*Bueno** pos a:man *que** sepa nika:n ne: timona:mikih ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok no: n' kowtsapot. Ka:nachi taman onkak de, de kowtsapot. Yo:n no: tik..., tikitani *o** tik..., tiki:xmattok *o** tte:kakilia ke:niwki yo:n kowtsapot. Pos no: tikneki tikmatis kox nik..., kox nikmattok. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: *de que** tine:chtahtania ke:meh i:n tikitstinemi oso ika ka:ns ika kito:kah pos onkak yo:n kowtsapot, pos nehwa niki:xmati sayoh o:me taman. O:me taman. Niki:xmattok yo:n kostik wa:n yo:n chi:chi:ltik. N' chi:chi:ltik *más** wehwei, wehwei mochi:wa. Wa:n okseki achi tsikitsitsi:n. Pos no: kualtsi:n ne:, ne: pos seki ne:n kostik mochi:wa wa:n a:mo semi telwehwei. Wa:n pos n' okseki ne:n no: mochi:wa ka:s ika se: kita kualtsi:n wehwei mochi:wa, nijó:n o:me taman neh niki:xmattok wa:n pos no: xo:chiowa no: ista:k n' ixo:chiyo. Ista:k. Ista:k wa:n ima:yo no: pané: ko:ntsitsí:n panxi:i:ni, Wa:n pan..., pané: ko:ntsitsí:n ta ne:n pampi:xowi. Wa:n yo:n *cuando** mochi:wa ne:n de n' wehwei no: kualtsi:n mosa:lohtiw. Ke:mah. Mosa:lohtiw ne:n weia n' i..., itech n' ikowyo mopehpepechowa wa:n Yo:n ta:ki itech ikowyo mopehpepechowa, itech ikowyo. pos no: kualtsi:n alaxtik ne:n ikowyo. N' ikowyo seki ne:n mehmela:wak wa:n seki ne: kipia n' itsmol. Ke:mah. Yo:n itsmol pos seki mota:lilia wa:n seki nijo:n tamela:wa mal..., mela:wak. Pos nehwa niki:xmattok sayoh o:me, pero n' oksé: de n' kostik no:, no:, no: tsope:k. Ke:mah. Yo:n a:mo nikitak kox mah mopata. Ke:mah, nejo:n... No: nikita ke:masá: se: kitapowa ihkó:n pos kostik. Ke:mah. Kostik mahyá: pio:texo:chit n' taihtik. Kostik nijó:n tsapot. Tehwa:n tikilia kowtsapot wa:n i:n seki tikiliah ne:n chi:chi:ltsapot. Tikiliah chi:chi:ltsapot *porque** chi:chi:ltik ne:n tayo:la:n n' i..., n' ite...., n' iteyo ne:n ti:ltik, Chi:chi:ltsapot. Chi:chi:ltik n' iiht..., *ajá**. wa:n seki kipia o:me wa:n seki kipia *hasta** e:yi n' iteyo. E:mah. Wa:n yo:n iteyo pos no:, pos ne: ke:man, de yo:n wehwei, no: kkuiah para ne:n teihsá: ihkó:n ke:meh eskia i:n to..., teihsá: ika te:chpahtia:yah. Ke:mah, para nemowtil. Para nemowtil ki..., kitewa:tsayah wa:n kkue:chowa:yah wa:n te:ch..., Nika:n te:ta:lilia:yah se: ii:ka:n. E:mah. Ke:mah. Itech se: ii:ka:n te:ta:lilia:yah wa:n seki te:tai:ltia:yah. No: kuali para yo:n ke:masá: seki n' kone:meh ke:meh yo:n kin..., n' intakual *de que** se: moxwitia:yah, moxwitia:yah n' kone:meh, wa:n yehwa ya n' ika kinxi:tilia:yah. Ke:mah. Yo:n kinki:xtilia:yah tepitsi:n ne: kita:lilia:yah kima:nelowa:yah yo:n we..., iihtik kita:lilia:yah. Wa:n pos yeh kinmakayah, Ke:mah. kinmakayah no: *hasta** tehwa:n, *hasta** seki kimpoxpepechowilia:yah ika yo:n kiliah yo:n nijo:n xiwit, yo:n kowachxiwit no: kikuiah. de n' iselo wa:n ki..., ompa kita:lilia:yah wa:n kipoxpepechowa:yah wa:n ii:ka:n. Entó:s nijó:n kin..., kinte:ka:yah de tio:tak wa:n yehwa yo:n, yo:n kuali, kuali nijó:n tet. Pero teh xa: kachi tikmatis, katí:n ka:..., xa: o:me taman para pahti *o** pos nehwa yeh n..., yo:n nikmatia yo:n wa:n para nemowtil. Ke:mah. Para