Pos a:man *que** sepa nika:wí:n timona:mikih itech i:n..., ay timoketsah i:n ohti, sepa n'neki nimitstahtani:s ox tik..., tiki:xmattok yo:n to:tolkilit, ka:nachi taman onkak. *o** se: taman sah oso o:me oso e:yi taman sake:ra *que** seki tiki:xmattokeh miak taman wa:n seki pos se: taman sah n' tiki:xmatih. Pos neh nik..., ni..., kuali a *que** nika:n timahsih, nika:n timona:mikikoh itech i:n ohti *siempre** timona:miktinemih, wa:n kuali *que** tine:chtahtania kox niki:xmati yo:n to:tolkilit. Kiliah to:tolkilit tein yo:n ista:k wa:n seki de n' i:pa kikuih para nijó:n ne:n xoxoktik Wa:n yo:n kiliah to:tolkilit *porque** kinmaniliah ne:n to:tolimeh, wa:n kima:pa:tskah wa:n ki:nmakah nijó:n nijó:n kiltsí:n kimanah seki. Wa:n *por eso** kiliah wa:n seki kikuah ihko:ni, *por eso** kiliah to:tolkilit wa:n moskaltia kualtsi:n yo:n seki ista:k, ista:k okseki wa:n kiliah totol..., to:tolkilit. N..., n' okseki ne:n no: xoxoktik wa:n no:, no: *mismo** yehwa ne:n niki..., kiliah to:tolkilit no:, *casi** o:me taman neh niki:xmattok. de yo:n ne: ke:man i:pa onkak nijó:n pos kiliah seki ista:kxo:chit wa:n ne:wí:n a:na:lpa tikiliah seki *campanitaxo:chit**. Nochi ta:taman. Ta:taman. Wa:n nika:n ne:n kiliah to:tol..., to:tolkilx..., to:tolx..., xiwit. Wa:n yo:n kualtsi:n nochi timotapowiah nochi ki:ní:n tikmatiskeh wa:n yehwa yo:n neh nikmattok wa:n teh no: xa: kachi tikmattos katí:n yo:n kiltsí:n para toni kikui, kikuih. Ke:mah, pos neh no: niki:xmattok ne: yo:n kilit tikihtowa, nejo:n niki:xmattok yo:n to:tolkilit, tehwa:n tiki:xmatih to:tolkilit, yo:n ta:lpan mochi:wa, pero pos n'mattok mono:tsa a:xiwit, *pero para más** ki:xmatih ne:n ke:meh i:n seki pero a:mo n'mati, pilimeh te:chti:tanih mah tik..., *o** tipilimeh ok wa:n te:chti:tani n' tomomá:n mah mah t'tekitih n' to:tolkilit pos *para más** tik..., tikmatih, de m..., *mero** ito:ka:y a:xiwit. *Pero más** tikmatih to:tolkilit, yo:n ta:lpan onkak xohxoxoktik wa:n t'tekitih ma:ahalaxtik wa:n imetskowyo alaxtik. Yehwa yo:n tik..., tiktekitih para kimaniliah to:toltsitsi:n. Pero i..., yo:n tiki:xmatih ne: a:xiwit. A:xiwit. *Pero para** tehwa:n yo:n kita:liliah to:tolkilit para tiki:xmatiskeh toni yo:n to:tolkilit, yo:n xiwit. Wa:n no: seki no: n' to:tolkilit yo:n ihista:k, ista:kxo:chit ne:n yo:n de kikuih yo:n pahti para o:pochehkat n' kihtowah no:. Yehwa no: kimakah n' to:tolimeh yo:n ne:n xiwit. Kima:tekitih ne:n ne:n, ne:n a:kin kipias to:tolimeh, kima:tekiti n' ima:xiwyo, kima:ye:ktia wa:n kwi:ka ikalihtik ne:n ki..., kima:xita:nia, kki:xtilia n' i..., xiwit sah wa:n kowit, kitamo:tah n' ikowyo, a:mo iwa:n ikowyo ki..., seki kimanah. Kichipa:wah, soh kilit sah n' kimanah para kualtsi:n pa:ti. Ke:mah, ki.., kinelowah iwa:n tixtsí:n oso nextamaltsí:n mah