*Bueno** pos a:man *que** sepa nikahkuí:n ti..., timoahsih, ne: nejo:n sepa nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kilia a:tomat. Ne:, nejo:n ka:nachi taman, ox onkak sake:ra o:me taman oso, oso kanah wa:n para toni yo:n se: kitatekiwtia. ox no: nankikuah tapalo:l oso para pahti, yehwa n'neki nimitstahtani:s. A:, tikneki tikmatis nika:n timahsih, nika:n ti..., Ke:mah. timona:mikih itech i:n ohti, Ke:mah. pos semi kualtsi:n no: tine:chtahtania wa:n pos no: tine:chilia kox no: nikmati nijó:n a:tomat, Ke:mah. kox niki:xmati. Neh niki:xmattok no: se:, se: taman sah nijó:n a:tomat, pos xoxoktik wa:n no: wehwei mochi:wa, wa:n pos no: kihtowah no: n..., neh nikmattok no: we:lik para se: tapalo:l, wa:n pos ka:ns ika se: kitaya no: wa..., we:i mochi:wa wa:n pos se: taman sah, xoxoktik. Wa:n sepa de n..., de hkó:n de chika:waya ya pané: kohkostia ne:n ie:wayo, pero ne:n iteyo wehwei, wehwei n' iteyo, wa:n pos no:, no: *igual** no: xoko:k. pero nehwa niki:xmattok sayoh se:, se: taman, komoh..., yo:n n' a:tomat, a:mo niki:xmati miak. Ke:mah. Wa:n no: n'pia ok ihkó:n ne:n ne: kostik n' i..., n' i..., n' iteyo. Ke:mah. Ke:mah. n' ixo:chiyo. Entó:s kuali no: tine:chili:s, teh xa: kachi tiki:xmattok ka:nachi taman, e:yi taman oso na:wi taman nijó:n a:tomat. Ke:mah, pos neh no: niki:xmattok neli n' a:tomat, de nika:n tehwa:n mo..., te:chnamaki:lti:kih yo:n xoxoktik. n' a:tomat, wa:n achi weh..., wehweitsitsi:n, no: ohololtik. Wa:n i:n ne:wí:n ahkokopa ninemini no: ke:masá:, nikitani ompa onkak ne: kostik n' a:tomat wa:n ye:kwehwei. Wa:n nejo:n no: onkak ne: *morado**, *moradoa:tomat** wa:n yo:n no: semi a:yoh yo:n to..., yo:n a:tomat ne:n *morado** wa:n yo:n kostik telaha:yoh. Ke:meh nika:n xi:tomat mochi:wa yo:n chi:chi:ltik. Pero no:, no: we:lik para tapalo:l, ki..., ki..., kikuih *para m..., para mole** kita:liliah oso para teihsá: chi:lposo:n ompa kita:liliah ompa ne:. *Porque** ompa ne:wí:n tokni:wa:n nochi kikuih yehwa yo:n a:tomat, pero onkak telkuahkuali, wehwei mochi:wa *hasta** ihkui:kui:n. wa:n yehwa ne:n, yeh ka kikowah para tapalo:l kichi:wah yo:n, pané: nochi kualtia para tapalo:l, onkak n' o:me..., kostik, Nochi, nochi kwe:liltia ne:n tapalo:l. wa:n onkak *morado**. Wa:n ye:kwehwei *hasta** i..., ie:wayo a:mo kahsi, *hasta** ta..., tahko sah n' kipia n' ie:wayo. E:mah, wehweitomat, ihkui:kuí:n, inachi. No: wehwei ne:n i... Yehwa yo:n kualtsi:n tomat, kualtsi:n semi. N'mattok *porque** nik..., ke:masá: ompakawí:n nipanki:sani wa:n nikita onkak yo:n tomat, no:, no: taman, nika:n tehwa:n mochi:wa, a:tomat kwa:lkuih ne: kinamakakih pero t..., pero xoxoktik. Xoxoktik. Xoxoktik, xoxoktik wa:n ompa ne:wí:n nikitani onkak ne: kohkostik wa:n *morado**, ye:kwehwei n' tomat mochi:wa. E:mah, wa:n... Pos kualtsi:n no: *de que** nika:n timotahtanihtokeh wa:n timo..., timoliah, pos n' teh tiki:xmati ke:meh ne:wí:n okseko tikitstinemi, Ke:mah. pos kuali a *que** tine:chilihtok nika:n nejó:n a:tomat de