*Bueno** pos ekintsi:n sepa nika:n timona:mikih, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n tao:lkuowit mochi:wa ne: kowtahpa, ne: ke:meh ton *tanto de** wehkapan moskaltia wa:n ne: para ton *serbirowa**, ox kualtia para kalkowit *o** *o** kuowtati:l sah, tiki:xmattos no: niki:xehekowa. Wa:n yehwa tikneki tikmatis. Ke:mah. Pos no: kuali a *que** nika:n timona:miktinemih wa:n ti..., ke:meh i:n titekitih pos tikitstinemih. Semi kualtsi:n no: ti..., tine:chtahtania, pos no: niki:xmattok nijó:n tao:lkowit. Yo:n tao:lkowit kualtia para teihsá: ihkó:n para se: ikaltsi:n se:, se: kichihchi:wa, semi kualtia para kale:walmeh, para taihtiyo:meh, pos no: kualtia para ne:n kaltsí:n. Ke:mah. kalyekawil. Wa:n yo:n pos no: seki wehweia wa:n seki ne:n yo:n kualtia n' itsmolmeh. Ke:mah. Wa:n *hasta** ahko no: kip..., kipia n' i..., n' iteyo. N' iteyo ne:n ihista:k wa:n pos no: kikuah yo:n chiktehtsitsi:n, seki yo:n a:kuetahmeh no: kikuah. Kikuah n' chiktehmeh. Kin..., kikuah no:, ne:nemih wa:n E:mah. pos no: kualtia n' imahma:yo, pos no: kualtia para ne: kowtati:l, Ke:mah. kowtati:l no: kualtia. Wa:n ikowyo pos yo:n a:mo witsyoh. Ahalaxtik. A:mo witsyoh, ahalaxtik, ahalaxtik wa:n achi *medio** chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik wa:n ke:masá: se: kki:xtilia n' ie:..., n' ie:wayo, moka:wa ista:k. Ke:mah. Ista:k n' kowtsí:n wa:n yo:n mochi:wa seki mehmela:wak, xa: tikita ne:wí:n kowtah nehkuí: se: kita, ka:ns ika ihihkatok kualtsi:n mehmela:wak wa:n pos no: se: kkui seki we:weyak mochi:wa. Ke:mah. We:weyak mochi:wa wa:n seki kualtia para kaltakpayo:t oso ne:n taihtikowa:yo:t, tate:nkowa:yo:t de se:, se: ikawiltsi:n de se: ikali, pos nochi k..., nochi kualtia. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi se: kiteki wa:n Wa:... nijo:n nochi, nochi te:ch..., ti..., tikuih. Ke:mah, ¿wa:n yo:n soh se: taman oso o:me taman? Pos neh niki:xmattok nijo:n se: taman sayoh, se: taman, se: taman de yo:n tao:lkowit. Ke:mah. A:mo nikmati xa:, xa: kachi tiki:xmattos ne:n ke:meh i:n tinemi ne: kowtah titekititi *o** ka:s ika itech ohti xa:, xa: tikita. Pos neh nikita ne: onkak ne: yo:n tao:lkowit seki, yo:n ke:meh kiliah tih..., tihti:ltik n' ipanko ata ne:n tao:lkowit tih..., tihti:ltik, *como que** mahyá: *medio** ke:meh yo:n ti:ltiksa:wapah, iwki n' ipanko no: n' tao:lkowit. Wa:n onkak seki n' tao:lkowit ne: ista:k n' ipane:wayo, yeh, yeh kachi wehweikowit mochi:wa ata yeh, wehwei pané: nikita *o** wa:n neh niki:xehekowa xa: no: tao:lkowit *porque** ye:kiwki a te:..., te:..., n' ima:y, nochi n' i..., i..., ikowyo *que** iwki a no: tamati, soh *que más** wehwei mochi:wa ata yeh. A:, yo:n okseki. Yo..., pané: no: ista:ktao:l..., no: tao:lkowit nimolia eski *porque** ye:kiwki a no:, ke:meh ima:xiwyo ke:meh n..., ikowyo iwki a, soh *que** n' i..., i..., ipanko, achi *medio** panista:k yo:n kuowit n' i:n tao:lkowit wa:n *bueno** nimolia pero tao:lkowit no: *porque** no: tao:lkowit wa:n no: iwki a n' ita:kilo, no: