Pos a:man *que** sepa nika:n timona:mikih, no: nikneki nimitstahtani:s ox, ox tiki:xmattok yo:n kuowit kiliah eh..., texokot *o** texokowits, ke:ní:w nanki:xmatih namehwa:n. Tehwa:n tikiliah te:..., texokowits. A:, tik..., tikneki tikmatis de nika:n timo..., timona:mikih itech i:n ohti. Pa..., i..., ke:mah, ke:mah. Ke:mah. Pos semi kualtsi:n no: se: motahtania ke:meh yo:n ox nochi se: ki:xmati. Ke:meh i:n tinemih, tikowtanemih *o** ti..., titekitih ne:wí:n pos tikitstinemih *o** seki tikte:xi:mah nehó:n texokot, tehwa:n tikiliah texokowit. Texokowit. Texokowit, texok..., texokowitsti, *porque** kipia miak witsti itsi:ntan. Telwitsyoh. Pos nijó:n a:mo kualtia para..., pos neh nikmattok a:mo kualtia para teihsá: kalkowit *o** teihsá:..., *o** takuahkowi:l no: kualtias tak pero mah se: kixihxi:ma *porque** yo:n de, Se..., semi owih, owih semi. N' ike:span nochi witsyowa, nochi motekpa:na n' witsti, wa:n *hasta** ahko, n' ima:yo ne:n xiwtsí:n kualtsi:n ne:n kana:wak, wa:n kui:kuí:n, tsikitsi:n ke:meh yo:n, yo:n *canela** n' ima:y. Wa:n yehwa... Ke:mah, ihko:ni. Wa:n pos no: kikuih ne:n, *bueno** tak a:mo n'mati kox kikuih para kowtati:l *porque** semi witsyoh. Pos niki:xehekowa a:mo se: kitehtekis, ta: ye:kwitsyoh, a:..., achi:chika kipia n' iwitsyo, ye:ktelwihwitsyoh, itech n' ikowyoh[ikowyo] toma:wak niki:..., nikitani neh A:mo se: kitehtekis. Wa:n pos e:..., ye:k ompa n' kipia n' iwitsyo, itech n' ikowyoh[ikowyo] toma:wak ne: kipia ne:n i..., witsti pero i:..., i..., telmiak nimah, neli n' a:mo soh se:tsí:n sanoke se: sah n' ki:sa wa:n momaxalowa ye:k miak maxal kipia ne: witsti, teli:xkich kipia, ye:k miak. Ke:..., ke:mah de..., e:mah de se: taolo:ch ne:n ye:k telmiak. Momahmaxalowa *hasta** ehe:yi seki ne:n ike:span se: kita wa:n weh..., we:weyak. Ke:mah wa:n im..., itech n' imahma:kowyo ya m' pitsa:wak m..., ka:mpa ipitsa:wakma:y ya ompa kipia seh se: ya sah, ke:meh xok..., ke:meh xokot. Wa:n... Seh se: ya sah. *Casi** we:wehka hkó:n tepitsi:n te:tekpa:ntok. Wa:n yo:n ka:mpa a:mo se: kipia ne: se: i tekak ihkó:n We:wehka sah kipia seh se: pero i:n i..., itsi:ntan kipia ikech..., ike:s..., ike:span telwehwei. kalaki wa:n a:mo se: kita ta: mihmiliktik yo:n witsti, takua:wak. Yo:n semi takua:wak, takua:wak. Ma:sá: posteki, ne:n ompa moka:wa ya itech se: imets wa:n te:kokoh. Ke:mah, po..., posteki. Yo:n ke:mah. Wa:n yehwa ya n..., a:mo nik..., neh a:mo nikita ke:man kox kikuah ne:n chiktehtsitsi:n yo:n iteyo. Pos pané: ka:n... Chi:chi:ltik ata, chi:chi:ltik. Yo:n iteyo kualtsi:n chihchi:chi:ltik tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n iteyo, a:mo, a:mo wehwei. Kanah, tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n. Wa:n neh a:mo ke:man nik..., ke:meh i:n ninemi ne:wí:n nikita nochi ompa yetok yo:n texokowit, texokowits a:mo ke:man nikita mah kololohto se: chiktehtsi:n. Pos pané: kanah. Wetstok ihkó:n se: kita ihkó:n wehwetsi, pero a:mo nikmati pero ka:s ika ne:n wetstok wa:n ixwa. Yehwa yo:n ixwa. Ixwa no: n' iteyo. Ke:mah, yehwa yo:n. Pero neli n' i..., wa:n ixochio ne: mochi:wa no: ista:k ke:meh i:n xokot mochi:wa soh *más** pisi:ltik n' ixo:chiotsi:n ne:n mochi:wa n' tex..., texoko..., texokot. Kachi pisi:ltik *más**, no: ista:k ixo:chio ke:meh, ke:meh xokot. Pisi:ltik ke:meh xokot n' imahma:te:mpan ne: xo:chiowa. Pero achi pisi:ltik, pisi:ltik, e:mah. E:mah, wa:n mota:lia ne:n i..., iteyo ta..., ika taolo:ch no:, mooholo:chpilowa. Pos neh a:mo no: nikmati ke:maniá:n xo:chiowa, ke:meh i:n nikita ne:n ka:ns ika yetok n' kowit sayoh nikita xo:chiohtok. Ke:mah. Pero a:mo nikmati katí:n to:nal, to:nal ne: xo:chiowa, katí:n me:tsti. Ka:n se: kita:lia *cuidado** ka:n se: kimati. Moneki nochi se: kitas xa:, xa: tikmattok teh katí:n to:nal ne: xo:chiowa, katí:n me:tsti ne: xo:chiowa, pos ihkó:n no: se:..., se: kimati. Ke:mah. Ke:mah, ka:n... Ka:n... ka:n t'chi:wah *cuenta**, tikitah tehwa:n *que**... Ke:mah. tikitah *que** onkak ne:n yo:n kowit, pero xo:chiohtok pero a:mo se: kimati katí:n *tiempo** yo:n wa:n wa:n nikita ne:n kipia n' iteyo chi:chi:le:wtok pero a:mo se: kimati ke:maniá:n wel *mero** yo:n chika:waya, tak a:mo se: kimati. A:mo se: kimati. Ke:meh a:mo tikitah yo:n, a:mo tiknamakah pos a:mo t'chi:wah *cuenta** ke:maniá:n yo:n chika:waya. Wa:n seki mochi:wa no: tohtoma:wak. Seki wehwei wa:n, wa:n yo:n lo..., olo:che:wa, olo:chitsmoli:ni. Tohtoma:wak seki, nik..., a:mo wel se: kki:tskia *porque** ye:kwitsyoh. Ke:mah, ika yo:n mochi:wa, ke:meh yo:n mochi:wa a:mo se: sah, ata yo:n olo:che:wa seko sah, olo:chitsmoli:ni wa:n... E:mah. Wehwei witsti n' ike:span, seki *hasta** ehe:yi. Olo:che:wa. Wa:n yehwa yo:n para se: kki:tski:s ihkó:n a:mo we:li, te:ma:..., e:ma:..., se: ima:ko kahkalakis ne: witsti wa:n a:mo se: kitas *porque** achi mihmiliktik. Mihmiliktik yo:n witsti, komo se: ima:ko kalak Ta: te..., telwitsyoh semi. Yehwa yo:n a:mo se: kita. E:mah. pos a:mo we:l se: kki:xti:s niman. Ka:n se: kki:xtia. Wa:n yehwa yo:n seki tak..., kihtowah *que** kualtia no: ki..., kixihxi:mah, pero no: wehka:wa kixihxi:ntokeh, Owih. ye:kowih no: ke:meh yo:n xokowit. E:mah. Ke:mah. I:n xokokowit