t..., komo wehwei a, pos kinelowiliah iwa:n, iwa:n nextamaltsí:n para kinimakah n' to:tolimeh. Yehwa yo:n kiliah is..., yo:n ista:kto:tolkilit. Wa:n yo:n kowit n' ikowyo a:mo, a:mo pa:ti *porque** takua:wak. Takua:wak tak wa:n kine..., ke:meh s..., kihsiwka:manah i:n..., kineki kilit sah n' kimakaskeh, kikua:skeh n' to:toltsitsi:n, Kihsiwiliah, kimantiwetsih kiltsí:n sah wa:n ki..., ihkó:n imetskowyo kitamo:tah ne:n xiwit, wa:n kimanah sayoh xiwit sah wa:n kima:nelohtiwetsih, kima:pa:tskah wa:n kinelowah iwa:n nextamaltsí:n wa:n kinima:..., kin..., kininkechiliah *o** ke:n..., yo:n kinintama:kechah, n' to:tolimeh a:mo mokui:liah yehwa:n. Kintama:kechiah para mah..., mah kikua:ka:n totoktsí:n *más** kwelitah n' to:tolimeh yo:n. kiliah ista:kto:tolkilit. Wa:n yo:n, yo:n a:xiwit tikiliah no: to:tolkilit n' tiki:xmatih, no: ko..., yo:n to:tolkilit porin kikuah n' to:tolimeh pero yo:n mono:tsa a:xiwit. no: kinimaniliah yo:n kikechkohkoto:nah yo:n itsi:nke:chyo, ke:meh yo:n mosowa ta:lpan, yo:n yema:nik, mosowa sah. A:mo semi wehkapania, kiliah a:xiwit. wa:n ke:meh selik pos kikechkohkoto:natih wa:n yo:n kimanah nochi ka n' ikowyotsi:n Selik. Wa:n ke:mah ki..., no: kinelowah iwa:n nextamaltsí:n *o** tao:ltsí:n wa:n kinimakah n' to:tolimeh. Yehwa yo:n niki:xmati. Ke:mah, ka:n tiki:xmati, a:mo tiki:xmati, pero yo:n ti..., yehwa nimitsilia ne: Pos yo:n niki:xehekowa no: kiliah to:tolkilit seki a:mo nochi tiki:xmatih. Wa:n... ne:n yo:n, i:n a:xiwit, ki..., kiliah to:tolkilit no: *porque**..., pero a:xiwit yo:n, sayoh porin ih..., iwki kiliah porin kikuah n' to:tolimeh kinimakah no:. Kinmakah to:tolimeh wa:n para se:..., a:mo nochi se: ki:xmati katí:n a:xiwit, E:mah, kinimakah. Ke:mah. No: *más** se: kimatis katí:n to:tolxiwit. Ke:mah. E:mah, yehwa yo:ni, eh ka ni..., o..., o:me taman ito:ka:y, a:mo s..., a:mo t..., a:mo semi, Pos ke:meh i:n no: de n' to:tolxiwit s..., ne: ista:kxo:chixiwit kiliah. Is..., ista..., ista:k..., ista:k ista:k..., [...] ista:kto:tolkilit kiliah ista:k..., ista:kto:tolkilit. Ista:kto:tolkilit. Yehwa yo:n. Yo:n ista:kto:tolkilit, no:, no: kuali para pahti. No: kitekih n' i..., n' iselo, Ke:mah, no:. wa:n kikuetowah wa:n kinkechta:liliah ne:n kone:meh *cuando** yo:n kinkui tataxis. Ke:mah. E:mah. Kikuitih nijo:n se:, o:me, o:me, e:yi n' ima:yo, wa:n kkuetowah wa:n kita:liah n' inkechko *o bien** kima:xakualowah. wa:n kita:liah *mero** n' ikechko para nijó:n tataxis *de cuando** kinkui. Ke:mah. Yehwa yo:ni wa:n i..., ke:masá: we:ia, no: wehkapania wa:n momahma:yo:tia, Ke:mah. wa:n se: kite..., se: kima:teki, se: kitamo:ta ne:wí:n wa:n selia no:, itsmoli:ni, yo:n a:mo wa:ki, yo:n selik. Yo:n selia, yo:n a:mo wa:ki, selia. Wa:n yo:n a:mo nikihto:s *que** kualtia para kowtati:l, yo:n semi