ka:nachi taman. nika:nwí:n ka:ns ika tikitah ne:n tak kwi:kah n' chikteh, ka:ns ika tikitah ne:n ixwatok yo:n a:tomat, pero no: taman. Ke:mah, no: taman. No: taman, no: tama..., ka:s ika se: kita tsikitsi:n, pero a:mo se: kimati kox mochi:wa. Ke:mah. Nijó:n ne:n niki:xmattok wehwei wa:n de chika:wa[ya] xox..., kohkostia tepitsi:n ne:n ie:wayo. Pero n' okseki a:mo, a:mo niki:xmati ne:n tikihtowa n' okseki a:tomat, *mis..., mismo** no: yehwa pero no: k..., no:..., *Mismo** yehwa, *mismo** yehwa sayoh *que** tepitsi:n mopata ne: tapatyo:t[tapal] de ke:ní:w kim..., kohkostik wa:n tein ne:n *morado**. No:, no: taman, *de morado** nika:n pos neh a:mo niki:xmati. Ke:mah, ke:mah. no: kuali a tine:chilihtok nijó:n. Ke:mah. Ke:mah, nikitani *porque** ke:masá: ompa nikita, nikihtowa nnemiti wa:n nikita on..., onkak, ye:kwehwei n' tomat ne: wa:n *moradito** wa:n seki kostik. E:mah, seki kualtsitsi:n ne:n tomatsí:n no:. ¿Wa:n yo:n de kichi:wah ne:n tapalo:l no: m... *morado** mochi:wa oso kualtia ompa se m... Ihko:ni sah, sayoh te:n ne:... *O sea** n' ipane:wayo sayoh ke:meh eskia tapal A:mo, a:mo, ta: yo:n yehwa s..., sayoh n' ipane:wayo sah ne: *moradito** ne:n... Ipane:wayo sah *moradito**. E:mah, yo:n i..., iihtikyo nochi ista:k. Yo:n ihista:k n' iihtikyo nochi, sayoh n' ipane:wayo sah ne:n *Ajá**. ne:n kostik wa:n seki *morado, pero** n' iihtik, *para molito** a:mo teh kit..., a:mo teh kitapalwia nio:n tei. Soh..., soh..., wa:n *molito** ki:sa, *hasta** kikuih yo:n de kit..., kihtowah n' koyo:meh yo:n chi:ltamo:tal xoxoktik, nochi kikuih a:tomat. nochi kikuih a:tomat kikuih, *por eso** xoxoktik ne:n, tein [...] se: yowi ne: ahkokopa wa:n Xoxoktik. tikneki ne: *salsa verde, salsa roja** pos tein yo:n *roja** kiliah yo:n tein tomat chi:chi:ltik. wa:n yo:n, yo:n kiliah *salsa verde** yehwa ne:n a:tomat kikue:chowah, ki..., ika yo:n tepos kima:malakachowa yo:n tepos yehwa n' ika ne: Kkue:chowah ika n' yo:n tepos ki..., kichi:wah para ka:sá: ka:mpa yo:n kinamakah *tacos** kiliah, ompa kita:liah, ompa kiketsah m' *plato**, xtakua:s *de mogusto**, ompa etok xoxoktik wa:n yetok n' chi:chi:ltik. pero yehwa yo:n a:tomat kikowah para ika kichi:wah yo:n chi:ltamo:ltal xoxoktik wa:n chi:ltamo:ltal chi:chi:ltik, de xi:tomat chi:chi:ltik. Yo:n xoxoktik nochi n' i..., *sea** n' iihtikyo nochi xoxoktik, ata n' tapalo:l a:mo kitapalwia, si..., xoxoktik no: wa:n oksé:, tein chi:chi:ltik yo:n ne:n, ne:n chi:ltamo:ltal de yo:n tomat chi:chi:ltik n' kita:liliah. Nochi xoxoktik. *por eso** tikitah chi:chi:ltik ne:, ne:n... Ke:mah. Wa:n pos i:n seki no: tikmattos *de que** ne: ke:man tota:tahwa:n ki..., Yehwa yo:n. kimo:ltayah, I:n seki tein iwa:nti ma:se:waltapalo:l pos ika yo:n chi:l..., chi:ltiko:n, ki...., kimo:ltah nika:n wa:n kita:liliah te..., *chilito**, mah chi:lxoxowik oso chi:ltekpintsi:n, wa:n yehwa tikuah nika:n tehwa:n, a:mo tikpa:tah ika yo:n tepos tikma:malakachowah yo:n *de luz**, tehwa:n tikpa:tah ika mo..., ika temolo n' kimo:ltah nika:n tehwa:n ika temolo. Ke:mah. Ika temolo *o** tikuitih ne: ke:man tikpiayah seki ne:n tetsí:n *o** teihsá: ihkó:n kikuiah wa:n ika kimo:ltayah yo:n chi:ltamo:ltal. Ke:mah, ika kimo:ltah. *has...