yeh we:wehka n' witsti wa:n i:n se: *se:cerca** te:tekpa:ntok nejó:n witsti. We:wehka sah. E:mah. Wa:n yehwa yo:n semi owih n' ima:yo. *Bueno** pos... E:mah. Pos tak seki kihto..., kualtia ompa ne: kixihxi:ntokeh ne:n ki..., kikuih para kowtati:l. Ke:mah. Ta: yo:n no: kualtsi:n tatas, ta: kihtowah *que** no: takua:wak. E:mah. No: takua:wak nejó:n kowit. *Bueno** pos yehwa yo:n ika nimitstahtania:ya *porque** neli ka:n tiki:xmatih nochi ke:ní:w n' kowit wa:n yo:n mochi:wa nikahkuí:n ka:mpa tahtato:kah sah tehteke:span, tehtetsa:la:n mochi:wa yo:n, yo:n witsti. Yo:n a:mo *serbi:rowa para** tei, sayoh *serbi:rowa para** se: mowitswi:s sah. Pos... Para se mowitswi:s wa:n... Yo:n ka:sá: ika kikuih no: ika tatsakuah ke:meh yo:n para a:mo se: pano:s n' ka:sá: se: panowa ke:meh i:n mi:lah, kita:liah para a:mo se: pano:s yo:n witsti ata. A:, para mah se: mowitswi. Ke:meh eskia tatsakuil. Para tatsakuil yo:n, para se: mowitswi:s, a:mo se: panowa ompaka ok. Tatsakuil kikuih yehwa yo:n. E:mah, pero... Pos no: neh nikitstinemi ka:ns ika n..., yetok no: ke:masá: tetsa:la:n ne:n ixwa, ixwa *o** tak ompa kitamo:ta n' chiktehtsi:n ne:n i..., E:mah. Ne:n *ramita** de n' *semillita**, ompa mota:liah wa:n ompa ixwa ya. Ke:mah. Ompa ixwa wa:n ompa tak e:wi a wa:n tatsa:la:n de n' tet, Ke:mah. wa:n ka:ns ika no: se: kita ka:s ika ihkatok ihkó:n *pero cerca de** n' tet. Ke:mah. *o** ka:s ika kowtah ne:wí:n a:mo se: kita. Kanah, kachi onkak ka:mpa i:n..., ka:mpa pahpaniá:n mochi:wa yo:n xiwit. E:mah, pahpaniá:n, e:mah. Ka:ns ika paniá:n, ka:mpa pahpaniá:n, ka:mpa pahpaniá:n ompa ne: tak yo:n, xina:ch kiliah no:, no: ixwa. No: ixwa. No: ixwa ke:meh a:mo, a:mo tikmatih kox kikuah ne:n chiktehmeh, pos pa:nxi:i:ni a wa:n ixwa. E:mah. Ixwa nijó:n wa:n pos *después** mowe:ita:lia ya. Ke:mah, komo [a:mo] se: kite:xi:mak mowe:ichi:wa. A:mo wel..., ka:mpa yetok miak n' i..., nio:n no: wel se: panowa, se: mowihwitswia. Ka:n weli. Ka:n weli. Wa:n i:n neh nikneltoka ki..., ka:s ika kite:nxi:mah wa:n kita:liah ka:mpa ne:n ohti, Ke:mah, ka:n wel se: panowa. n' ohti ka:mpa se: panowa para a:mo wel se: pano:s *porque** yo:n semi witsyoh. Ke:mah, witsyoh. Komo se: mahxi:ltih ihkó:n, semi te:wihwitswih. Te:kokoh semi. Wa:n ike:span pos semi tohtoma:wak kipia witsti. Wehwei kipia witsti. Ka:ns ika kitamo:tah pero n' imahma:yo sah. E:mah, wehwei. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kowit a:mo tikmatih, xa:, xa: kki:xtiliah yo:li:k ne:n witsti wa:n kitahtapa:nah. 