iwki n' ke:meh ta:ki, ohololtik wa:n ista:k, no: iwki a no: n' i..., n' in..., ta:ki. No: ohololtik wa:n ista:k. Wa..., e:mah, wa:n i:n seki i:n tein mochi:wa tihti:ltik n' i..., nimitsilia n' imetskowyo no: iwki n' iteyo no: i..., ikehkechtan mota:lia i..., ika, ika taolo:ch, mopihpilowa ista:k wa:n no: iwki a no: seki. I:n mochi:wa nehkuí:n kowtahpa yo:n nimitsilia xoxoktik oso panista:k ne:n i..., kowit, wa:n kachi wehwei mochi:wa, wehweikowit moskaltia. Yehwa nimolia xa: no: tao:lkowit nimolia neh, a:mo n'mati. Wa:n ka:s ika ne: tikita ne: tepe:yoh oso ihkó:n paniá:n, tehtepe:yoh de yo:n kowit. Ke:mah, itech ne: we:ikowtahpa mochi:wa yo:n. E:mah, e:mah, ompa mochi:wa se: kita yo:n. Wa:n neh nikita de i:n seki, tak no: *mismo** yehwa, n' i:n ka:m ika kahfe:ntah oso kuowtah, Ke:mah, nikahkuí:n *cerca**. Nika:n *Lomakopa** onkak yo:n. Ke:mah. yeto:k ne:wí:n a:te:nte:noh oso ka:s ika n..., yetok seki ka:s ika ye:k miak Kemah, mochi:wa, yo..., yo:n kuowit achi no:nohne:lmeh mochi:wa, pihpitsa:wak achi wa:n nejo:n kualtia para ne: kuilo:tsí:n kikuih. e:wi. No: kikui kuali kuilo:tsi:n. Yehwa yo:n tein metstihti:ltik nimitsilia. wa:n yo:n tein metsxohxoxoktik *o** metsihista:k ne:n ikowyo, yo:n wehwei mochi:wa, tohtomaktik, ihkui:kui:n. Wa:n a:mo mochi:wa mimiltik, [sa]noke pahpatachtik mochi:wa ata yo:n kowit, tikitani ke:ma:sá: ne: kowtahpa, pahpata..., yehwa yo:n nimolia xa: no: tao:lkowit nimolia, pero Pahpatachtik. Ke:mah, nikita. wa:n nejo:n iwki a no: tamati. Yehwa no: sayoh *que** a:mo se: kimati, pahpatachtik wa:n Soh *que** pah..., mochi:wa pahpatachtik wa:n yehwa... Ke:mah. Wa:n iwki n' iteyo, iwki n' iteyo wa:n ima:xiwyo yehwa *mismo**. Wa:n yo:n no: kualtia para kowtati:l. Yo:n [...] ke:meh tahtakua:wakkowit ke:meh ahkokowit, ye:kkuahkuali kowit no:. Kuali no: tahtapa:ni, a:mo, a:mo i:xaktok. Kualtsi:n tapa:ni yo:n, melaktik. E:mah, tahtapa:ni pero i:n nimitsilia n' tihti:ltik, yo:n tikihtowah tehwa:n metstihti:ltik n' kowit, a:mo wehweia yo:n, a:mo semi wehwei mochi:wa yeh. Tsikitsitsi:n. Pihpitsa:wak wa:n a:mo wehkapania semi, pero i:n seki nimitsilia wehweikowit mochi:wa pero a:mo mimiltik, pahpatachtik mochi:wa ata ihkuí:n, pahpatachtik, a:mo, a:mo mimiltik. Wehwei mochi:wa. Wa:n yo:n de n' tikihtowa a:mo kualtia para ne:n kalkowit. Pos kualtia, n' tein mela:wak n' itsmol kualtia, kualtia n' tein mela:wak mochi:wa. Pochiktsí:n kualtsi:n moka:wa pochiktsí:n, ta: pos *mismo** yehwa, sayoh *que** Kualtia no:. Wa:n no: de se: kki:xtilia n' ie:wayo no: kualtsi:n ista:k, pochiktsí:n. I:n seki pos ti:ltik n' ipane:wayo wa:n nejo:n i:n seki x..., pax..., panista:k n' e:..., n' e:wat, wa:n no: iwki, ye:kyehwa, yehwa, yehwa n' tao:lkowit, momahmaxalowa ke:meh..., *igual** yo:n tao:lkowit momaxalowa ata i..., ke:meh kahfe:nkowit mo..., ki:sa n' ima:y seko, sepa se: ki:sa *hasta** na:wi ki:sa n' ima:y ata ihkuí:n, ihkó:n mochi:wtiw, e:mah, e:mah, nio:n..., pa:panki:sa se: *cacho** moskaltia wa:n moma:ytia