*Bueno**, Ernesto e..., *es...**, a:xka:n nejo:n nikneki xine:chtapowi, tikihtowa *que** teh se: to:nal, *bueno**, ne: wehka:w tikimpiaya a:michimeh, ne: ka:mpa, ka:mpa tinemia achto oso ox motalpa:n, tikihtowa ka:ni n' a:me:yal. Ke:mah. Nikneki xne:chtapowi ka:ni n' tikinkuika i:n a:michimeh wa:n ke:ní:w n' tikiniskaltia:ya oso ke:ní:w n' tikintamakaya, ton tikimakaya. Ke:mah, ne: nikimpiaya yo:n okuilimeh, n' a:michimeh kiliah, ne: niknehnekik ne: titekitiah Tetsihtsili:n, Ompa titekitiah, tehwa:n i:pa ttepa:nchi:wayah *cuando** kichi:wkeh yo:n pitsokalmeh, tikiliah pitsokalmeh. Ka:mpa etoyah m' pitsomeh, tanikua:kopa de n' ohti, ekintsi:n yo:n we:yoh, ompa tehwa:n ttekitikeh nochi yo:n tepa:mit tchi:wkeh wa:n te:chte..., eka:naya ika tekit ne:n se:, se: tekitikeh de, wa:lah de, ne: weixola:n ne: Puebla, pe:wak te:chi:xeka:na para yo:n tepami:t tikchi:waskeh wa:n ompa sate:pan mokalaki:to ne:n, no: kiyo:le:wkeh n' tatahtsi:n, ne: *difunto** ya, n' Miguel Juárez, *difunto** ya, yehwa yo:n, yehwa yo:n ompa tekitia no: *cuando** kichi:wkeh ya n..., ne: kaltamachti:lo:ya:meh, kiliah *aulas** n' koyo:meh, nika:mpa ahko ya pe:wak tekitih yehwa:n. Wa:n tehwa:n tikchi:wayah n' tepa:mit ompa ne: ka:mpa pitsokalmeh wa:n nikwelitak ne:n, ne:n a:michimeh kinixina:chohtokeh ompa ne:n a:ichkualmeh kintekpa:nkeh, wa:n nikitak kualtsitsi:n okuilimeh n' ompa nik..., nikowak ompa ne:n xina:ch, ne: wa:n ke:mah nik..., de nikowak xina:ch nik..., ompa kimatia yehwa ne: Mariano, tekitiah de yo:n, Mariano Lobato tekitiah de yo:n okuilimeh wa:n yehwa ne:n Felipe Landero, wa:n de m' pitsomeh nochi yehwa:n kinin..., kinitayah m' pitsomeh nochi. Wa:n nejo:n nik..., nikinin..., ne:chnamaki:ltihkeh yo:n okuilimeh wa:n nikiniwi:kak kowtah, *bueno** achto nikchi:wak ne:n, ntachkuak wehkatan, ke:meh ne:n..., para n'chi:was ne:n a:ichkualtsi:n, wa:n nik..., nik..., nik..., nikte:..., ki:ki:xtih n' ta:l, nik..., komo a:mo, a:mo teh kowit nochi nikta:lih, pesma n'ta:lihka n' tate:noh para tepitsi:n wehkapaniak ne:n a:tekoch, wa:n ke:mah nik..., we:ikatsi:n ntachkuak, ne: m..., ke:meh se: tahko de..., ke:meh i:n kali de, tahko de i:n kali nikchi:wak n' a:tekoch, ke:mah nikahka:w n' okuilimeh, wa:n nikta:lih se:, mahyá: se:, nitachkuak mahyá: se: *canar** tikihto:ka:n *para caño**, ka:mpa n' a:meyal temo:tok wa:n nikya:ltih ka:mpa ne: nitachkuak wa:n pe:wak yowi n' a:t, wa:n ke:mah nikinkalakih n' okuilimeh, pe:wak mochi:wah, nikowak tsikitsitsi:n. Wa:n pe:wak moskaltiah wa:n miakiakeh ya, mo..., moxina:chohkeh ya, wa:n nik..., nikimakaya ne:, nikimakaya ne:, yo:n wehweima:talin, yo:n kiliah chi:chi:lma:talin, *moradoma:talin**, yo:n nik..., nik..., niktekia