*Bueno** pos a:man *que** sepa nika:n timona:mikih, no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kuawit kiliah e..., kuesalkowit. E..., x..., ox kualtia para teihsá:, para kalkowit *o para** kowtati:l sah *o** teihsá: kite:maka n' ita:kka, tiki:xmattok no: niki:xehekowa. Pos kualtsi:n no: tine:chtahtania, no:, no: niki:xmati ke:meh i:n kowtah tinentinemih wa:n sepa nika:n timona:mikih, *siempre** timona:miktinemih wa:n timo..., timonohno:tsah wa:n timoliah katí:n katí:n ox tiki:xmatih yo:n kuesalkowit, no: niki:xmattok, ne:wí:n kowtah onkak, ka:ns ika kahfe:ntah *o** ka:ns ika ne:n kowtah hkó:n, pos yo:n no: kualtia para kowtati:l. Ke:mah. No: kualtia wa:n n' iteyo pos no:, no: kikuah ne:n chiktehmeh. Kikuah. No: kikuah. Wa:n iteyo no: de kipia n' e:watsí:n ne: kostik. Kostik wa:n *de que** seki kki:xtiliah no: n' chiktehtsi:n, tak kitohtolowah kki:xtiliah seki. Ke:mah. Moka:wa sayoh tetsitsí:n. Ke:mah. Entó:s yo:n tetsitsí:n nochi kikuah ne:n te:na:ka:lmeh, yo:n, ne: kowkaxti:meh no: kikuah. Kikuah. No: kikuah yo:n, yo:n a:kuetah, nochi kikuah yo:n chiktehtsitsi:n, a:chá: chechelo:meh xa: no: kikuah eski. Kikuah, kikuah eski pero... Nejó:n yo:n no: kualtia nochi n' ima:yo, yo:n kualtsi:n ma:..., ma:we:weyak ihkó:n mo..., wa:n ma:we:weyak wa:n ompa mote:tekpa:na n' ima:yo. E:mah, wa:n achi ma:kahkakaltik n' kuesalkowit, ma:kahkakaltik. Ma:kahkakaltik wa:n n' iselo kualtsi:n de n..., de selik kualtsi:n chi:chi:ltik n' ik..., n' ik..., Chi:chi:ltik no:, chi:chi:ltik. n' ikua:ko ka:mpa pa:nki:sa, ka:mpa seltik chi:chi:ltik. Ke:mah. wa:n yo:n a:mo nikihto:s ne:n witsyoh. Yo:n a:mo, yo:n a:mo witsyoh. Yo:n kualtsi:n tata no: ke:meh ahkokowit, kualtsi:n tata, kualtsi:n tata. Yo:n kualtsi:n no: wa:l semi tel..., teleti:k wa:n no:, no: tapa:ni kualtsi:n, yo:n no:, no: kualtsi:n tata de wa:ki a kualtsi:n tata wa:n pos yo:n a:mo nikmati kox no: kualtia para kal..., kalkowit ke:meh i:n tiketsah tokaltsi:n, ox no: kualtia. Pos tak ke:..., kualtias, soh que a:mo kachi kikuih yo:n tak porin nejo:n semi eti:k para se: kkuiti:w yo:n para..., para..., para kale:wal *o para** taihtiyo:t, para kale:wal se: kixi:ko:s pero taihtiyo:t a:mo se: kixi:ko:s, tel..., teleheti:k n' kowit mochi:wa, teleheti:k. Eheti:k, pero no: m..., ka:s ika nikita ne:n mehmela:wak no: mochi:wa seki. Ki:saki mehmela:wak, mehmela:wak. Mehmela:wak wa:n Pos yo:n no:, no: mowe:ita:lia. Ke:mah, we:ikowit. We:i mochi:wa wa:n no: mochi:wa tohtoma:wak. Wehwei. Tohtoma:wak wa:n no: nikita ne: E:mah. de t..., se: kki:xtilia n' ie:wayo no: kowit no: mochi:wa pochiktik no: t..., seki, seki wa:n seki ne:n no: chi:chi:ltik, Ke:mah. Ke:mah. *mismo de** yo:n tak de, wa:n taihtik pos no: ke:ma:sá: seki no: ihilpitok semi. Ke:mah, te:t... Seki a:mo no: wel tapa:ni. tetsi:ltik, tetsi:ltik. Tehtetsi:ltik. Ke:meh eskia yo:n ahaktok. Ke:mah. Ke:mah, ihkó:n neli. wa:n pos ne:n seki ne:n..., seki kualtsi:n no:. Ke:mah, pos nejo:n... tapa:ni, tak *mismo** yehwa ta:, neh niki:xmati sayoh se: taman. Se: taman sah. Ke:mah, i:pa se: taman sah onkak, kues..., kuesalkowit i:pa se: taman sah n' onkak a:mo, a:mo miak taman. Se: taman niki:xmati yo:n kuesalkowit. Se: taman tak. Se: taman sah wa:n Tak onkas seki yo:n seki kowit pero a:mo se: ki:xmati, se: kita pané: no: yehwa pero a:mo yehwa. m..., a:mo, ta: i:s..., kuesalkowit se: taman sah n' i:pa, a:mo, a:mo *más** miak, miak taman, i:pa se: taman sah n' tikitah n' tehwa:n. Se: taman sah, pos yehwa nik... I:pa se: taman. Se: taman sah wa:n... Ke:mah, ke:mah. Pos neh niki:xmattok ne:n kuesalkowit, ne:wí:n nochi yehwa yo:n. Wa:n es... Teyowa no:, pos yo:n no: yetok sah *cuando** mochi:wa n' iteyo. Itech abril yo:n tahtapa:ni, e:mah, yo:n itech abril. wa:n tahtapa:ni itech..., ihkua:k wa:n pos yo:n no:, no: ista:k n' ixo:chiyo. Ke:mah, no: ista:k ata, ista:k. Ista:k n' ixo:chiyo wa:n pos yo:n a:mo nikmati katí:n to:nal, katí:n me:tsti ne:n xo:chiowa. Pos a:mo n'mati ke:n poso:..., pero nikita tahtapa:ni itech abril tahtapa:ni a, mayo tahtapa:ni i:pa n' kowtet. Tahtapa:ni. Wa:n xo:chiowa a:mo se: kimati ke:maniá:n, a:mo se: ki... Ihwa:k kie:kkuah n' chiktehmeh. Ka:n se: kimati ke:maniá:n pero ne: tapa:ni ki..., t'mattokeh ke:maniá:n *porque de** ki..., t'mattokeh, tikitah takuah n' chiktehmeh itech yo:n *tiempo de** abril wa:n mayo. Pos neh no: nikita ke:meh i:n miak mopahpa:mpilowa, ke:meh eskia moolo:chowa, ne:n *semillas** mota:lia, pero a:mo ke:man nikita ne:n..., nikita ne: xo:chiohtok, pero a:mo nikmati ke:maniá:n ne:n *mero** ne:n Ke:mah. pe:wa, at ki:ní:n, pe:wa kox moskaltihtiw ne:n ixo:chiyo. ox ma:tapa:ni, neh sayoh nikita kualtsi:n, neh sayoh nikita kualtsi:n pochi:ntok nijó:n xo:chit. Ke:mah. Ke:meh weh..., ke:meh weh..., wehkapan yetok pos a:mo no: se: kita de wehka ke:ní:w, pero se:... Wa:n sepa ne:n... A:mo nochi se: kita wa:n seki wehkapania, wehwei motohtoma:wa, Ke:mah. pos seki wehwei mochi:wa wa:n se: kitahtapa:na no: miak mosentilia ya ne:n kowtahtapa:n. Ke:mah. No:, wa:n pos ki... Eti:k, pero de k... Ke:mah, komo kualtsi:n tapa:ni wa:n se..., semi eti:k yo:n kowit, semi eti:k pero semi, semi kualtsi:n tata. Kualtsi:n tata nijó:n kowit, sayoh seki ne:n, *mismo** ya tak yehwa seki tehtetsi:ltik. Kualtsi:n tata