selia no: nimah. Ke:mah. Selia. Yo:n a:mo... Ke:mah, pero kualtia yo:n ima:xiwyo tikihtowa kualtia para yo:n kinta:liliah pili wa:n ixo:chiotsi:n no: kualtia para po:pochehkat. *[por]que** i:n pilimeh ne: po:pochehkakuih, ne: se: kiteki xo:chitsí:n wa:n se: kima:xakualowa, a:mo se: kixka niu:n tei, yo:n soh se: kima:xakualowa. Se: kima:xakualowa, moxohxokolia wa:n ke:mah se: ka:lpi:chia ika *refino**, wa:n se: kiyo:lpepechowilia m' pili, nika:n iyo:lpan wa:n se: iyo:li:ka:n wa:n mo..., kipi:kih ika t..., ika a:y..., ika a:ya:tsi:n *o** t..., tein ne:sis, wa:n kochi a m' pilitsi:n wa:n mo:stika komo *dios** kineki yahki po:pochehkat, yehwa ki..., kitamati:lia. Kanah, kka:wa m' po:pochehkat, pero yo:n opochehkat semi, semi pitsotik, fie:roh sah, A:mo, a:mo tatasi ok, a:mo sa:sawa:ni ok. kintamia n' kone:meh, kiniyo:lkoto:na. Pero komo se: kina:miktilih wa:n yehwa n' tein yetok de pahtis niman pahti ika yo:n xiw..., xo:chitsí:n. Ke:mah, yo:n se: kita:lilia o:me, se: kita:lilia iyo:lpan wa:n se: iyo:li:ka:n. para kkoto:nilia m..., popochehkat a:m..., *sólo** k..., a:mo ki..., a:mo ki:sa ok wa:n a:m..., koto:ni iwki. Koto:ni iwki. E:mah, iwki koto:ni. Pos kualtsi:n ke:meh nika:n ti..., timolihtokeh, timahsih pos ma:sá: se: ki..., se: kineki nijo:n kilxo:chit, pos kuali se: kkuiti:w wa:n se: kkoto:nati:w wa:n se: kima:xakualo:s wa:n ta:ká:n se: kone:tsí:n mokokowa pos E:mah. a:mo no: se: kwi:kas tapahti:lo:ya:n pos se: kkechta:lili:s nijó:n pahti, se: ki..., ie:lpa:n se: kita:li:s yo:n iyo..., wa:n iyo:li:ka:n, no: kuali. Mah se: kichi:wa *lucha** achto kalihtik para ompa se: mo..., komo a:mo weli pos... Ke:mah, se: kita:li wa:n... No:, no: pahti yo:n x..., xo:chitsí:n pahti. Pahti. Entó:s wa:n sepa mah se: ki..., kite:kati itech ne: ka:mpa n' itapech wa:n se: kipa:ntake:nti, xa: mi:to:ni:s, xa:..., ki:sa. Ke:mah. Ke:mah, kitaka:wilia ika yo:n *cuando** *cuando** a:mo ki..., a:mo etok de we:ipe:was pos kikoto:nilia niman. Wa:n komohkó:n we:ipe:wa s..., *siempre importa** se: tapahtihkeh se: kwi:kilia. Ke:mah. So..., wa:n tapahtihkeh ni..., nikita neh ompa *más** kintanawiah sah, kin..., komo se: pili opochehkati, kwi:kah m' pili ne: o..., o:pochehkati wa:n kwi:ka n' tapahtih..., ke:meh a:mo tapahtia:nih, sayoh yo:n *enfermeras** sah, kikuih m' pili wa:n kite:ka ne: *mesahpan o** itankua:ko wa:n kiyo:li:ka:nmahmá:h m' pili, yo:lkohkomo:ni pilitsí:n ka:n..., i:pa mokokowa, sepa kiyo:lkohkomo:nia pos sepa ki:xtayowalti:ti. Nikita neh, ke:meh niki:xmati tapah..., yo:n *enfermeras**, a:mo *doctores, sino que** *Casi** ke:meh eskia kimahmagah, kimah *aprendices**, tehwa:n toka momachti:kih ti..., *tipobres**. Ke:mah, yeh..., yehwa:n a:mo kuali ki:sa, nikita neh, xa: timomaka *cuenta**. n' iyo:lpan wa:n