nemowtil yo:n no: kuali. Ma:sá: wetsia n' ko..., se: kone:t wa:n momowtia:ya, yehwa yo:n kit..., [ki]te:mowa:yah yo:n tsapotet. Ke:mah. Tikilia:yah tsapotet. Entó:s yehwa n' yo:n nochi ki..., kisentilia:yah, ka:s ika seki wehwei n' tsapotet, wa:n seki t..., seki tsikitsitsi:n. E:mah. *Casi** ke:meh eskia nochi tsapotet yo:n, pero seki tel..., seki wehwei, wehwei mochi:waya. Wa:n seki tsikitsitsi:n. E:mah, nejo:n, ke:mah yo:n pos niki:xmattok neh n' tsapot, nejo:n de seki tsapot yo:n, tehwa:n tiki:..., tehwa:n tiki:xmatih tehwa:n San Miguel kuowtsapot. Onkak n' kowtsapot seki yo:n yo:n kowtsapot tehwa:n tikiliah kowtsapot porin itech mochi:wa itech n' kowit, kowke:span mopepechowa. Wa:n neli chi:chi:ltik n' iihtik seki wa:n seki n' kowtsapot ne:n achi a:chi:petik, nik..., e:..., koyo:tahto:l kiliah ne: ahko ka:mpa kikowah kihtowah *o** tein kinamakah i:pa, ne: Zacapoaxtla nte:kakiliah kiliah *bayo**, tehwa:n tikiliah yo:n a:chi:petik n' tikiliah taihtik a:mo chi:chi:ltik semi, chi:chi:ltik pero tepitsi:n sah. *Bayo**. mahyá: a:ha:kokoxkeh ne:n tsapot, a:ch..., a:chi:petik n' iihtik. Pero no: ih..., tsope:k no: ke:meh i:n seki ne: kowtsapot tein chi:chi:ltik no: iwki tsope:k. Wa:n no: sentaman ne: kostik, no: niki:xmattok yo:n kostik. Nejo:n iihtik ke:meh pio:texo:chit wa:n no: wehweitsapot mochi:wa wa:n nejo:n no: semi, semi tsope:k no:, semi tsope:k yo:n tsapot. Sayoh yo:n kostik a:mo kachi kikowah *porque** a:mo kwelitah yo:n tsapot, kwelitah tein chi:chi:ltik. Moliah xa: selik. Ke:mah, ehko yo:n pero no: kualtsi:n tsapot yo:n, yo:n, ne: kowtah no: n'to:kak o:me, e:yi *mata de** yo:n kowtsapot, nikwelitak neh porin kostik, nikto:kak wa:n onkak no: tepitsi:n, nimitsilihtok no: ta:ki a we:wehka. No: ta:ki a. E:mah wa:n nejo:n neh nikwi:ka *semilla**, ne:, semi tia:tawnemiah wa:n nikwa:lkuik ne: ka:mpa Texa:lah, kiliah Ponceko, ne: tani, Nika:n, ompa ne: nikuika ne:n yo:n, nikpehpen n' tsapot wa:n nikitak kostik, katka ikohchoh n' tsapotsí:n pero nikpehpen wa:n nikto:kak n' iteyo, yo:n ni..., nikwelitak yo:n tsapot. E:mah, nejo:n nikmattok yo:n kos..., kostikkowtsapot wa:n nejo:n onkak yo:n tein a:chi:petik wa:n onkak tein chi:chi:ltik. Pero tehwa:n tikiliah kowtsapot nochi. Kowtsapot. Kowtsapot, *solame..., sólo** e:yi, e:yi taman soh *que** ta:taman n' iihtik, seki a:chi:petik wa:n seki chi:chi:ltik wa:n seki kostik. Ke:mah, wa:n yo:n tein wehweitsapot nejo:n yo:n wehwei a:mo n'mati ke:ní:w *porque** ne: kowtah yetok seki ko..., kuameh, ta:ki telwehwei *cuando** a:mo, a:mo miak kipia, *cuando** we:wehka sah, ta:ki ye:kwehwei cha..., tsapot mochi:wa wa:n *cuando** miak ta:ki, ne: a:mo wehwei mochi:wa tsikitsitsi:n *porque** miak n' ta:ki. No:nohne:l. mahyá: a:mo wel moskaltia porin tel miak. *Casi** ke:meh eskia yo:n no: mo..., moximiktia Nohne:lmeh wa:n *cuando** a:mo miak kipia, pero we:wehka sah ye:kwehwei mochi:wa n' tsapot. Seki *hasta** se: se: *kilo** ne:n mochi:wa n' tsapot, telwehwei mochi:wa. Wehwei. Wehwei tsapot mochi:wa wa:n we:weyak wa:n seh se: sah n' iteyo. Wa:n seki tsapot yo:n ohololtik mochi:wa, ki..., ki..., e:..., iteyo