n' kahfe:ntah, *mo que** nochi yehwa n' onkak ne:pa, nikteki wa:n nikpaya:naya ika, ika *machete**, ika *machete o** n' lapotsi:n, nikpaya:naya ne:n xiwit, ma:talin, wa:n nikimpante:milia:ya yo:n okuilimeh, nikimpante:milia:ya wa:n kikua:yah. Wa:n ke:meh taka:wtok ompa ne: kowtah, pos nik..., witsti ne: nikonkaltia:ya n' a:nalpa, ka:mpa ntato:kaya, nikuito ne: seki witsti wa:n ni..., nikto:kak kaltsi:ntan wa:n pe..., nikpiaya n' a:nalpa ne: witsti ompa nikwa:lkuia para nikmanilia, nikita kikuah n' okuilimeh, nikmana witsti wa:n nikimpante:milia:ya. Nikokototsaya tamanal wa:n nikimpampi:xolia:ya n' a:michimeh witsti, ika motamakayah, pero a:mo nikimakaya ke:meh yo:n ekintsi:n kihtowah kinimakah yo:n, *alimento** kinte:miliah ne:n a:michimeh, neh ka:n nikimakaya, ekintsi:n onkak yehwa yo:n, pero neh nikimakaya, takualo:t sah tein ne: kowtah mochi:wa, ke:meh yehwa ne: ma:talin, yo:n wehweima:talin wa:n ko:nkilit. Nik..., nochi n'tehtekia, nikpaya:naya ika *machete** wa:n nikimpampi:xolia:ya. Wa:n nikimpampi:xolia:ya takua:yah n' okuiltsitsí:n wa:n yehwa nikmakaya yehwa ne: witstamanal nikin..., nikima:pa:tilia wa:n nikokototsaya ika noma:y wa:n nik..., nikpampi:xolia:ya, kikua:yah. Pero a:mo nikimakak te..., teihsá: ihkó:n takualo:t nikowaya, nochi nikte:mowa:ya kowtah sah. Wa:n mochi:wa..., witsti miak nikpiaya, miak nikto:kka ne: witsti ne: kaltsi:ntan. E:mah, yehwa ika nikpano:ltia:ya ne:n a:michimeh. Wewe:yak mochi:wkah, nikpiaya *más de** chikuase:n *ciento** n' okuilimeh. E:mah, wehwei mochi:wayah, se: se: mo:lik motankah n' okuilimeh. E:mah, yehwa yo:ni nikimakaya nochi, ne:n yo:n ma:talin wa:n yehwa ne:n ko:nkilit nikimpaya:nilia:ya. E:mah wa:n witstamanal, e:yi taman nikimakaya. Neli moxina:chohkah wa:n, wa:n wehwei okuilts..., okuilimeh, kuali ne:, ne: se: kichi:wa tapalo:l yo:n, no: taman we:lik. A:k..., a:kin kwe:lilia pos ne:, kichihchi:wiliah tapalo:l, a:kin a:mo, pos a:mo nochi tikwe:liliah *porque** xo:kihya:k seki tikihtowah. Xo:kihya:k pero n..., yo:n a:michimeh semi we:lkeh. E:mah, semi we:lkeh, a:kin, a:kin kiniwe:lilia, a:ki a:mo pos a:mo kwe:lilia *o** seki tikimowiliah porin omiyohkeh. Pero miakeh a..., telomiyohkeh tein teltsikitsitsi:n, pero yetok ka:nika n' omiyoh, semi omiyoh ka:mpa yo:n iahahtapaltsi:ntan, ompa semi omiyoh, ka:mpa inakayo ya omiyoh, pero itech n' i..., ikechtipan a:mo semi omiyoh wa:n ik..., ikuitako:ntsi:n a:mo omiyoh n' yo:n a:michin. Etok sah n' ka:mpa ika omiyoh wa:n no: se: kimattok ka:nika n' omiyoh, pos no: se: kikua, yo:li:k se: ke:ktia para a:mo se: moomiwi:s. Yehwa yo:n. A:kin a:mo kimati pos eliwis kikua m..., moomiwianimah, de a:mo ki:xmati *o** kitatsiwka:kua:s, yo:n