** tehwa:n iwtok ne: k... A:mo, ka:n onkaya wa:n Ne: ke:man a:mo kkuiah teposmeh, kkuiah yehwa yo:n ke:masá: *cuando** tehwa:n tikitayah *cuando** yo:n pos tikuih se: metat wa:n ie:kapan posteki *o** Ma:..., ima:e:kapayo. yeh kikuih ika kimo:ltayah ne:n Yeh ika kimo:ltah ya. chi:l, kilia:yah chi:ltamo:ltal. Ke:mah. entó:s moka:wa xoxoktik nijó:n ch..., chi:ltamo:ltal. Ke:meh kintsi:n pos nochi kikuih yo:n teposmeh *porque** nochi mopatatiw. Pero kualtsi:n ke:meh kintsi:n timotapowiah wa:n nochi timomakah *cuenta** ki:ní:n ti..., Nochi mopatak ya, ekintsi:n... ki:ní:n ti:xpano:keh, ki:ní:n ti:xpano:keh, kintsi:n te:ch..., te:chtekipanohkeh tota:tahwa:n pos no: kualtsi:n. Ke:meh kintsi:n teh no: nochi tikmattok de ka:nachi taman nijó:n Ke:mah, ke:...., ke:meh niki:sani noya:n pos nikitani n' okseki kim..., ka..., tein mochi:wa. a:tomat. Pero nika:n tehwa:n a:mo te:chwa:lkuiliah pero okseki o..., onkak nikitani neh. Ke:mah. Pos onkak ne:wí:n wa:n nika:n mah se: kito:ka a:t kox mochi:was. Pos ka:n se:..., a:mo mochi:was *porque** nika:n tehwa:n no: se: ti..., telkiowi nika:n, tel..., telkiowi wa:n ompa ne:wí:n a:mo kachi kiowi. Ne:pa nochi n..., ne:wí:n nochi n' tato:k nochi kiahtselwiah, *kinecesitarowa** a:tsí:n pos kiahtselwiah. A:ta:l nika:wí:n. A:mo, ke:meh nika:n tehwa:n telkiowi *hasta** mota:lowa a:ohpana:t, pero ne:pa a:mo. Pos nika:n ne:n... yeh ika mochi:wa n' tato:k ompa ne:, kahtselwia, ompa kimati n' *dueño**, a:mo kimati ne:n *tiempo**. E:mah. O... Wa:n nika:wí:n komo se: kito:kak, xa: wa:kis. D..., d..., a:wa:kis *de repente** oso a:mo, a:mo moskalti:s *porque** telkiowi *o** xa:..., a:t ox ixwas *porque** telkiowi a:mo momati n' tato:k. A:mo ixwa:s wa:n seki komo se: kito:kak ni..., ke:meh kintsi:n kiowi, E:mah. xa: kwi:kas n' a:t. *De repente** ika ma:tokti:s wa:n s..., *porque** ompa ne: ki..., tehsá: tato:k mochi:wa, a:mo kitah *tiempo**, ompa kimati n' *dueño**. Yeh kimatih, kahtselwihtiwih, kito:kas wa:n mochi:was *porque** mochi:was *porque** yeh kimati, ke:n kichi:was, ke:meh kahtselwia. Nika:n tehwa:n t'chiah, t'chiah n' *tiempo** wa:n t'to..., *dios** mah te:chtatio:chi:wili mah mochi:wa, pero a:mo, ta tehwa:n t'chiah n' *tiempo** wa:n importa** mah ika *tiempo** t'to:kaskeh. Wa:n ne:pa a:mo, ne:pa ka:sá: ika se: kita, neh nia:ni ne:wí:n, ka:sá: ika tato:ktokeh, ka:sá: ika tekititokeh, kasá: ika mi:lah, ka:sá: ika t..., tet..., ka:sá: ika ne: tata:lwihtokeh *o** ka:sá: ika de e:lo:tah, ka:sá: ika tapixkatokeh ompa a:mo, a:mo ika *ti...