ihkuí:n, A:, n' i..., ni:nipaka. nahna:wi ki:sa n' i..., imaxal. Moskaltia *derecho**, iwki n' tao:lkowit mochi:wa ata wa:n ne: xoxoktik, no: iwki mochi:wa yeh, pero yeh, mochi:wa toma:wak pero a:mo toma:wak sanoke eh..., pata:wak mochi:wa yo:n, pa:pata:wak mochi:wa ata yo:n, e:mah. Kuat..., pa:pata:wak *casi** ke:meh eskia ne:n pos kualtsi:n no: nejó:n kowit, a:mo, a:mo se: kimati ne: kox Ompa ne:... Yehwa nimolia xa: no: tao:lkowit nimolia neh. Yehwa eski no:, sayoh *que** a:mo se: kimati, ne: komohkó:n E:mah, *porque mismo** yehwa. Ke:mah, ka:n se: kimati. kualtia no: para kalkowit pos yehwa, yehwa wa:n kualtia para kowtati:l. Wa:n Kualtia no:, kualtia n' iitsmolo, kualtia n... Wa:n a:mo okuilowa no: wa:n ye:ktakua:wak, ye:ktakua:wak ke:meh i:n seki 'tsilia n..., no: takua:wak. ta..., e:mah, takua:wak no:. Wa:n i:n seki pané: tehteiktik no:, de, de wa:ki a, de a:paliwi ihkó:n posteki, *pero de**, De wa:ki posteki niman, ata posteki, teiktik wa:n ye:kahoktsí:n. de a:mo teh kikui n' a:tsí:n, *de que** a:mo kahsi. Ahok... pos no:, no:, no: kualtia. Ke:mah. Sayoh ke:ma:sá: de kimaga ne:n to:naltsí:n toto:nik, tsahtsaya:ni. Ke:mah. tsahtsaya:ni, ta:tapa:ni wa:n Yo:n ta:tapa:ni ata, ta:tapa:ni. wa:n yo:n semi kualtsi:n no:, mehmela:wak kualtsi:n moka:wa ne:n kaltsí:n komo se: kta:lih mehmelaktsitsí:n. Melaktik yo:n kowit moskaltia. Ke:mah, mehmela:wak. Mehmelaktsitsí:n wa:n no: kualtia tikihtowa ke:meh kuilo:tsi:n Ke:mah. kualtia no: para se: kita:lilia ne:n kaltsí:n Kualtia. ka:mpa se: kisohso ne:n... Ke:mah, kualtia. Pos yehwa niki:xehekowa pos tak o:me taman eski, nimolia *porque** nikitani yo:n kowit, Pos *bueno**, pos... no: taman yo:n pero mismo** yehwa n' ima:y wa:n i..., momahma:ytia no: iwki a ke:meh n..., ke:meh ne:n no: seki tao:lkowit tein tikihtowa ne: para kuilo:t tikteki kuali. Yehwa eski no: wa:n no: yo:n kikuah no: n' kowtahokuilimeh Ke:mah, yehwa no:. Kikuah chikteh..., chiktehmeh kikuah n' iteyo ata. *o** sayoh n' chikteh..., n' iteyo. Kikuah n' chiktehmeh. ¿Wa:n katí:n chiktehmeh tikinita ne: kikuah ne: kow...? Pos ke: n' te:na:ka:lmeh, ke:meh yo:n kuitatohtokmeh, chechelo:meh no: kikuah. wa:n yo:n koyoltsitsí:n kie:kkuah ata n' iteyo, e:mah kikuah. Pap..., papa:meh kikuah. Koyoltsitsí:n wa:n neh no: ke:masá: nikita yo:n papa:n wa:n ne:n... E:mah, kikuah se: kita. A:kuetah. Nikahkuí:n Xo:chikalkopa semi mochi:wa yo:n tao:lkowit nimitsilia ne:n Nika:wí:n a:te:n nochi mochi:wa. E:mah, nochi mochi:wa a:te:nohpa moye:kchi:wa wa:n neh n'mattok *porque** nikinitani ompa ne:wí:n se: tekitini, ye:k..., ye:knemih n' te:na:ka:lmeh *cuando** onkak tao:lkowtet. Ke:mah. Wa:n yo:n no: a:mo kintakechiliah, ihko:ni tak ne:n nemih sah tak, kini..., a:mo ki:nmagah. Pos a:mo, i:pa nemih sah, a..., a:mo kinimagah, ta: pos nejo:n ka:n teh kichi:wah *daño** wa:n yo:n pos, yo:n kowtsitsí:n a:mo monamakiliah yo:n i:pa, i:pa para chiktehtsitsi:n sah i..., ika mo..., mopano:ltiah. No: motate:moliah n' okuiltsi:n[okuiltsitsí:n]. Ke:mah. E:mah. Pos