*Bueno** pos sepa nika:n timoahsih *compadre**, nikneki nimitstahtani:s ox, ox no: tiki:xmattok yo:n kiltsí:n kiliah chia:wakilit. A:mo n'mati ke:yeh n' kiliah chia:wakilit, ox chia:wak oso ke:yeh, a:mo n'mati ke:yeh yo:n iwki kito:kaytiah oso i:pa iwki sah kito:ka:ytiah n' ta:tahmeh. A:, no: tikneki tikmatis ke:meh nika:n ti..., Ke:mah. timona:mikikoh sepa tech i:n ohti, itech i:n ohti *siempre** timona:miktinemih, wa:n kualtsi:n no: ti..., timonohno:tsah wa:n kualtsi:n timo..., timoliah katí:n kox..., kuali a *que** tine:chtahtania kox niki:xmati yo:n chia:wakilit. Yo:n chia:wakilit no: niki:xmattok wa:n pos no: we:lik, no: tik..., ma:sá: tikuitih wa:n tik..., tik..., tiktekih wa:n ti..., *bueno** tiki..., kimanah wa:n no:, no: tikuah. Yo:n no: we:lik seki se: kikua ne: tamanal, wa:n seki tikuah ne: tikta:liah tikixkah itech koma:l. Kita:liah n' taxkaltsí:n wa:n ixki nijó:n kiltsí:n. Yo:n kiltsí:n semi we:lik. We:lik no:. Wa:n i..., n' ixo:chiotsi:n kohkostik wa:n pos no: teyowa ke:meh ekintsi:n pos *casi** e:wi nochi ne:wí:n ka:mpa se: tato:ka e:wi. Ke:mah. E:wi yo:n kiltsí:n. Ka:mpa teh..., tehteyoh e:wi. Yo:n miak ki:xmattokeh wa:n no: seki ki:xmatih wa:n pos ki..., kitekih. Ne: tehwa:n tikuah ne:n ihkó:n tamanal wa:n seki tikixkah itech koma:l, ihkó:n ne:n de n' tikuitih. Yo:n kiliah chia:wakilit a:mo se: kimati kox ne:n chia:wak oso ki:ní:n, pero ma:alaxtik wa:n de kikuah n' okuilimeh kima:kohkoyo:niah. Pero n' i..., n' itsi:nta:n i:pa a:mo, a:mo nikihto:s *que** witsyoh *o** ki:ní:n. N' itsi:ntan semi pani..., paniá:n yetok, ka:mpa, ka:mpa ihkó:n moskaltia paniá:n, a:mo semi wehkatan. A:mo semi wehkatan e..., mota:lia wa:n pos no: de, de ixwa ke:masá: se: kikohkoto:na, pos ompa no: itsmoli:ni. Nijó:n ompa selia wa:n nijó:n selia sepa se: kiteki. Sepa selia ompa. Kachi miakia ya de, de miak a ts..., *más** miak a. Ts... De se: kiteki ne:n selik, wa:n pos no: se: kwi:ka ta: de selik no: se: kkoma:lta:lia wa:n se: kikua. Wa:n pos neh no: kuali tine:chili:s ki:ní:n teh tik..., tikua ne:n kiltsí:n, kox no: tiki:xmattok, ox tik..., no: tikmahse:wa nijó:n kiltsí:n, ki:ní:n tikua t..., tatewa:ts oso, oso tamanal nochi ne:n welis *o** ki:ní:n iteyo. Ke:mah. Pos neh yo:n chia:wakilit, n' chia:wakilit no: niki:xmattok, no:. Ke:meh i:n ka:sá: titato:kah wa:n tikitah mochi:wa mi:lah wa:n yo:n nejo:n neli ne: moso:sowa sah. Yo:n yo:n niki:xehekowa no: kamohyoh *por eso** am..., yo:n a:mo wa:ki, nio:n no: poliwi. Sanoke t'te:xi:mas ke:meh ekintsi:n wa:n se: xiwit sepa, sepa itsmoli:nis, sepa mochi:was, sepa onkak n' cha:wakilit. A:, yo:n a:mo, a:mo, a:mo ke:meh ehkaw, yo:n ehkaw a:mo kamohyowa, pero yo:n chia:wakilit nikixehekowa kamohyowa *por eso** a:mo poliwi yo:n ka:mpa yetok, taktsoyetok n' kiltsí:n. A:mo wa:ki, *casi** ompa yetok ne:n selistok. A:, a:mo wa:ki wa:n... Ke:mah, yo:n, yo:n wehka:wa n' onkak wa:n ma:s tik..., seki kintsi:n *kirociarowah** pero yo:n ki..., yo:n kilit a:mo