i..., n' ii:ka:n kimahmagah para... Ke:mah. Wa:n a:mo kualtia, moneki mah a:mo se: kimahmaga, moneki se: kita:lili pahti komo kina:miki, kina:miki, komo a:mo pos iwki a pero mah se: kili tein tapahtihkeh, a:mo se:..., mah ka:wilchi:wa se: ipilitsi:n, *porque** ta: se: kineki mah moskalti, a:mo se: kineki mah kimikti *más**. Pos ne: ke:man tota:tahwa:n te:chilia:yah yehwa ika te:chpahtia:yah, nijó:n xiwtsí:n to:tolkilx..., xo:ch..., ne:n Ke:mah, yehwa yo:n te:chpahtia:yah ika. kilit. Yo:n kuali kit semi se: kima:xakualowa wa:n se: kita:lia yehwa nijó:n. Yo:n a:mo, a:mo nikihto:s chichi:k. Kanah, a:mo chichi:k yo:n di..., di..., ahwiya:k sah. Kualtsi:n sah no:. Ahwiya:k. Sayoh *que** a:mo nochi tikmatih, ekintsi:n nika:n ke:meh neh a:mo nochi nikye:kmati pero nika:n timona:mikkeh wa:n kualtsi:n tik..., tine:chilihtok, pos no: seki nikmati wa:n pos ihkó:n kualtsi:n ke:meh kikuah n' to:tolimeh nijó:n kimanah, de wehka:w ya i:pa kinmakah tak n' to:tolimeh, i:pa de wehka:w ya, wa:n I:pa, i:pa kinimakah. pos ihkó:n ke:masá: komo se: kipia n..., se: to:toltsí:n, pos mah se: kkuiti wa:n mah se: kinmanili ne:n to:toltsitsí:n, pos ne:nke:n no: mokualtili:skeh. Moskaltiah ne:nke:n. Ne..., i:n o:me t..., o:me taman ne:n onkak de nijó:n, E:mah. kilit de para to:tolimeh. De i:n seki ne:n O:me taman, o:me taman. a:xiwit wa:n seki ne:n i:pa no: tikiliah ne:n to:tolkilit. Ke:mah. Pos no: kualtsi:n se: ki..., se: kimattiw ihkó:n wa:n i:n, i:n okseki i:n ista:kto:tolkilit pos no: kualtsi:n ima:yo. Ke:mah. A:mo witsyoh, kualtsi:n sah. E:mah. Ke:mah. Ma:..., ma:tihtila:wak no:. Ma:tihtila:wak wa:n semi yema:nik, Yema:nik. Nochi yema:nik *parejo**. *hasta** n' ikowyo yema:nik. Komo se: kiposteki de se: kiteki ne:n i..., n' ikilyo, E:mah. ka:mpa itsmoli:ni, yema:nik, a:mo takua:wak. Yemaxtsí:n. No: ka:ns ika ne:n toktok ihkó:n se: kita, a:mo no: semi wehkatan to:ktok, paniá:n yetok. Paniá:n sah. Paniá:n sah, a:mo wehkatan. [...] *Por eso** ka:ns ika se: kita ne:n wiwiti, tak kima:yowi ika n' eh..., n' ehekat wa:n wetsiti, porin paniá:n yetok. Ke:mah. No:, itsmoli:ni, de sepa de wetsiti no: itsmoli:ni, ompa ya se: kiteki a ne:n para..., ne:n kilit para to:tolimeh. Ke:mah. Pero yo:n kihtowah to:tolkilit *porque** tiki:nmakah ne:n to:tolimeh. Ke:mah, iwki. E:mah, wa:n..., pero neh no:, E:mah. no: xa: kachi tim..., tikmattos a:chá: no: tikimpias ne:n to:tolimeh wa:n xa: no: tikinmakas ne:n to:tolimeh tikinmanilia. A:, pos neh yehwa sah yo:n ne:n ne:n nim..., n'mattok i:pa, nite:kakilia ki..., kikuah n' to:tolimeh wa:n yehwa n' a:xiwit no: para to:tolimeh kinimakah wa:n yehwa ne:n ixo:chichotsi:n[ixo:chiotsi:n] no: kualtia para pahti opochehkati wa:n nite:kakilia wa:n neli seki tikitah kita:liliah wa:n neli kinina:miki para