seki o:me, e:yi *hasta** na:wi iteyo ata. Miak n' iteyo. Yo:n nochi iteyo sah ihtipexo:ntok, pero kana:wak n' i..., inakayotsi:n. wa:n i:n tsapot se: sah ne:n i..., it.., iteyo, ye:ktila:wak kipia n' iihtik nakats..., inakayo n' tsapot. E:mah, wa:n teltsope:k, yo:n teltsope:k, a:mo a:k..., a:mo kinewilia ke:meh xokot, xokot a:mo semi tsope:k, pero ne:n kowtsapot teltsope:k. Teltsope:k. Seki a:mo kikuah porin teltsope:k. E:mah, yo:n semi tsope:k n' tsapotsí:n. Ke:mah, niki:xmattok e:yi taman yo:n kowtsapot, e:yi taman. E:yi taman, pos neh niki:xmattok sayoh o:me taman. O:me taman, nikitani ihkó:n pero a:mo nikmati ki:ní:n pos... Pero n..., wa:n i:n seki ne:n nikmattok ne:n tsope:k no: wa:n Ke:mah. Ke:mah, ke... kostik yo:n tak yo:n de n' kostik a:mo ke:man mopata. A:mo, a:mo mopata yo:n, a:mo mopata, i:pa nochipa iwki sah. A:mo mopata. A:mo kikuih ne:n ka:mpa ne:wí:n, kinamakah seki tokni:wa:n, a:mo kinkui:liah seki Porin kostik, moliah *que** selik. Ke:mah, a:mo kwelitah, kwelitah tein chi:chi:ltik. wa:n i:n seki ne:n kualtsi:n no: de chika:waya nehnextia Moliah... Ke:mah. Wa:n pos no: niman kimati *de que** chika:wak ya pos kitah ya. Yo:n *cuando** chika:waya ata nextik n' tsapotsí:n wa:n nochi tami ma:xi:i:ni, komo tamima:xi:i:ni ke:mah, yo:n moskaltia n' ima:xiwyo wa:n, wa:n chika:waya ya ke:mah moita nextik a *es que** chika:wak a n' tsapot. Chika:waya. Yehwa yo:n kine:xtia *que** chika:..., yo:n a:mo se: kita, yo:n a:mo kip..., a:mo kostia ipanko oso chi:chi:le:wi, yo:n a:mo se: kimati yo:n, pero sayoh se: kita n' ima:xiwyo kite:..., kimaka *seña**, iwki chika:waya n' ima:xiwyo, eski chika:wak a n' tsapot wa:n komo se: kita pan..., panextia no:. *Casi** xi:i:ni no: im..., n' ima:x..., n' ima:xiwyo no: xi:i:ni *cuando** chika:waya ya ne: moka:wa sayoh *que** ne:n Ke:mah. Ke:mah, *pero cuando** yo:n ma:xi:i:ntok a:mo chika:wak n' tsapot, *cuando** chika:waya n' ima:xiwyo ihwa:k ke:mah chika:wak a ne:n chika:wak a n' tsapot wa:n, wa:n niman se: kita *que** nehnextik a n' tsapot eski wa:n komo se: kipehpen sake:ra o:me, e:yi a ne: ta:lpan, *es que** mah se: kiteki a yo:n, mah se: kiteki a. Chika:wak ya, mah se: ki... Ke:mah. Wa:n yo:n no: ki..., kita:liliah ne:n okuilimeh, *Este**..., ki..., ke:mah. no: seki. No: kita:liliah ka:ns ika seki n' okuilimeh no: kkohkoyo:niah tak. Ke:mah. *Este** yo:n okuilimeh mo..., okuilowa ne:n tsapot tak i:pa, i:pa ikokolis sah *porque** yo:n a:mo koyoktik n' ipanko niu:n tei, i:pa ok..., se: kitapa:na seki okuiloh wa:n seki, seki a:mo okuiloh n' tsapotsí:n. Ahalaxtik. Seki i:pa okuiloh sah n' seki, i:pa, i:pa, i:pa iokuilowa:n yo:n. A:mo koyo:ni pero kalaki ihkochin oso ke:ní:w, i:pa ompa yo:lih yo:n okuilimeh. Ke:mah. Pos yo:n neh nikmattok no: semi kikuah ne:n kowtahokuilimeh, ne:n pe:sohmeh kikuah oso tak yo:n A:, yo:n ke:mah, pe:sohmeh kikuah. A:mo nikmati kox ma:pachimeh, pero chechelo:meh kikuah semi. A:, yo:n kikuah. Kikuah, a:mo nikmati ne:n chiktehmeh xa: no: kkua:skeh. Pos yo:n *perico** tsikitsitsi:n, yo:n kiliah koyomeh, tehwa:n ti..., n' ma:se:waltahto:l kiliah koyomeh. Koyomeh. No: ekintsi:n tikiliah tehwa:n *pericos para** tiki..., *más** timomatiliah ton tikihtohtokeh. Pero neh nowe:ita:tahwa:n kihtowa:yah ne: koyomeh yo:n chiktehmeh, koyomeh. Koyomeh. Koyomeh n' kinto:ka:ytia:ya de yo:n *pericos**. Tehwa:n tikiliah *pericos, pericos**, ke:mah. Pos yo:n koyomeh yehwa ya n' tehwa:n kintsi:n tikiliah ne: *pericos**, yo:n *kuakohcopetontikeh**, i..., kua:ista:keh. Ke:mah. Xoxoktikeh. Wa:n... Ke:mah, de kipia n' ikua:ko e..., kualtsi:n ilwi..., ilwikatik kiliah *azulito**, ilwikatik. wa:n nejo:n ipanko ne: xoxoktik wa:n iahtapal ne: tampa chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Wa:n iahkoltipan chi:chi:ltik kualtsi:n ata. Wa:n ikuitapi:l no: tahko chi:chi:ltik wa:n tahko xoxoktik wa:n s... wa:n sek..., se: *pedacito** pané: yo:n telxoxoktik semi. Pos miak taman i..., n' itake:n, kipia miak ta:taman ne:n Kualtsi:n mota:ke:ntia kualtsi:n yo:n chiktehtsi:n. Ke:mah. chi:chi:ltik seki kostik, xoxoktik wa:n i..., Pero yehwa yo:n kikuah ne:n, kikuah ne:n kowtsapot ekintsi:n kowts..., komo ahko oksi ompa kitehtekih, ki..., kikuah, nikita neh n' kowtah onkak, pawetsi pero te:..., ta:tahko ya sah, kikuahtokeh n' chiktehmeh, ahko oksi, kikuah ompa. Ke:mah, kikuah. Yehwa kikuah. Kikuah n' chiktehmeh. Ke:meh ompa a:chá: no: onkas ne:n kowach, ika yo:n momatih. Ta: onkak no: n' kowach n' ompa, onkak, onkak no:. A:, yo:n ke:mah kitehtekih semi. Selik ki..., kia:wilchi:wah. Yo:n kowach ni:nipaka mopi:pilowah wa:n kikuah mas:ki selik, *igual** i:n Ka:wilchi:wah, ka:wilchi:wah. N' i:n tsapot pos no: eski kikuah *cuando** xa: no: kitah de yoksik ya. Kikuah. Kimah[ke:mah], ke:meh ahko nentinemih pos nochi kitah, komo etok n' tato:k, ne:n kowtet pos ki..., kikuah. Pos xa: no: kitehtepi:niah. Kikuah n' *hijuemalas**. Pos ke:meh i:n tsapot ka:ns ika ma:ski wehkapan se: kita ne:n kalaxohtokeh ne:n kowit eski kite:mowiliah de, kite:moliah de n' yoksik, kahxiliah, kipa:ntamotah wa:n ta:lpan ya kikuah. Kite:moliah, kite:moliah wa:n yo:n ne: metsne:nehnemih wa:n pos ompa ne:, yo:n *pericos** n' tikiniliah, ahko kikuah. Ahko kikuah. Kohkoyoktik ya. Ahko, ahko kik..., ahko kikuah. Pawetsi tahko pero ahko kikuah. E:mah, i:pa ta:tahko ya. Nikitani neh *cuando** niow kowtah ke:masá: nikitati wa:n wetstok ne:n tsapot, ne: tahtakual ya, pero de yo:n yehwa:n koyomeh kikuah nimitsilia. Yehwa:n kikuah ne:n tsapot wa:n de oksi a pos pa..., pahpampi:xowi a. Pos... ta:taman tikiliah, se: chikteh ta:taman ne:n to:ka:y wa:n ta:taman tikmatih, koyomeh. E:mah. Pos, pos ma:se:waltahto:l nikakilia:ya nowe:ita:tah katka kilia:ya koyomeh. Koyomeh. Sanoke tehwa:n tiki:xmatih *de pericos**. No: pos yehwa:n *más** kimattokeh pero wehka:w a ne:n ma:se:wal kitayah *de que** ki:ní:n tanohno:tsayah pos nochi ne: ke:meh Ma:se:waltahto:l kihtowa:yah neli. E:mah, wa:n yo:n mah a:mo se: kelka:waka:n ke:ní:n mono:tsas. Ke:mah. Mah tikelna:mikika:n ok ke:ní:w n' te:chilia:yah n' tota:tahwa:n ke:ní:w n' kito:ka:ytia:yah se: chiktehtsi:n, ke:ní:w n' i..., ma:se:waltahto:l, e:mah, *porque** yo:n Sen... Mah se: ki..., kelna:miki ke:ní:w wa:n mah a:mo se: kelka:wa