wa:ki, tak yo:lchika:wak, a:mo wa:ki nikita. Wa:ki ehkaw, pero yo:n a:mo wa:ki. Ka:n teh mo..., ka:n teh kimo..., *kipasarowa de** yo:n kipahwiah. Pos tepitsi:n kua:wahwa:ki wa:n sepa ompa itsmoli:ni. Wa:n neli ne: yo:n chia:wakilit, ne: ma:mohmoloxtik wa:n i..., nochi ne:n ikowyo m..., tohtomiyoh ata, moloxtsitsí:n wa:n ma:yehyewaltik wa:n achi ma:tsohtsotsoltik. Yo:n e:..., semi, kachi selik *más** kualtsi:n we:lik se: kkuiti wa:n... Neh nikwelita nikua:s ne: takoma:lixkal pero... Kitsompachowah ika taxkal wa:n ixki wa:n n'ta:lilia istat tepitsi:n tatsa:la:n de n' kilit wa:n *mismo** yehwa mopoye:lia ya wa:n ye:kkualtsi:n we:lik, ahwiya:k pero taixkal. Kwe:liltia. E:mah, wa:n no: nikua neh ne: tatikoixkal. Nik..., nikteki iswat, n'teki sake:ra ka:n na:wi, ma:kui:l iswat, nikt..., nikta:lilia ya ne:n kilit wa:n ihko:ni iswat niksowa wa:n ke:mah nik..., nikuiti ne:n kiltsí:n n'ta:lilia wa:n tepitsi:n n'ta:lilia istatsí:n wa:n n'tetekuinowa wa:n tatahkotiko niktamo:ta wa:n n'pante:milia ti..., tikowit, wa:n ke:mah de kawa:ni a, ixki, niki:xtia sepa nochi mi:to:nia, nochi poye:ya kualtsi:n m..., poye:ya ise:lti, Niki:xtia wa:n..., niki:xtia ya n' tein wa:ki x..., tein tata xiwit, Ke:meh eskia kuehkuetawi tata:mpa de n' xiwit. Ke:mah nikoma:lte:ma taxkal wa:n nimotamaka ye:kkualtsi:n we:lik n'tetekuinowa xiwit, ahwiya:k. Poye:ya wa:n kualtsi:n ahwiya:k porin Poye:ya ika *mismo** ya de n' ne:to:n de n' tak de n... porin ika ine:to:yo ne: mokxitia ne:n kilit kualtsi:n ahwiya:k. Xiwit. Ke:mah. Pero n' tamanal kualtsi:n, kualtsi:n, ke:mah, kualtsi:n we:lik. Wa:n sehselia ke:meh eskia yo:n tamanal. Wa:n tamanal a:mo kachi n'chihchi:wa neh. *Más** nikwelita taixkal, tak..., tat.., tatikoixkal oso takoma:lixkal nikwelita neh. Wa:n porin poye:k wa:n komo se: kimanak niki:xehekowa a:mo kipoye:liah. Neh nikwelita mah poye:k. Neh nikua poye:k neh nikua neh. A:mo, a:mo poye:k, ihko:ni sah. Ne: kiltsí:n nikpoye:lia nimoixkilia, de poye:k. Wa:n neli yo:n tomakilit no: nikua mah poye:k no:, pero seki neli kikuah ne: a:mo poye:k. Wa:n neh komo poye:k a:mo nikwe:lilia. E:mah. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n timonohno:tstokeh, nika:n timona:mikih pos tik..., *mismo** yo:n kiltsí:n nochi tiki:xmatih yo:n chia:wakilit Ke:mah. nochi, nochi we:lik pero nochi ta:taman ki:ní:n te..., te:chmaniliah, ki:ní:n tikuah. Ta:taman, ta:taman tik..., ta:taman tik..., te:chchi:wiliah de, de topa:kilis para se: kwe:lilis. I:n tehwa:n pos tikta:liah itech koma:l wa:n ma:sá: tikpanta:liliah se: taxkaltsí:n wa:n kuetawi kualtsi:n, ke:mah tikuih ya ika ne:n totaxkal wa:n tikuah ya. Kuetawi kualtsi:n ika, e:mah. E:mah. Wa:n no: *igual de que** pos no: te:chmaniliah seki:n wa:n no: tik..., seki tikpalowah n' ia:yo ta: no: we:lik n' ia:yo, sayoh ke:meh tikihtowa a:mo, a:mo kipoye:liah. Ke:mah. Ihko:ni, ihko:ni se: kikua. Ke:mah. Ke:mah, yehwa... Neh, neh nikwelita mah, mah poye:k wa:n kachi kuali nimoixkilia