semi, e:mah, kualtsi:n. Ke:mah. Tak de chika:wak n' kowit wa:n seki tak ne:n de yo:n kipia n' itsmol. Ke:mah. Yehwa wa:n tehtetsi:ltik mochi:wa ke:meh n' ehekat kike:kepa ika yo:n motehtetsi:lowa ne:n kowit mahyá:...ke:mah. Motehtetsi:lowa wa:n pos no: takua:wak, moneki no: te:neh ne:n n' *hacha para** se: kitahtapa:nas. Ke:mah, ihko:ni. Ta: komo a:mo te:neh a:mo no: kiteki wa:n E:m... A:mo kiteki. Pos yehwa yo:n ka:ns ika ne:n ki..., se: kite:nxi:ma, kualtsi:n no: ke:meh eskia taihtik no: kipia seki chi:chi:ltik, tak, yo:n tak n' iyo:lo. Ke:mah. I..., i..., tak iyo:lo eski wa:n iyo:lo ne:n ata n' ihkak pané: yo:n ichkatik n' iyo:lo. I..., ichkatik. Ichkatik n' taihtik. wa:n E:mah. pos yehwa yo:n ta... tapa:ni *siempre, pero siempre** se: se: siowi ta: tahtakua:k n' kowit. Takua:wak, tahtakua:wak semi. Ke:mah. Takua:wak wa:n pos yehwa ne:n pos a:mo no:, neh a:mo nikmati kox xa: kikuah yo:n kowtahokuilimeh yo:n wehwei:n, pe:sohmeh oso okseki okuilimeh. Chechelo:meh Pané: a:mo se: kita kikuah, kikuah *solamente** chechelo:meh wa:n yehwa n' chiktehtsitsi:n kitohtolowah. E:mah. n' ompa no: kita:liah n' incha:n ne:n ahko ne: kichihchi:wah, ne:n de yo:n. Kitehtekih, kite:tehtekih n' ima:xiwyo de ne:n kuesalkowit Motachihchi:wah de ma:xiwyoh motachihchi:wiah n' chechelo:meh ata ahko. Ke:mah, motachihchi:wiah ata. wa:n kwi:kah wa:n seko sah kita:liah. Ke:mah. Wa:n yo:n no: ompa kita:liah ke:meh eskia n' incha:cha:n. Ke:mah, kwelitah porin ma:..., ma:..., ma:we..., ma:w..., kahkakaltik wa:n ma:wehwei, wa:n de moma:ytia seki pos ompa motachihchi:wiah komo yo:n, ompa sah n' takuah y[eh] ka motachihchi:wiah ompa. N' ompa sah takuah. Ompa sah takuah. Wa:n tak ompa no: Ke:mah. moskaltia seki ne:n kone:meh de n' chechelo:meh. Ompa moskaltiah ya. Ompa moskaltiah. Ompa moskaltiah wa:n tak yo:n Ke:mah. papa:meh no: ompa ne: kichihchi:wah n' in..., n' incha:n, n' *innido**, ompa no: kichi:wah wa:n No: seki ata, no: seki ompa kita:liah. ompa ya ne:n nemih ne:n kone:meh *después** yuweh ya. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Yuweh ya, moka:wa ya ne:n seki *cuando** wile:wi nijó:n kowit, seki no: wile:wi, wetsiti a. Ke:mah. Wetsiti a nijó:n kowit ta: ke:masá: no: ma:ski we:ikowit ka:mpa paniá:n no: seki wiwiti. Ke:mah, wile:wi. Ke:mah. Wiwiti, wile:wi tak ne:n paniá:n sah no: monalwayo:tia. Paniá:n, a:m..., a:mo moto:ka wehkatan. Paniá:n sah. A:mo semi wehkatan monalwayo:tia *por eso** wiwiti. Ke:mah, pos yehwa sah nimitstahtania:ya wa:n sayoh xne:chili moto:ka:y wa:n de ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w ompa San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**.