n' tahto:l de yo:n ma:se:wal, mah se: kito ke:ní:n mono:tsa n' chiktehtsi:n, wa:n para kimatis a:koni yetok xikto:ka:yti de koyo:tsi:n totahto:l, de ok... ke:meh nimitsili kihtowa ne:... Pos mah se: ki..., se: kimati, ke:meh kintsi:n pos a:mo tikmatih nochi ne:n koyomeh katí:n. Kihto:s ox tikinitak yo:n koyomeh, de a:mo se: kimati ma:s se: kipanawi:s ne:wí:n yetok tech kowit oso kkuahtok nijó:n Ke:mah, ka:n se:..., ka:n se:..., ka:n se: kimati toni. tsapot, pero a:mo tikmatih. A:mo. A:mo tikmatih ki:n ito:ka:y ne: chiktehtsi:n. Ke:mah yo:n. Kueyameh[koyomeh]. Ke:ní:w mono:tsa sake:ra. E:mah, soh s..., koyo:meh, pero kihto:skeh yo:n koyo:meh wi:tseh ahkokopa kohkoyo:meh, a:mo ta: i:n koyomeh ne: yehwa:n ne: chiktehmeh. Ke:mah, pero yeh koyo mono:tsa, wa:n i:n kiliah koyo, pero koyo:t. No: taman, taman ika tepitsi:n tahto se: *letra** kipa..., ki..., ki..., taman kakisti a se: kihtowa. E:mah, pero yo:n chikteh[meh] mono:tsah koyomeh. Yehwa n' kie:kkuah yehwa yo:n tsapotsí:n komohkó:n ahko. Pe:wa oksi kitehtekih, kitehtekih. Kitehtekih. Kitehtekih. Pos no: kualtsi:n ke:meh kintsi:n nika:n timonohno:tsah nochi timomati:ltiah kati:ni kikuah ne: chiktehmeh, ke..., ke:maniá:n moskaltia nijó:n tsapot, katí:n de n' *más** we:lik, Ke:mah. Ke:mah. ki:niwki ne:n i..., taihtik ne:n ki:ní:n taman de n' taih..., chi:chi:chiltik oso kostik Ke:mah. *o** a:chi:petik, Ke:mah, wa:n yo:n tsapot... Ke:mah. pos kualtsi:n ihkó:n *de que** se: o:me ke:meh i:n se: mahsi itech n' ohti wa:n se: monohno:tsa ke:meh i:n tikowtahnemih oso ka:ns ika tiktohto:kah nijó:n *matitas**, yo:n kihtowah *que** wehka:wa para mochi:wa, wehka:wa. Wehka:wa para mochi:wa wa:n a:mo nochi tik..., a:mo nochi tikmatih, ke:mih i:n neh Yo:n ehka:wa, *hasta** se: sempowal, sempowal wa:n ma:kui:l xiwit mochi:wa ya. Kemah, mochi:wa ya. Ke:mah neh nikitstinemi seki pos i:pa kipia ya nijó:n tsapot. Ke:mah, pos neh ne: kowtah nikmattok ne:. Ke:mah, neh n'mattok ni..., ke:mah. A:mo nikita neh ke:ma:sá: pos no: nikto:ktok ne:wí:n, pero a:mo nikmati neh tsikilitsitsi:n, wehka:wa tak, ma..., a:mo n'mati ke:maniá:n mochi:wa, yo:n a:mo a:mo, a:mo tikmatih. Ke:mah, ne: kowtah n'to:kak neh wa:n n'mattok ka:nachi xiwit kichi:wa de ta:ki, de sempowal wa:n ma:kui:l xiwit ta:ki a. Pos... Pero nikinto:kak seki ne: tsapomeh wa:n ekintsi:n nikita ta:kih ya. Ta:kih ya. pero n'mattok ke:maniá:n nikinto:kak yo:n kowtsitsí:n wa:n wehka:wa para m..., para mochi:wa, yeh a:mo, a:mo ihsiwka moskaltia, a:mo ke:meh kahfe:n. Wa:n yo:n ka:mpa xo:chiowa ompa, ompa pe:wa mo..., moskaltihtiw tsikitsitsi:n. tsi:n..., tsi:nkohkopi:ni. Pero yewaltik i:n mochi:wa ke:meh ko:ntsí:n ne:n yewaltik n' i..., n' its..., tsi:nkohkopi:ni. De pawetsi a xo:chitsí:n, yo:n pané: ko:ntsí:n, yehwa moka:wa ya ne:n iyo:la:yo iwa:n moskaltia ya n' tsapotsí:n, pero yo:n wih... Ke:mah, wa:n tsi:nkopi:ni wa:n pawetsi ata yo:n. Ke:mah, wa:n yo:n tsapot semi wehka:wa, para, e:yi xiwit para, para chika:wayati. E:yi xiwit. Ke:meh ekintsi:n xo:chiowa, para e:yi xiwit tikua:s ya. A:h. E:mah, *porque** tein para se:, para se: xiwit a yo:n, tein yo:n