'Mati ke:ní:w tak. Yo:n no: kualtsi:n tatas, ta: de n' seki tohtoma:wak. Ke:mah. Tohtoma:wak, sayoh *que** *parejo** ne: witsyoh. Ke:mah, pero a:mo kitehtekih kachi *porque** achi..., porin witsyoh a:mo, a:mo kachi kitehtekih, yo:n a:mo kitehtekih. A:mo se: kimati kox kitehtekih wa:n yo:n xa: tikmattos ne: x..., ox kuali para topah oso a:mo. A:mo, ta:... A:mo teh pahti kikuih yo:n, n' texokot a:mo teh pahti kikuih. I:pa sayoh witsti sah yo:n, para sayoh, sayoh witsti sah i:pa, pero a:mo, a:mo teh *serbi:rowa para** tei. Yehwa sah yo:n nejo:n... Xa: kualtias no: para tapala:n. Pos para tapala:n tak a:it, pero ta: semi wi..., nochi witsti sah a:mo no: pala:ni niman, takua:wak yo:n. Ih..., iwki. Wehka:wa eski para pala:ni. de pala:ni a witsti. Wa:n yo:n tak wehka:wa de ka:mpa kite:mah wehka:wa ne:n pala:..., pala:ni. Itsmoli:ntok. Wehka:wa para pala:ni, *mientras que** seki pala:ni, sepa seki itsmoli:ntok, yo:n a:mo mone:neki, porin ka:n *serbi:rowa para** tei. Pos yo:n kualtsi:n, ka:mpa se: kite:ntekis ne:n itsmoli:ni a. Itsmoli:ni ata, itsmoli:ni. Itsmoli:ni, pero ka:mpa e:wtok tsikitsitsi:n, pos ompa yowi a ne: witsti, niman ika e:wi a. Ke:mah, ompa ya. Ika, ika e:wa wa:n yo:n ata *cuando** selik ne:n iitsmol ih..., chi:chi:ltik n' ikechselo nochi. Chi:chi:ltik kualtsi:n ikua:pan chi:chi:ltik n' ikechselo Chi:chi:ltik, ke:mah chi:chi:ltsí:n. Ke:mah. wa:n *después de** momahma:yo:tia ihkó:n, chika:waya, a:mo chi:chi:ltik ok. Xoxoktiak a. Xoxoktik a. E:mah, ma:ahalaxtik. E:mah. Wa:n ima:yo kualtsi:n ma:ahalaxtik no:, ma:ahalaxtik pero, pos yo:n a:mo nikihto:s ne: tata:mpa de witsyoh, n' ima:tampa de n' ixiwyo. A:mo, yo:n itech kowit, itech n' kowit witsyoh. Ke:mah. Yo:n witsyoh itech ne:n imah..., itech i:n kowit, itech n' imahma:yo, ka:mpa ne:n..., ompa mote:tekpa:ntiw no: witsti, Ke:mah, ke:mah, ihko:ni. wa:n yehwa yo:n komo se: mahxi:ltih pos motohto:ka. Ke:mah, te:..., te:witswia, ke:mah. Motohto:ka se: ima:ko *o** se: imetsko. nochi *has..., hasta** se: ii:xko komo se: mokui:ltih. Ke:mah. E:mah, yo:n semi se: kmowilia. Ke:Mah. Se: kimowilia yeh pos... Ka:ns ika se:..., a:mo no: eliwis se: tahtaksas, ta: komo a:mo se: kipia ne:n se: *ihuarache** ihkó:n, se: metsiwki pos i..., se: metskahkalakis[imetsko kahkalakis], ta: i:n tehwa:n timetsyema:nkeh. Se: momehmets... Ke:mah. Se: metsyema:nik, ke:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya, sayoh 'ne:chili moto:ka:y wa:n de ka:ni n' tiwa:le:wak. Se: metsyema:nik. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos neh no: nim..., nimono:tsa. Niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**, pos tasohka:matik.