se: ki..., se: kinehmachkuahtiw yo:li:ktsi:n, yo:li:ktsi:n, se: kimattok ka:nika kachi omiyoh se: ki..., ika, ika nehmachka:yo:t para a:mo se: mowitswi:s. Tein ikuitako:n nimitsilia, ka:mpa i..., i..., ikuitako:nahnakastan ihkó:n a:mo omiyoh, kualtsi:n, kualtsi:n nejo:n nakatsí:n a:mo kipia omit. E:mah, omiyoh ka:mpa aktok n' iahtapal, ka:mpa yo:n kipia, ipanko kipia iahtapalmeh[iahtapalwa:n], o:me, se: motekpa:na, ompa kipia n' omit, ika wa:le:wa *desde** ka:mpa n..., ka:mpa iomiyo tein we:i te:mpilkak. E:mah, etok sah n' ka:mpa ohomiyoh, a:mo nochi omiyoh ne:n ke:meh yetok ne:n yo:n a:michin. Wa:n wehwei:n, nimitsilia se: mo:lik mochi:wa, nakayohkeh n' okuilimeh. Ke:mah. Wa:n ke:ní:w n' tikinkua:ya n' teh, ke:ní:w mitsinchihchi:wilia:yah oso timoinchihchi:wilia:ya. Neh niktio:n..., kinchihchi:wayah ne: nik..., nikinki:tskia:ya wa:n *este**, soh nikimpi:tsaya sah wa:n mikiah ya n' okuilimeh yo:n. Wa:n de k..., yehwa:n de kihyo:tila:nah ehekat mikih ya. E:mah, pero n..., Wa:n ke:mah nejo:n nikinchipa:waya, nikinimpoxtekia, niki:xtilia:ya n' ikuitaxkol, nik..., niktamo:ta nehkuí:n wa:n nikimpa:kaya wa:n ke:mah nikininwa:tsaya ya. Nikneki tawa:ts tawa:ts nikua, n'neki ihkó:n xoxowkeh kinchi:lposo:wiah pos we:lik chi:lposo:n iwki. E:mah, ihkó:n neh nikua:ya neh wa:n nik..., wa:n seki nikinki:tskia:ya wa:n nikintewa:tsaya.s Nikte:tehteki, niktewa:tsa ke:meh ne: kinamakah ne: xola:lpan kininamakah tatewa:tsmeh, nikintewa:tsaya no:. E:mah, iwki t'chi:wah yo:n, nikita kichi:wah iwki pos no: n'chi:wa iwki. E:mah. Pero kachi kuali mah se: kimpiaskia yo:n okuilimeh wa:n kachi kuali wa:n a:mo se: kikowas *porque**, se: mokowilia telpati:yoh wa:n komo se: kipia ka:sá: se: a:me:yal ka:mpa me:xtok n' a:tsí:n, mah se: ki..., mah se: kieheko yo:n wa:n mochi:wah n' okuilimeh. Yo:n a:mo mone:nekih, a:mo mone:nekih, a:mo ke:m..., *sólo** se: pitsot nejo:n mone:neki, moneki mah kinin..., mah kipahti:ka:n koyo:pah, mah kimakaka:n *alimento**, mah kitachipa:wi:ka:n *porque** tatsohya:ya n' ka:mpa etok m' pitsot. Pero yo:n okuilimeh a:mo, a:mo, a:mo tamantikeh, a:mo tsohya:keh ke:meh i:n pitsotsi:n. wa:n no: tapale:wiah semi yo:n o..., a:michimeh. E:mah. ¿Wa:n ke:yeh a:xka:n tikihtowa *que** a:mo tikimpia ok? Pos kanah *porque** ke: nika:n ttekitiah i:n ka:mpa, i:n tak, i:n kalte:noh ka:mpa ne:n *bodega**, ka:mpa yetok yo:n se:, ata yo:n s..., kita:lihkeh se: ne:ska:yo:t, yo:n ta:kat kima:mahtok se: *costal** ata, ompa ttekitiah, titeki..., titepa:nchi:wayah *cuando** e:wak yo:n kali, tehwa:n ompa ttekitiah, pero neh katka *nicooperativista** achto ya, tehwa:n taeka:nkeh *cuando** kipe:waltihkeh i:n *cooperativa**. Ekintsi:n a:mo ok, pero