ihkui:ntsi:n mo..., ohololtik ok wa:n de para o..., o:me xiwit yehwa wehwei a ihkuí:n. Yo:n yo:..., yo:li:k moskaltia yo:n tsapot, semi motelne:neki. Moskaltihtiw ihkó:n. Motelne:neki, wehka:wa, pero ekintsi:n xo:chiohtok para e:yi xiwit ok n' tikua:s, a:mo n..., tikua:ti yo:n se: xiwtika oso tahko xiwit a:mo *seguro**. Para wehweia wehka:wa, e:yi xiwit. Pos yehwa yo:n a:mo se: kimati ki:ní:n, sa..., sayoh se: kita *que** onkak. E:mah. Wehka:wa, i:n wehka:wa, wehka:wa. Pero se: kita poso:ntok xo:chitsí:n, kose:wtok xo:chitsí:n wa:n seki kipia ohololtik ihkuí:n. wa:n seki kipia wehwei a, yo:n, yo:n, yo:n para i..., chika:wayas para se: xiwit, yo:n ihkui:kui:ni a. E:mah, yo:n taman sah yo:n tsapot, a:mo si:..., a:mo si: kie:kmatililia ke:ní:w yo:n, pero weh..., wehka:wa ne:n para m..., para chika:waya. Ke:mah, nochi iwki, nochi iwki, yo:n tsapot semi wehka:wa. E:mah. Ne: achto i..., xo:chiowa ekintsi:n i:n xo:chiowa ekintsi:n wa:n para ¿Wa:n nochi ihkó:n de n..., de e:yi taman, de e:yi taman *o de** n...? Nochi iwki, nochi iwki ne: wehka:wa moskaltia para... itamia:n xiwit tikua:ti a, yo:n a:mo *seguro**. Ke:mah. *Casi de** e:wi n' ixo:chiyo ompa ne:n ts..., tsi:nkopi:ni a ne:n n' itsi:nkaxyo wa:n we:tsi a wa:n ke:mah moskaltihtiw ya ne:n..., moskal..., tsikitsitsi:n tsapotsí:n. Ihkó:n moskaltihtiw wa:n Moskaltia n' tsapotsí:n, pero tsikitsi:n tsapotsí:n mochi:wa ihkui:ntsi:n, tsikitsi:n, para mochi:wati weh..., wehka *tiempo**. Ke:mah, wehka:wa. Pos neh niki:xehekowa seki *hasta** xa: no: wetsi. Ta: seki, ka:n nochi, ka:n nochi, ka:n nochi kualtia, ka:n nochi kualtia ta: paxi:i:ni, se: kita n' tsapokone:meh tsikitsitsi:n pampi:xowi. Ka:ns ika se: kita tata:mpa no: xi:i:ntok ne:n tsikitsitsi:n. Wa:n yo:n tak de xokoya *o** ki..., *o** kipa:ntamo:tah teihsá: chit..., a:mo ta:, Pos, pos xa: okuiltsitsí:n koli:niah wa:n *de repente o, o** tehsá:, *por eso** pawetsi wa:n i:pa n' ta:kilo:t nochi a:mo te:cha:xkatilia ne:n a:kin te:chtayo:kolia, nochi i:pa, i:pa te:chxelowilia tepitsi:n. I:pa. ¿Wa:n yo:n no:, no: k..., no: kualtia para ne:n, ne:n kali? kichi:wah *o para** teihsá:, ika teihsá: kikuih. Kualtia n' tein we..., tein weh..., tein wehweikowit ke:mah kuali kitsaya:nah no: kiki:xtiah ne: *viga para** kale:walmeh, taihtiyo:meh, yo:n semi kuali kowit taxi:kowa, a:mo okuilowa, sayoh *que** semi eti:k. Eti:k. Eti:k ke:meh a:wa:kowit, e:mah, yo:n semi eti:k. Pos yo:n no: nikmattok para ne:n kowtati:l kikuih wa:n para nochi n' i..., n' imahma:yo, ne:n *ramitas** nochi kualtia para kowtati:l, Ke:mah. soh *que** yo:li:k ne:n wa:ki wa:n ka:mpa seki se: kitamo:ta pos itsmoli:ni no:. Yo:n ke:mah, yo:li:k wa:ki no:. Ke:mah, selia. Ke:mah, selia. A:it ki:ní:n mochi:wa, ne: monalwayo:tia ka:mpa ta:lpan hkó:n tech tahsol se: kita:lia pos seki selia. *Solamente** ka:mpa tekua:ko se: kita:lia pos wa:ki. Ke:mah. Pero yo:n no: kualtsi:n tata. Yo:n ke:mah, no:. De... de wa:ki a:mo semi eti:k, pero ke:meh de xoxowik ihkó:n ye:ketiktik. Etiktik, etiktik semi. Porin tila:wak no: n' ie:wayo. Ke:mah, yehwa yo:n. Tila:wak wa:n no: se: ki..., kiki:xtiliah n' ie:wayo