o:pochehkat yo:n xo:chitsí:n. Wa:n yo:n a:xiwit no:..., neh a:mo ke:man nikita ki:niwki n' ixo:chiyo. Ke:mah. Yo:n ata n' ixo:chio *morado**, moahkokehketsa. Moahkokehketsa ne:n... Mokehketsa ihkó:n ikua:pan ke:meh yo:n ke:meh yo:n xokotatopo:nxiwit, iwki tamatisneki, *morado** n' ixo:chio. Ke:meh yo:n xokotatopo:n, xoko..., kikuih para corral** sah, ata mahkoketsa n' ixo:chio. Pero yo:n se: sah i:n Ke:mah. *cada** xiwit se: sah moahkoketsa n' ixo:chio, wa:n poso:ni *moradito** , pihpitsaktsitsí:n xo:chitsí:n, *morado** wa:n ke:mah ompa ya tak n' teyowa. Pero se: taolo:ch sah ki:sa ikechtan mochi:wa yo:n a:xiwit. I..., kechtan, a:mo semi wehkapania. Ke:mah, ikechtan sah mochi:..., ikechtan sah ompa mota:lia ne:n itsihtsi:nkaxyo ne:n i..., xoxoktik ne:n i..., itsi:nkaxyo de n' ixo:chio. Xoxoktik. Pero xo:chitsí:n *morado**. *Morado**. Ke:mah, yehwa yo:ni nikitani neh. Ke:mah. Pos i:n to:..., to:tolkilit is..., ihista:k n' ixo:chio n' i..., yo:n *campanitas** nankilwiah. Wa:n i:n seki ista:k wa:n no: ne: ke:man tikitayah ka:mpa Yeh ista:k, *pero porque** yeh kipia n' ixo:chio, wehwei *campanitas**, ista:k. E:mah. Ista:k wa:n wehwe:weyak. Wehwei wa:n ne: pos ne: a:xiwit tsikitsitsi:n ixo:chiotsi:n wa:n *mohmoradito**, tsikitsitsi:n. E:mah. No: ne: ke:man tikitayah tota:tahwa:n kichi:wayah ne:n ika ki..., tahtatsakuayah. Ke:mah, pero yo:n xokotatopo:n xiwit yo:n. Tatopo:nxiwit. Xokotatopo:nxiwit tein[...]. I:n seki a:mo nikmatik ox nochi no: kualtia, tak xa: no: kualtiaskia. Tein is..., ista:kxo:chikowit ke:mah, ista:kxo:chikowit kua:..., kuali ika tatsakuaskeh pero, Sayoh *que** a:mo, a:mo mochi:wa mehmela:wak, tsikitsitsi:n. Yeh, yeh ka:n mochi:wa *derecho**, yeh achi chihchihkoltik. A..., a:mo mochi:wa. Ke:mah, ke:meh chihchihkoltik. Chihchihkoltik wa:n Chihkoltik. pos yehwa yo:n ne:n ke:masá: se: kita xa: xa: yo:n okseki, yo:n xokotatopo:nxiwit, no: a:mo se: kita ka:ns ika kketsah tak i:pa de we:ikowit ya. Ke:mah, i:pa. De we:i yo:n. A:mo kketsah de n' tsikitsi:n *porque** a:mo semi telmehmela:wak wa:n kipia n' im..., n' *iramasyo** ihkó:n nochi wa:n a:mo, a:mo kualtia. Ka:n kualtia. Sayoh kualtia para ne:n pil...., xo:chit, *bueno** ki..., komo se: kimana n..., para to:tolimeh n' ixiwyo, Para i..., ixiwyo sah kitekiliah, yehwa sah *serbi:rowa** para ixiwyotsi:n sah. E:mah, yehwa sah yo:n. Wa:n yo:n ima:xiwyo sah kikuih, a:mo kikuih n' ikowyo. A:mo. *[Por]que** a:mo, a:mo yoksi. Takua:wak. Takua:wak. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n. nimitstahtania wa:n ne:n miak tasohka:matik. No: ne:chili ke:n timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos nehwa niwa:..., neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: ne: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.