kualtsi:n no: nika:n timahsih timoliah wa:n nochi ihkó:n *de que** *ojalá** ne:n kowtsitsí:n mah tiki:xmatika:n wa:n mah meh kintsi:n no: tiki:xmatih yo:n kowtsí:n pos kualtsi:n ti..., timolwiah wa:n timotapowiah, ke:meh kintsi:n timona:miktinemih. Se: momaka *cuenta, después** se: kite:mowa ne: kowtah ox neli, se: kitati wa:n neli ompa etok kowit nimitsilia pahpatachtik, a:mo tohto..., a:mo mimiltik, sano pahpatachtik sah mochi:wa yo:n kowit wa:n x..., kachi wehweikowit. Pahpatachtik. Se: momaka *cuenta**, i:n ki..., tia:s kowtah xikitas sah wa:n ompa tikitas, tne:chxolopihahsis ke:ní:w n' kowit nimitstapowia wa:n neli ke:ní:w n' ineketsalis, wa:n i..., a:mo motoma:wa ne: mimiltik, sanoke pahpatachtik sah wel mochi:wa ihkuí:n. E:mah. Wa:n i:n seki kualtsi:n mimiltik, mimiltik. I:n mimiltik, mihmiltsitsí:n wa:n mochi:wa me:..., mehmela:wak mochi:wa wa:n momaxalowa no: ki:sa ihkó:n ima:y. Wa:n, wa:n yo:n de n' tikihtowa pahpatachtik, xa: no: kualtias xa: para kalkowit de n..., n..., n..., n' istmol. Kualtia n' itsmol, tein itsmol kualtia para kuilo:tsitsí:n. E:mah, pero tein we:ikowit mochi:wa mopan..., moi:xpilowa wa:n panitsmoli:ni a, ompa se: kiteki, se: kiteki para ne:n kuilo:tsí:n. Ke:mah, itsmoli:..., itsmoli:ni n..., itsmoli:ni. A:, panki:sa no: n' itsmol, *casi de** mitskuinketsa ihkó:n, pa:nki:sa ne:n itsmol. Itsmoli:ni, ke:mah. Ompa ya mah se: kiteki, pero no: wehkapan mah se: kite:xi:mati. Se: kiteki a n' itsmol. Ke:mah, ke:mah. Pos komo mela:wak n' kowtsí:n pos kuali se: tehkos se: kitekiti:w. Ke:mah, weli, weli. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania *porque** neli para no: se: momakas *cuenta** s..., mah se: motatsi:ntoki. Pos, pos kualtsi:n de i:n kowtsí:n nochi, nochi te:chpale:wia ke:meh i:n kaltsí:n ti..., tiketsah, E:mah. Ke:mah. Pos nochi kualtia para kowtati:l *o para** teihsá: ihkó:n, pos nochi kualtsi:n tikitah nochi ne:wí:n kowtah pos no: kualtsi:n se: mo..., motapowia wa:n tikitstinemih. Ke:mah, ihko:ni. Tikitstinemih ke:meh i:n ka:s ika tinemitih ihko:ni oso tikitatih *o** tiktekitih, a:ksá: te:chyo:le:wa, tiktekitih se: kowtsí:n, xa: tikmatih katí:n, wa:n no: se: kilia semi kuali no: taxi:kowa ne:n tao:lkowit, Ke:mah. entó:s kihto:skeh pos t..., xiktekiti. *Siempre** se: kitekiti wa:n se:..., oso para se: yehwa. Ke:mah. Se: kitekiti a yo:n kowtsí:n wa:n se:..., se: kwa:..., se: kwa:lkui, se: kwa:lkechpanowa ya oso se: kika:wa ompa mah tepitsi:n wa:ki. Ke:mah. Yo:n *siempre** eti:k no:. Eti:k *siempre**, eti:k. Eti:k. Ahoktia ya no:. Ke:mah, ahoktia. Eti:k, de xoxowik eti:k wa:n de wa:ki a pos kuali se: ki..., kwa:lkui a, ahkoktia ya, a:mo eti:k ok. Ke:mah. E:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstatsi:ntokia, sayoh xne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wak. Pos neh no..., n..., noto:ka:y ne: Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ompa niwa:le:w ne:. San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno** pos *compadrito**.