**, ompa ke:man welis *dueño** kichi:k..., kimati *dueño**, a:mo kimati *tiempo**. Pos no: kualtsi:n ke:meh nika:n tine:chilihtok ne:n nika:n no: taman titekitih, taman. Nika:n tikchiah ne:n *tiempo** ki:ní:n Nika:n tehwa:n t'chiah *tiempo. Tiempo**. para titekitiskeh. Ke:mah. Pos semi kualtsi:n ke:meh kintsi:n tiki:stinemi ne:wí:n nochi tikita ki:ní:n yetok wa:n kintsi:n no: tine:chilihtok, pos nika:n no: tik..., no: tikmattokeh ki:ní:n *de que** nika:n tehwa:n ki:ní:n *cuando** timotekiketsah *o** ki:ní:n para tikewa:ltiah se: *plantita** oso ihkó:n se: *matita**, Ke:mah. pos nochi no: tikmattokeh wa:n hkó:n kualtsi:n *de que** timonohno:tsah, ke:meh kintsi:n *siempre** timona:miktinemih itech nijí:n ohti wa:n ka:mpa *como siempre** timoliah ox no: tiki:xmati nijó:n tomatsí:n pos nochi pos ke:meh kintsi:n teh tiki:xmati ne: e:yi oso na:wi ne:n, ne:n taman de nijí:n tomat, pos kualtsi:n no:. nika:n kualtsi:n *de que** kintsi:n no: tikmattok nika:n sayoh nika:n a:mo, a:mo mochi:wa Kanah, a:mo mochi:wa. a:mo mochi:wa nijó:n tomat, ma:ski ixwa ke:masá: se: kita yo:n a:tomat ne:wí:n yetok, pero a:mo se: kimati kox mochi:was. A:mo mochi:wa *porque** ta:ká:n moskalti:skia pero a:xokoya wa:n powetsi xo:chitsí:n. ompa wetsi a xo:chitsí:n *o** E:mah *o**..., e:mah wa:n te..., telkiowi nika:n, telkiowi a:mo te:..., a:mo te:..., kualtsi:n nika:n tehwa:n *te:chtocaroh porque** a:mo tikowah n' a:tsí:n, nochi te:chtayo:kolihtokeh sah, pero ne:wí:n parahko n' a:tsí:n a:t ke:ní:w n' kichi:wah, pero ompa neli ki..., ki..., kiahtselwiah n' tato:k, kita:liah se: tato:k kiahtselwiah Kahtselwiah. wa:n kipia de ta:ki:s *porque** kahtselwiah wa:n kita:liah n' tapala:n wa:n mochi:wa. tikitah miak taman tato:k kichi:wah nochi kahtselwiah ke:meh yo:n tomatsí:n kik..., a:mo tato:kah ne: tepe:yoh ta:..., tahchino:tih, ompa tatsaya:nah wa:n ke:mah ki..., Paniá:n. kita:liah ne:..., *kisemillarowah** n' tomatsitsí:n wa:n kitohto:k..., ki..., kiwiwitah ihkui:ni a kihkuaniah ya wa:n kitohto:kah, kitohto:kah wa:n ompa yowi taahtselwi:lis, tahahtselwiah ya wa:n mo:stah kahtselwiah *hasta** pero ompa ne:n tomat wa:n ompa mochi:wa, moskaltia, ta: kita:liah *postes**, ta: *taalambrarowah**, ompa kitahta:liah n' tomat, kipihpilohtiwih *hasta** panki:sa ahko. wa:n ke:mah ta:k..., ta:ki n' tomatsí:n yo:n Ahko ya panki:sa. Pos neh n..., neh nki:xehekowa no: ki..., taahtselwiah wa:n mochi:wa wehweitomat, pero neli, *de cuando** kito:kah ya. Ke:mah, kahtselwiah. Kahtselwihtiwih ahachichi ke:meh kipolohtiw n' a:t iwki kimakatiwih. *Después de** moskaltihtiw ihkó:n kahtselwiah no: *hasta** mos..., wa:n tapala:n iwa:n kita:liliah para mochi:wa n' tato:k. Ka:n se: kimati, ka:n se: kimati. Nochi *has...** Pos a:mo se: kimati katí:n tapala:n kita:liliah, xa: ta:ltsí:n oso okseki tapala:n. A:mo se: kimati katí:n tapala:n pero kita:liliah n' tapala:n tein kimattokeh kati:yeh kikui n' tato:k, Pos... ika yo:n kiskaltiah n' tato:k wa:n neli ki..., mochi:wa *porque** yo:n kimati *dueño**. T... Pos ta:taman ta:ltsí:n *de que** ne:wí:n no:, no:, Wa:n, wa:n nika:n tehwa:n ke:meh i:n titato:kah kalan, titato:kah kalan pos wi:tsa kiawit, wi:tsa ne: ti:la:kiowi wa:n wehweliw a n' tato:k. Wehweliwi, xokoya. wa:n