoksi, pos nijo:n no:, no: yema:nik. Yema:nik seki, yema:nik. Pero de n' kostik a:mo se: kimati ki:ní:n, ki:ní:n yoksi, tak i:pa ihkó:n de kohkostik. Ke:mah. I:pa iwki sah, i:pa iwki sah n' kostik. I:pa iwki sah yo:n, yo:n kostik *porque** oksi a. Nikitani *que** kohkostik, a:mo ke:man nikita mah... Wa:n tsikitsitsi:n ne:n tak xohxoxoktik no: *igua...**, no: *igual** ke:meh *cuando** ne:n xo:chitsí:n e:wi ompa ya ki:sa no: Ke:mah. ne:n de yo:n ohololtik. Ke:mah. Wa:n *después** moskaltia ya wa:n we:ya wa:n ihkuak yoksi a. Ke:mah, oksi a n' *hijuemala**. A:mo se: kimati ne:n ton *tiempo** yo:n xo:chiowa. Ka:n se: kimati, pos tak ka:n n'mati ke:maniá:n wel *porque** ekintsi:n seki, seki ne:n chi:ltekpin xo:chiohtok ne: kaltsi:ntan wa:n seki pos ta:ktok. A:mo n'mati ke:ní:w yo:n. ox porin nokta kiowi, Ta: tak yo:n nochipa xo:chiowa oso sayoh no: *por**... Nimolia nochipa sah n' onkak, sayoh mah, mah paniá:n. Mah paniá:n *porque** de m..., de tatampa owihka:ntia a:mo s..., a:mo xo:chiowa ok, a:mo ta:ki ok. Kita:mpawia ne: xiwit oso ko... Pero mah se: p..., mah se: kipantamo..., moneki mah se: kipaya:ntili para para komohkó:n a:mo wa:ki a pos selistok wa:n sepa ta:ki. Sepa ta:ki. *Porque** yo:n chi:ltekpintsi:n komo a:mo se: kime:wak, xiwyowak, wa:ki, wa:ki n' kow..., kowit. Oso komo kikui komekat no: wa:ki. Komo se: kka:wilih n' kowit mah pacha:nti komekat wa:ki yo:n. Moneki mah se: kitakoto:nili. E:mah. Pos kualtsi:n ti..., timolihkeh nika:n ne:n ki:ní:n yo:n chi:ltekpin, ka:nachi de n' teh tikmati wa:n neh no:, Ke:mah. no: niki:xmati pos kualtsi:n nika:n ti..., timonohno:tskeh. Ke:mah. Pos i:n *chilito** ke:meh nik..., nikihtoh neh, yo:n *Bueno** yehwa sah neh nikmati wa:n yehwa ya. tekipano:lis wa:n yeh ika timopale:wiah para a:mo tikowaskeh ok ne: ka:mpa se: kkowati, a:mo teh tomi:n, pos yo:n mah se: kito:ka wa:n mah se:..., mah se: ki..., kionkalti kalts..., kaltsi:ntan. wa:n ompa se: kiteki, se: kwa:lkui wa:n se: kihtowa para ton nikowati ok wa:n nikpia ch..., *chilito**. Ompa se: kikui sah para se: kikui:kui. Ke:mah, ompa se: kikui. Sayoh yo:n a:mo wel se: kitsoyo:nia, yo:n ke:mah a:mo wel se: kitsoyo:nia. Komo tik..., kitsoyo:nihkeh yo:n ika wa:ki no:, kitawelia. Iwa:n okseki tak yo:n ohololtik no:, no: *igual** mah a:mo se: kitsoyo:ni. Yo..., yo:n *delicado**. Ke:mah *del...