wa:n nikpoye:lia kualtsi:n, *más** kualtsi:n we:lik. I:n tein nikaktok ki:ní:n tikta:lia ita:mpa itech i:n tit, Nih..., wah..., niktikotsompachowa. pos nijó:n no: kualtsi:n ke:meh De a:mo ke:meh eskia *mismo** yeh ke:meh eskia molo:ni nijó:n ka *mismo** ne:n mokxitia ika n' ine:to:n. Ika n' neto:n wa:n kualtsi:n yema:nik ki:sa. Mokxitia ika i..., ika ine:to:n ya *mismo** n' kiltsí:n wa:n ye:kahwiya:ya, ki:sa *más** ahwiya:k. E:mah. Kualtsi:n ki:sa. Kachi yo:n de n' sehselik xa: niki..., xa: niki:xehekowa ya de yo:n selik tik..., tik a:lia tiktetekuinowa, kualtsi:n tikpi:ki ika o:me, e:yi xiwit. K..., tein yo:n totomoltsitsí:n ye:kkualtsi:n, ye:kkualtsi:n we:lik yo:n se: kichi:wa iwki. Ke:mah. Ke:mah wa:n Tila:wak xiwit se: kita:lilia wa:n se: kita:lia tah..., tatahkotiko:n wa:n se: kipante:milia tikowit wa:n se: kixo:taltia, kualtsi:n mookxitia wa:n ke:mah xki:xtia *hasta** mi:to:nihtok ne:n xiwtsí:n yo:n. 'Tapo wa:n ke:mah xtakua ya *yekcontento**, ta: ye:k..., ye:kkualtsi:n we:lik yo:n. Ihkó:n *merito**, ihkó:n *merito** yeh, ye:kkualtsi:n we:lik. Ke:mah, miak xiwit para k..., para ye:kkuali taxi:kowa n' ika wehka:wa ika ixki. *Casi** ke:meh..., tikchi:wa ke:meh eskia yo:n se: tamal kitetekuinowah. Kinta:lilia *siquiera** na:wi xiwit wa:n ¿Wa:n yo:n pahpataiswat tikta:lilia? Pahpataiswat, pahpataiswat niktetekuinowa ika wa:n nikchi:wa *bola**. Wa:n *igual** m' pachkilit nikchi:wa no:, m' pachkilit no: iwki n'chi:wa, nikxiwtetekuinowa wa:n n'tikotamo:ta wa:n wa:n yo:n ke:meh yemaxtsí:n wa:n n'poye:lia, ye:kkualtsi:n we:lik ki:sa, *pero más** we:lik *que** nakat eskia. Ne:n pachkilit ke:mah. Tel..., telkualtsi:n we:lik no:. E:mah, *igual** n'chi:wa yehwa ne:n Pos i:n pachkilit no:... chia:wakilit iwki n'chi:wa neh, niktikoixka wa:n komo a:mo takoma:lixkal nikua neh. Komo nik..., nikwelita mah poye:k, mah poye:k, mah a:mo poye:k a:mo nikwe:lilia. E:mah, kualts..., kualtsi:n we:lik. E:mah, kualtsi:n we:lik n' *hijuemala**. Kachi we:lik poye:k tak. Pos ta:taman, ke:meh ekintsi:n pos timolihtokeh ta:taman ne:n te:ch...., te:chchi:wiliah nijó:n Ke:mah, pos ta:taman timotamakah. Ke:mah. totapalo:l, *porque** nijó:n no: tapalo:l wa:n pos ne:wí:n, ne:wí:n kowtah, a:mo nikihto:s *que** mochi:wati ne:wí:n kowtah. Yo:n mochi:wa ka:mpa se: tekiti, ka:mpa mi:lah. Ke:mah. Yo:n mochi:wa ka:mpa se:..., se: tato:ka ihkó:n. Ka:ns ika seki ttato:kah wa:n ka:mpa tehteyoh, pos ompa onkak nijó:n kiltsí:n. Ompa mochi:wa. Yo:n kiltsí:n seki tik..., *hasta** tika:wtiuweh *porque** we:lik. Mochi:wa. Ke:mah. Yo:n kiliah ne:n chia:wakilit sayoh iwki tikiliah pero a:mo tikmatih ki:ní:n, x..., ox chia:wak, ki:ní:n pané: tikitah pané: a:mo chia:wak. Pos sayoh para tiki:xmatiskeh n' ito:ka:y ke:niwki, sayoh iwki sah n' tikto:ka:ytiah. I:pa ihkó:n ne:n *Pero más** a:mo, sayoh ma:mohmoloxtik wa:n..., ma:mohmoloxtsitsí:n. *Siquiera** tepitsi:n ma:moloxtik nochi n' i..., n' imetsko nochi molo... E:mah, moloxtsí:n. Mosowa