ne:pa a:m..., ne:pa a:mo teh *pasa:rowa** ke:meh a:mo kachi kiawi pos ika yo:n mo..., pos ne: kahtselwiah ke:man tahtanis n' tato:k. Ke:meh ne:wí:n ahko no: taman ne:n tato:k kita:liah, No: taman. wa:n de n' ompa nika:n mah se: kwa:lkui de ne:wí:n nika:n a:mo no: mochi:was. Nika:wí:n de nika:n tehwa:n tikpiah totato:k nika:wí:n A:mo kina:mikis, a:mo kina:mikis *porque**... pos ne:wí:n mah kwi:kaka:n ne:wí:n a:mo no: mochi:was. Ka:n mochi:was, ka:n mochi:was. Entó:s nika:n tehwa:n tikmattok[eh] ne:n tato:k ihkó:n *de que** seki taxi:kowa ika i:n kiowit *Siempre** nika:n te..., te..., telkiowa:tah. *más** selia. wa:n seki de a:mo no: achi taxi:kowa seki xokoya. Ke:mah. No: kichi:wilia ne:n *mal** ne:n tato:k. Ke:mah, kichi:wilia *mal**, e:mah. pos kualtsi:n *de que** n' ikintsi:n timomati:ltihtokeh *de que** ke..., ki:ní:n kachi kuali, katí:n a:mo, Ke:mah. pos no: kualtsi:n ke:meh kintsi:n timona:mikkeh itech i:n ohti *o** itech i:n tietokeh, pos timonohno:tsah de nijó:n a:tomat ki:ní:n pos Se: motapowia. kox we:lik oso a:mo we:lik, *o** tikuih para teihsá: pos kualtsi:n no:, ke:meh kintsi:n tine:chilihtok *que** no: kualtia para chi:..., chi:ltamo:ltal wa:n neh ke:meh nimitsilih *que** n' ekintsi:n, pos no: kimo:ltayah *antes** ne:n tota:tahwa:n yehwa ika yo:n, yo:n ch..., kiliah chi:temolo. E:mah. Tsikitsi:n ne:n temolo ika kimo:ltayah, pero kintsi:n pos nochi ta:taman, kintsi:n ke:meh kintsi:n tine:chilih *que** pos no: seki kintsi:n ki..., no: kimo:ltah ika okseki tepostsitsí:n ya. Ke:mah ya. E:mah. Pos yehwa sah yo:n niknekia nimitstahtani:s wa:n tein a:mo tikmati pos nimitstapowia *porque** neli de n' a:kin ki:sa pos ki:xmati miak taman nehkuí:n wa:n te:ch..., te:chilia toni n' kitak nehkuí:n e:..., n' ta:kilo:t mochi:wa wa:n para se: kimatis a, mah se: momaka *cuenta**, mah se: motapowi. Pos semi kualtsi:n ke:meh kintsi:n tine:chnohno:tstok wa:n ihkó:n nochipa timona:mikiskiah ke:meh i:n nochipa ne:wí:n tine:ntinemi ihkó:n, *de que** ka:ns ika tiow E:mah pos tikitstinemi *matitas** katí:n de n' we:lik, katí:n a:mo we:lik wa:n katí:n de n' ta:ki, ki:ní:n para kiskaltiah, Ke:mah. *o** ki:ní:n para ke:waltiah, ki:ní:n para ki..., *porque** ne:n taselo:t mochi:wa pero no: *siempre** ika n' a:tsí:n mah ki..., kite:tekili:ka:n oso ki:ní:n ki..., kahtselwi:ka:n. Ke:mah. komo a:mo pos yehwa ya wa:ki wa:n *cada de** ne:n ta:ltikpak pos no: momattok nijo:n se: tato:k ki:ní:n mochi:was ka:mpa i:n seki, ke:meh nika:n tehwa:n pos no: tikmattiuweh katí:n ne:n tato:k mochi:wa, ka:tí:n me:tsti, ka:tí:n ne:n Ke:mah, katí:n *tie...**, katí:n *tiempo** kina:miki. Ke:mah. Nochi. kati:yeh ne:n tona:ltsi:n nochi, nochi, nochi, nochi yetok, ke:meh kintsi:n nochi, onkak ne:n teihsá: ihkó:n *matitas**. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah, pos yehwa sah ika timotapowihkeh wa:n nejo:n nimitstahtania moto:ka:y ke:ní:w n' timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**, tasohka:matik.