**, yo:n mah a:mo se: kitsoyo:ni, yo:n chi:ltekpin nochi n' chi:ltekpin mah a:mo se: kitsoyo:ni. Komo tiktek *o** a:ksá: tikmakak, ne: se: *movecino** wa:n *por** nexi:kol kitsoyo:nih wa:n *kijoderoh** ya. Olo:chkuetawi ihsiwkatsi:n ma:ski kuali selistoya. Ma:s xo:chiohtok *cuando** ko..., kitaweliah olo:chkuetawi ma:s xo:chiohtok. Wa:ki. Nikitak neh *porque** neh ihkó:n seki ne:... Pos yo:n a:mo, a:mo weli para se: k... kitsoyo:nis, a:mo weli. A:mo, *porque** neh seki nik..., nikitak neh kuali, nikmattok *porque** nikpia *experiencia de** yo:n, Niktek seki ne:n *chilito** wa:n... Se: kowit sah niktek wa:n ts... Neh nikteki se: kowit sah, n'maka a:ksá: komo kwa:tsa pero se: sah. Nikte[...] se: nokni:w wa:n nikilia *que** xikkua:ti yo:n, tik..., tikua:s n' *chilito**, niktayo:kolih wa:n ke:mah a:mo wehka:wak, ke:meh se: kaxto:lika nikita olo:chkuetaw wa:n pos n' ka:n..., nio:n s..., kostitok n' ikowyo wa:kiti a, ta: pos xo:chiohtoya. Ne:nke:n kwa:tsak ika yo:n. Pos ne: ki..., mahyá: ka:toto:wih, a:mo yo:n ts..., kitsoyo:niah... A:mo n'mati ox *porque** kitsoyo:nihkeh oso xa: teihsá: *kipasaroh**, okuilin kikehtson, pero a:mo a:mo, a:mo *porque** nejo:n... Ke..., ke..., pos nimolia xa: ke:mah, pero a:mo, nimolia xa: porin n'te:makak wa:n n'mattok nite:makak yo:n *chilito**, mah a:mo..., Xa: yo:n nextekuilin xa: ki..., kitetex..., kitekik. mah kikua:ka:n. Pero ne: ke:meh, ke:meh we:ikowit a, katka we:i ta: niktekia se: *cuartillo** ne:n se: kowit. Pero kihtowah yo:n nextekuilin no: komo mopepechowa n' ik..., n' imetsko n' *matita** no: ki..., no: kwa:tsa. Miak ki:sa ya se: kowit. Miak ki:sa ya neli. Ta: ne: a:na:l nikpiaya miak, neh ka:mpa ntato:kaya ne: a:na:l, nikto:kaya n' chi:ltekpintsi:n wa:n wehweikowit mochi:wa, achi i:n tapan mochi:wa n' chi:ltekpin. Wehkapania. E:mah. Wa:n ompa ne: seki tokni:wa:n ne:chpale:wi:toh wa:n nikikne:lih n'tayo:kolih n' chi:ltekpin. Niktek se: kowit yo:ni wa:n neh nikmahma:kih ika ayohkilit nikpi:kik. Meh xik..., ximo..., xikua:s chi:ltamo:ltal. Pero yehwa:n, yehwa:n kichi:wilihkeh nimolia *porque** kual..., kualtsi:n yetoya n' i..., kowtsí:n wa:n... Kitsoyo:nihkeh. Kitsoyo:nihkeh xa: iwa:n tomat. Nikinikne:lih nite:tayo:kolih pero nejo:n kiwehwelohkeh ya n' kowtsí:n. E:mah. Pos kintsi:n de se: kimattiw yo:n chi:ltekpin wa:n tikmattokeh *que** we:lik para n' totapalo:l pos no: semi mah se: kipixto ika *cuidado**, mah a:mo se: ki..., mah a:mo se: kitsoyo:ni. Ika *cuidado**, mah a:mo se: kich..., se: kimattok toni ne:n, n' *daño** mah, mah a:mo se: kichi:wa *o** mah a:mo, mah..., a:mo xte:maka eliwis *porque**... A..., wa:kis. Ta:mo wa:kis. Wa:kis. Wa:n soh t'mattos ak..., a:kon tik..., a:kon tikmakas tein a:mo mitschi:wili:s *mal**. Xa: no: kuali no: se: kite:makas komo se: kipia pero no: se: kimattok, mah se: kinili mah a:mo kitsoyo:nika:n. E:mah, *porque** seki tokni:wa:n. Ke:mah, wa:ki a, yo:n a:mo para se: kitsoyo:ni:s yo:n. Ke:meh yo:n pos kitsoyo:niah pos wa:ki a *matita**, ma:ski, ma:ski mochi:waskia pero de wa:ki pos a:mo, a:mo kualtia ok. Ka:n kualtia ok, a:mo kualtia ok. Wa:n yehwa yo:n E:mah, yehwa yo:n chi:ltekpin semi *delicado**, neh niki:xmattok. *Solamente** chi:l s..., we:weyak, yo:n chi:xoxowik tikiliah *chile verde** Pos kualtsi:n. yo:n kuali t'chi:was nochi, ke:meh t'nekis, t'tikotamo:tas x'tikotamo:ta komo a:mo tikwe:lilia. Yo:n a:mo teh kichi:wilia yo:n, pero chi:ltekpintsi:n *delicado**. Iwki, iwki, yo:n a:mo teh kichi:wilia yo:n. Yo:n a:mo teh... Ma:ski s..., kitsoyo:ni:skeh. *Especial para** se: kitsoyo:nis, para se: kitewa:tsas, ke:meh se: kinekis, yo:n a:mo teh kichi:wilia. Pero chi:ltekpin a:kin eski tikakili:s, komo t'tsoyo:nih wehweliwi ata. A:k..., a:kin eski se: kkakilia a:ksá: se: tokni:w a:kin kimati. wa:n a:kin a:mo nexi:kol te:ilwia. Se: kite:kakilia *que** komo se: kitsoyo:nih wa:ki. Wehweliwi. Ne:nke:n wa:ki kihtowah. Ihsiwka, ihsiwka. Ihkó:n wa:kti:w, de pe:wa tak de itsi:nta:n pe:wa *hasta** ahko hkó:n wa:ki. Ke:mah, kuetawtiwetsi ihsiwka. Ma:sá: ki..., kitah, ne: yo:n se: kita ka:ns ika tsi:nwa:ktok wa:n ahko selistok. Ma:s... Yo:n a:mo, a:mo se: ki... a:mo se: kimati ne:n tak no: ta:taman *chilito**, tak neli *casi** nochi tein de yo:n chi:ltekpin nochi wa:ki. Ke:mah nochi, nochi *delicado** yo:n. Yo:n a..., yo:n i:pa *dios** kita:lih para kitsoyo:ni:skeh ke:meh kinekis yo:n kuali se: kikuas ke:meh eski, pero yo:n chi:l Tein oksé: *chile verde** yo:n a:mo wa:ki, tak i:pa ihkó:n de kitsoyo:niah. seki mah a:mo se: kitsoyo:ni, mah sayoh mah se: kixka sah wa:n se: kikua chi:ltamo:ltal oso ke:meh weli. *Porque** ika n' *manteca** tak kitawelia *o aceite**. A:chá: *aceite**. No: kuali a komo onkaskia ekintsi:n Yehwa. E:mah. pos ka:ns ika tikitaskiah se: ki..., se: kitekis hko:ni kaltsi:ntan ta: Ke:mah. kaltsi:ntan no: moskaltia. Moskaltia, moskaltia. Moskaltia ke:meh kintsi:n tine:chilihtok tikpia miak mokalte:noh, Ke:mah, nikpia miak. Ke:mah. pos no: kuali a. Neh ka:n nikowa *chilito**, ompa sah, ompa sah nikui wa:n n'neki t..., xoxowik pos nimono:ltilia xoxowik, niknekis wa:kik pos nikpia wa:kik, nike:wtok. Ke:mah. A:chá: no: seki mitskowiliah wa:n de n' ahwiya:k de m' pisi:ltik wa:n... Kanah, ka:n no:. Ompa n'pia *para gastito** sah ihkó:n, pero