ne:n de n' tohtoma:wak se: kitehteki pos no: ki:sa ne:n, no: pochiktik. Ke:mah. No: pochiktik wa:n seki kualtsi:n tapa:ni wa:n seki a:mo nochi ye:ktapa:ni, tak porin ka:mpa kipia ne:n iitsmol, ka:ns ika seki se: kita ne:n ihitsmoleh. Ke:mah, no: maxaleh. Ke:mah. Wa:n seki kualtsi:n mehmela:wak, seki nio:n no: wel se: tehko para se: kitekis. A:mo ye:kweli ta:... Wa:n seki kualtsi:n se: panki:sa ka:mpa ihitsmoleh, pos ompa se: moketstiw. Ompa se: taksatiw ihkó:n. Ompa se: moketstiw. E:mah, pero a:mo, ne: neh nikimpiaya ne:pa n' kowmeh ye:k..., se: yetok telmelaktik *hasta** ahko, a:mo se:..., a:mo se: ye:kpanki:sasneki, melaktsí:n. Wehkapan. Ihkuí:n toma:wak *hasta** ahko yahki, e:mah, we:i..., we:ikowit, ne: yehwa yo:n nimitsilia:ya achi a:chi:petik n' ta:ki yo:n. Pero semi tsope:k wa:n wa:n yeh ta:ki ye:k miak wa:n i:n tein chi:chi:ltik achi mone:neki, we:wehka sah mopilowa, ihkui:kuí:n tsapot. We:wehka. Ihkui:kuí:n mochi:wa. *Cerca** se: *kilo** ki..., kipia se: tsapot wa:n ihkuí:n, ihkuí:n tohtoma:wak wa:n we:weyak. Wehwei. Ihkui:kuí:n tsapot. Wa:n no: tihtila:wak n' ie:wayo tak. Pos iwki..., n' ie:wayo tein e:wat yeh kanaktsí:n, tila:wak inakayo te:ilwiah, se: sah n' iteyo kipia. *Porque** seki kualtsi:n ne: kahkamohtik. Ik..., ka..., *este** onkak yo:n kahkamohtik no:. Kahkamohtik ne:n, Ke:mah, kahkamohtik. Ke:mah, pero ne:pa se:..., nep..., ne:pa se: kowit ihkatok chi:chi:ltsí:n kualtsi:n, a:mo semi wehwei, tsikitsitsi:n achi. entó:s se: kki:xtilia n' e:wat moka:wa sayoh n' inakayotsi:n. pero ye:kkahkamohtik yo:n ke:meh tikihtowa. Wa:n seki ne: achi aha:tik pero no:, no: kualtsi:n ne:n tsope:k wa:n a:mo okuiloh. A:mo okuiloh. A:mo telwehwei. Pero kahkamohtik neli mochi:wa kahkamohtik seki, achi no:nohne:lmeh n' tsapotsí:n ihkui:ntsi:n, a:mo semi wehwei, pero ye:kkualtsi:n kahkamohtik. Yo:n kualtsi:n kahkamohtik semi se: kikua pané: mohmoloxtik. A:, mohmoloxtik kualtsi:n a:mo, a:mo..., wa:n kualtsi:n no: tsope:k. E:mah. E:mah. Ye:kkualtsi:n, yo:n teltsope:k yo:n ne:..., n' tsapotsí:n teltsope:k. Teltsope:k. E:mah, a:mo, a:mo kah..., a:mo kahsi iwa:n ke:meh xokotsí:n a:mo *igual de** tsope:k wa:n ne:, ne: kuowtsapot teltsope:k. A:, n' xokot yeh achi xokot ne:n xoko:k. Ke:mah, achi xoko:k, pero ne:n tsapot teltsope:k yo:n. Teltsope:k. Teltsope:k. *Bueno** pos... Ke:mah. Pos no: kualtsi:n we:lik de n' tsope:k no: se: kiwe:lilia sayoh *que** te:..., kihtowah seki de komo se: kitelkuah ihkó:n no:, no: te:a:miktih. Ke:mah, te:a:miktih n' kihtowah, te:amiktih. Ka:n ta: semi tsope:k, semi tsope:k. Te:a:miktih nijó:n, te:amiktih de tsope:k pero, Ke:mah, pero neli semi... wa:n seki tikihtowah seki a:mo tsope:k, seki a:..., a:sese:k tak. A: n' ta: ne: tsope:k, n' tsapotsí:n tsope:k wa:n yehwa n' tepitsi:n ma:..., tepitsi:n *porque** te..., telwehka:wa para mo..., para moskaltia, para motami, para chika:waya n' tsapot. Pos neh nikita no: seki de n' yo:n tikekowah seki, a:chi:petik no: a:sese:k *porque de que** aya:mo semi kuali yoksi tak *o** a:.., selik..., selikyoksi. Tak de selik, yo:n de selik pero, de selik. Ke:mah, pero de chika:wak tsope:k. Tsope:k ya. Pero sepa chika:waya pos tsope:k ya. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania, pero..., mah se: motapowi ke:ní:w se: ki:xmattok n' kuomeh para se:..., mah se: momaka *cuenta**, ke:meh neh niki:xmati de e:yi taman pos nimitstapowia wa:n *después** tikitas nehkuí:n no: tikahsis, ne:chtapowihkeh neli takah onkak ne: kostik no: *o** onkak, onkak n' a:chi:petik nochi onkak. Pos kualtsi:n no: *de que** nika:n timona:mikih wa:n nochi kualtsi:n timotapowiah, *siempre** timona:miktinemih, Ke:mah. pos nochi tikitah yo:n kowtsapot oso n' okseki yo:n chi:chi:ltik *o** ekintsi:n neh nik..., no: nikwelita tine:chilihtok, pos miak taman tiki:xmati, de na:wi taman *o** e:yi taman, Ke:mah. pos kualtsi:n no: ke:masá: ne:wí:n pos no: kuali tine:chne:xtili:s ne:wí:n kowit, sepa timona:mikiskeh itech ohti *o** tikitaskeh ne:wí:n *o** xa: tikto:ktos, tikihto:s ne:pa nikto:ktok yeh i:n kowtsapot, E:mah. tiuweh tikitatih, para ka:n wetstok se: pos kuali tik..., tikahokuih wa:n timowi:kiliah mah Ke:Mah. tik..., k..., mah yoksi wa:n tik..., tikyekowah ya. Ke:mah. Entó:s ompa tik..., tikneltokah ya ika we:lik nijí:n kowtsapot. A:, ke:mah, semi, semi we:lik, semi we:lik kualtsi:n. Ke:mah. Tsope:k. Pos i:n semi kualtsi:n timo..., timonohno:tsah wa:n timotapowiah, nejó:n a:mo *mal**. Ke:mah. *Siquiera** mah tik..., mah tikneltokaka:n wa:n mah tikitstia:ka:n *de que** ki:ní:n ne:n seki kuali para pahti n' i..., n' iteyo. Ke:mah. Ke:meh kintsi:n nochi tik..., tikitakeh ya katí:n kualtia para ne:n nemowtil, katí:n para ne:n ke:meh i:n tikpiah kone:meh oso se: yehwa, pos nochi n' *antes** nochi mopahtia:yah ika ne:n tokni:wa:n. Entó:s kintsi:n nochi ti..., timomati:ltiah, ke:meh kintsi:n no: nikmati, no: tikmattok n' teh. Ke:mah, ihko:ni. Pos se: kimati, se: kimati. Pos ihkó:n kualtsi:n ti..., ti..., ti..., timoliah. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni, mah se: momaka *cuenta** ke:s..., toni n..., toni n..., toni *serbi:rowa** yo:n kuowtet *o** n' tsapot se: kikua wa:n iteyo wa:n *serbi:rowa** para ti..., ika te:pahtiah, sayoh mah se: kichi:wa ke:meh se: kkaki. Pero a... Wa:n yo:n iteyo semi teltila:wak wa:n ye:ktakua:wak. Yo:n takua:wak n' ipankakawyo, takua:wak n' ipankakawyo. Yo:n takua:wak, komo se: mometskalakilih pos no: tak te:tekis. Ke:mah. de tapa:ni a ne:n ie:wayo moka:wa sayoh n' iteyotsi:n. Yehwa sah moka:wa. Wa:n yo:n iteyotsi:n yehwa ya kikuih. Yehwa ya, yehwa ya. Yehwa ya kikuih, a:mo, a:mo kikuih ne:n ipa:ne:wayo. A:mo, yeh, a:mo yeh takua:wak, pané: takua:wak semi. E:ktakua:wak yo:n. Ka:ns ika se: kita tapa:ni wa:n komo se: metsiwki pos se: momets..., metstekis, te:metskokoh, se: imetsko kalakis no:. Te:metskoh no: ata, te:metskokoh. Ke:mah. Ke:mah. E:mah. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania:ya wa:n ika ki..., t'matkeh, nikmatik wa:n tikmati ton tehwa:n tikmatih wa:n *igual** ika sayoh xne:chili mo..., moto:ka:y wa:n ka:mpa tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Kuali etok. Wa:n neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A: *bueno**, tasohka:matik.