sah, mosowa sah. Wa:n yo:n a:mo semi wehkapania, yo:n tsikilitsi:n ne:n te..., mosowa sah. Sayoh kualtsitsi:n ne:n i..., n' ixo:chio kualtsi:n ima:tampa mopihpilowa. Ti..., tein moskaltia, n' tomakilit yeh moskaltia i..., kowit ihkó:n, pero ne: xiwtsí:n yeh mo..., mosowa sah. Mosowa sah. Itsmoli:ni wa:n mosowa sah ihkó:n wa:n ompa xkuiti a. Ompa moma:ma:yo:tia seki de chika:wak ya moma:yo:tia ihkó:n, pero de selik ihkó:n e:..., moe:witita:lia. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n mah se: kiteki, se: kiteki wa:n se: kkoma:lta:lia, se: kixka. E:mah. Kualtsi:n we:lik. Kualtsi:n we:lik wa:n Kualtsi:n we:lik yo:n. E:mah. ihkó:n tota:tahwa:n te:chne:xtilia:yah nijó:n chia:wakilit ihkó:n te:chchihchi:wilia:yah. Kikuiah se: taxkal wa:n kikuiah se: ihkó:n se: *bola de** yo:n kiltsí:n wa:n kita:lia:yah itech i:n koma:l wa:n no: kipa:nta:lilia:yah se: taxkaltsí:n wa:n ompa ne: ke:meh eskia yo:n molo:nia ika *mismo** yeh de n' ine:to:n de n... Ke:mah. de n' kiltsí:n ox de n' tit. Ke:mah, *porque** n' taxkaltsí:n kitelta:lia para mah mosowa ne: itech n' koma:li:xko wa:n de ihpotokaskia ahko pos kitemo:ltia ne:n ihpotokilka:yo:t wa:n *mismo** oksi sepa ika i..., ika ine:to:yo ne:n kiltsí:n wa:n ixki kualtsi:n ya. Ke:mah, tikuitih ya ne: wa:n tikuah ya ika ne:n E:mah. Ke:mah. Ke:mah. tot..., totaxkal wa:n no: pos onkaya ke:masá: ompa ne: se: kketstok nejó:n chi:lta:mo:ltak de n' chi:ltekpin pos iwa:n se: ki..., se: mote:we:liltia ya. Wa:n yehwa n' i:n Kualtsi:n we:lia iwa:n, kualtsi:n we:lia. Miak no: ki:xmattokeh tak nijí:n chia:wakilit ta: Ke:mah. miakka:n onkak nehkuí:n ka:mpa mi:lah, pero ka:mpa ne:n kowtah a:mo tei. Ompa a:mo, a:mo mochi:wa kowtah yo:n kiltsí:n, a:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa kowtah. Mochi:wa ne: ka:mpa se: tato:ka. A:mo mochi:wa. Wa:n inalwayo a:mo no: semi telnikihto:s mo..., wehkatan monalwayo:tia, paniá:n. Paniá:n sah, yo:n ma:ski se: ki... E:mah. Paniá:n sah, paniá:n sah mota:lia. Ka:mpa t..., a:mo s... kite:nkokototsas, Sepa selia. Ke:man se: ta..., se: tawi:teki wa:n se: kite:xi:ntiki:sa n..., ne:n inalwayo, ne:n... *Pero después** sepa itsmoli:ni, selia. Pero sepa itsmoli:ni, ke:meh a:mo mone:neki sepa itsmoli:ni. A:mo se: kimati kox de se: kwiwita kox sepa selia ka:mpa se: kitamo:ta oso wa:ki a. Pos ka:n se: kimati, ke:meh ka:n no: se: kkowati, se: kimattok *que** we:lik a:mo se: kwiwita, *mejor** se: kite:xi:ntiki:sa sah para sepa selia. Pos ka:mpa tikitah ne:n tikte:ntekih pero sepa a:mo tikwiwitah, tika:wah mah sepa itsmoli:ni. A:mo, para mah selia. Ke:mah. Mah selia para sepa tikuiti:weh. Ke:mah. Tikmattokeh *que** sepa te:chmanili:skeh *o** *o** tiki:xkaskeh itech n' koma:l oso tech i:n tit ke:meh kintsi:n tne:chilihtok. Ke:mah. Pos no:, ke:masá: pos no: kuali se: kichi:was nijó:n. Ke:mah. Se: kikuiti:w ne:wí:n cha:wakilit wa:n se: kitetekuino:s, ne:wí:n se: kwa:lkuitiki:sa m' pahpataiswat wa:n se: ehko wa:n mah se: kita:li a itech yo:n pahpataiswat Se: kitikoixka ya. wa:n mah se: kitahkoilpi wa:n mah se: kita:li a tech i:n tit. Ke:mah, se: kipante:mili tikowit wa:n ixki ihsiwka. Se: kipa:nte:mili a ne:n tit wa:n pos *mismo** yeh kiokxitia ya. Kokxitia wa:n tak yo:n tel..., m... Kokxitia, kokxitia, de kawa:ni oksi ise:lti ihkó:n wa:n *más** ahwiya:ya de kawa:ni. ika ia:yo mookxitia kualtsi:n ahwiya:k. Neh niki:xehekowa de mito:nia ika n' ine:to:n ya, yehwa ya ne:n ika mokxitia ya. Ika mokxitia, ika mokxitia. Wa:n yo:n kachi kuali para a:mo no:, a:mo tata, Kanah, ka:n tata. Oksi sah, oksi sah kualtsi:n. [i]ka yoksi sah kualtsi:n. Ke:mah pos. Yo:n tata ata, tata. Yo:n tata. Wa:n i:n nimitsilihtok itech i:n koma:l se: kixka *siempre** seki ma:tahtata, ma:tahtata. Tata n' *hijuemala**. Pero no:, no: *igual** no: ki..., no: tak Pos i:pa ihkó:n seki se:, se: kwe:lilia ihkó:n se: kita:li:s wa:n seki se: ki..., kichi:wa ke:meh yo:n ti..., kintsi:n tine:chilihtok. I... Ke:mah, ke:mah ihko:ni. Wa:n ihkó:n kualtsi:n *de que** timonohno:tsah ika nijí:n chia:wakilit pos a:mo *mal**, ihkó:n ke:masá: sepa tikuiti:weh wa:n ti..., tik..., tikchi:waskeh ihkó:n, meh kintsi:n tine:chilihtok ke:masá: nikuiti:w ne:wí:n ka:mpa ika ntato:ka onka..., onkas no: oso ne:wí:n te:mi:lah, E:mah. nikuiti:w yo:n chia:wakilit wa:n no: nikwa:lkuitiki:sa m' pahpata wa:n no: nikta:li:s ita:mpa ne:n tit, Ke:mah. tit. Entó:s no: nikta:lili:s n' istatsí:n wa:n istat, ke:mah no: para tik..., tikitaskeh kox no: para se: kineltokas ki:ní:n we:lik nijó:n kiltsí:n. Para mah se: kieko ox, ox neli we:lik ki:sas o..., oso kanah. E:mah, mah se: kiek..., kiekowa ox we:lik oso mah..., a:mo. Ke:mah, ke:mah. Neh niki:xehekowa *que** we:lik *porque** no: kwe:liltia n' istatsí:n wa:n pos kintsi:n miak tikmattokeh *que** We:lik i:pa. we:lik nijó:n, semi telyema:nik. Yo:n we:lik ma:s xoxowik yo:n kiltsí:n. Yema:nik nijó:n kualtsi:n ma:..., ma:ahalaxtik, ma:pohpotoxtik nijó:n. Ke:mah, yehwa yo:n neli. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstapowia ika de i:n kilit timonohno:tsah wa:n ke:ní:w ox tiki:xmattokeh, ke:ní:w se: kichi:wa para se: motamakas wa:n yo:n semi kuali mah se: motapowi. Pos kualtsi:n ke:meh kintsi:n tine:chilih nochi timolihkeh de yo:n cha:wakilit pos ihkó:n no: se:, se: kimatia wa:n kintsi:n ta:ká:n tikahsih ne:wí:n Ke:mah. Ke:mah. pos tikwa:lkuiskeh ika se: *rollito** ihkó:n Ke:mah. wa:n tikchi:waskeh nijó:n, seki tikomana..., koma:lta:li:skeh, seki tikta:li:skeh itech i:n tit. Ke:mah. Ke:mah. Pos kualtsi:n ne: wa:n tikeko:skeh ki:ní:n we:lia. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n nijó:n a:mo *mal**. E:mah. Pos yehwa sah yo:n ika nimitsnohno:tsa wa:n kuali a *que** tine:chilih wa:n sayoh xne:chili moto:ka:y wa:n de ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Neh niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:l..., niwa:le:wak nika:n San Miguel Tzinacapan no:. A:, *bueno** pos *compadrito**.