m..., e..., etok n' *chilito**, nimoe:wilihtok para nik..., para nikuis tapalo:ltsí:n nimochihchi:wili:s. Ka:n nikowa *chilito** ihkó:n. Tikowah ke:meh yo:n wehweichi:l, komohkó:n ihkó:n t'tsoyo:niah wehweichi:l pero pero yo:n chi:ltekpintsi:n pos tikpiah. E:mah. Pos... pos pané: yehwa sah. Pos yeh..., yehwa sah ne:n nimitstahtania:ya wa:n tein a:mo t'mati pos nimitsilih ke:ní:w *porque** neh niki:xmati miak taman de, de tato:k de chi:ltekpin wa:n miak taman, miak taman chi:ltekpin onkak. E:mah, yehwa ika nimitstapowia, komo a:mo t'mati pos nimitsilia wa:n wa:n mah se: kita:li *cuidado** sah yo:n a:m..., a:mo se: nexi:kol, yo:n e..., mah se: kita:li *cuidado** wa:n mah se: konkalti no:, mah..., para a:mo se: kkowas ok mah ompa se: kwi:ka kalte:noh n' *chilito**, se: i..., Komo... Ka:n mone:neki, yo:n sayoh mah se: ki..., *tacorralti** tepitsi:n sah para a:mo ipan taksas m' piotsi:n, a:mo kitipi:ni:s se: to:toltsí:n wa:n mah ompa mochi:wa n' *chilito**. Yo:n a..., a:mo owih. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikkeh wa:n nochi tine:chilih ki:ní:n tiki:xmati nijó:n chi:ltekpin. A:mo owih. Pos nijó:n a:mo *mal**, ta:ká:n se: kinemilia pos ihkó:n se: kitachihchi:wia se:, se: yewalika pos kuali se: kito:kas. Wa:n se: kitachihchi:wia, se: ki..., se: kito:ka m... Kuali se: kito:kas *o** kuali se: momakas ne:n *matita**, ne:n *semillita**, pos ta: Ke:mah. kualtsi:n no: nik..., nikaki ne:n..., wa:n neh no: nikmattok *que** yo:n pisi:ltik semi telahwia:k. Ahwiya:k, ahwiya:k. Pos no: kuali a ke:meh ekintsi:n nika:wí:n ay tine:ntinemih, timona:miktinemih, pos semi kualtsi:n ika ne:n ti..., timonohno:tsah ke:meh i:n timahsih ne:wí:n ki:ní:n we:lik chi:ltekpin, ki:n se: kito:ka, ki:n se: *kcuidaros** nochi. Ke:mah. *Mero** ki:ní:n se: kchipa:was, ke:meh teh tikmattok we:ika tikpiaya nijó:n chi:ltekpin *o de ver...** Ke:mah. pos tikmattok ki:ní:n para ixwa *o** ki:ní:n tikita. Ke:mah. *o** tiki:nki:xtilia yo:n okuilimeh, yo:n a:skameh *porque** ki..., ki..., kwa:tsah. Kwa:tsah. Wa:n de a:mo se: kimati, pos se: kitas ne:ne:ntok ne:n a:skat se: kinka:was mah ki..., Se: kika:was ompa yetokah, se: kka:was. mah kitsi:ntehtekika:n. Ke:mah. Pero ke:meh kintsi:n pos no: teh no: kuali tikchi:wtok nijó:n chi:walis de nijó:n chi:ltekpin pos kualtsi:n no:. Ke:mah. E:mah. Ihko:ni yeh. Pos yehwa sah nika:n ne:n timotapowiah wa:n xine:chili moto:ka:y wa:n de ka:n tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. *Bueno**, pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.