niki:sak wehka:w ya, ke:meh nietoya kowtah pos a:mo niwa:la:ya *reunión** ok, nikwehkaitaya, wehka ya n' tehwa:n, ika yo:n nimoki:xtih, yo:n *tiempo**, ne: wehka:w ya nimoki:xtih, wehka:wak a. *porque** nikowihitak para niwi:tsa ne:n *reunión hasta** Kuesala:n. Pero i:n e:wak, San Miguel n' e:wak n' *cooperativa*, a:mo e:wak Kuesala:n, ompa ahsik a, te:chkui:lihkeh ya n' koyo:meh, *porque** kachi momiakilihkeh nikahkuí:n de okseki *lado** n' tokni:wa:n, pero t'pe:waltihkeh tehwa:n de San Miguel wa:n, wa:n nika:n Xiloxochico, ika te:o:nka n' ompa, nika:n tehwa:n San Miguel titaeka:nkeh. Wa:n nimitsilia ke:meh wehka:w a niki:sak pos nikowihitak para nia:s ompa ne:pa, wa:n ntekitia ompa nika:n i:n ka:mpa nimitsilia ka..., t'pe:waltihkeh n' kali, wa:n wa:lah se: te:tsa:wkiowit, se:..., ka:n n'mati katí:n *tiempo**, *fuerte** te:tsawkiowit mochi:w wa:n we:yak n' a:t, ne: Atekohkomola:t ne:chtsakuilih wa:n ni..., nipano:k sa tekit, n'te:ntek se: kowit para nipano:k, wa:n i:pa nik..., ni..., ni..., no..., noa:michiwa:n i:pa nikinte:mattoya ta:ká:n kinkuitiki:sa a:t wa:n neli, we:yak n' a:t *desde** ahko nochi n' tawakal mosentilih n' a:t wa:n pano:tiki:s ne:pa tachpa:ntiki:s, kiniwi:kak wa:n kiniwi:kak *hasta** we:ya:t kini..., moa:toktihkeh nookuilwa:n. Yehwa yo:n nejo:n nimotekipachoh nikin..., tamik[tankeh] ne:nke:n a:michimeh, pos niknemilih nochi n' tamiki:sah wa:n nikintamimiktih. Neh *ne:chtocaroh** sayoh chikuase:n ya sah nikinki:tskih, a:mo, a:mo miakeh ok. Wa:n miak etoyah n' okuilimeh, nimotekipachoh de tankeh, nikintamiki:tskih yo:n tein etoyah, moka:wkeh a:mo miakeh ok wa:n nikimiktih wa:n nik..., ompa tamik ne: noxina:ch. E:mah, yehwa yo:n. Komo a:mo nikimpiaskia *hasta** ekintsi:n wa:n niknemilia sepa nikin..., nikininonkalti:s, pero kualtsi:n yo:n okuilimeh se: kimpia, yo:n a..., a:mo owihkeh, sayoh mah a:mo se: kitatsiwili para se: kinimakas, kikuah xiwtsí:n sah, ke:mah, kikuah xiwtsí:n sah. Wa:n nika:n nikwelitak i:n Tetsijtsilin nikuito s..., ne: xina:ch *porque** kipiayah se: *pescado** ye:kwe:i, a:chá: ke:meh mahtaktio:na:wi *kilo**. Tein weh..., wehka:wak a, wehka:wa etok weh..., wehwei mochi:wah ne:n yo:n katka ne:n xina:ch tein *mero** ne:n, ne: a:michin. Ye:kwe:i katka, pero katka..., a:mo katka mohka:t n' okuiltsí:n, kiki:tskia:yah n' ompa tahpiayah, wa:n nikita ne: e:kwe:i n' okuilin *hasta** ihkuí:n kiki:tskia:yah ne:n n' a:michi:n wa:n tomaktik, kipiaya ke:meh mahtaktio:na:wi *kilo**. Yeh ka nikwelitak, ompa sah nimotahtanih mah ne:chnamaki:ti:ka:n ne: yo:n xina:chmeh, pisi:ltikeh niko:wka n' a:michkone:meh. Momiakilia, soh neli mah se: kininehneki wa:n mah se: kin..., mah se: kintamaka para mochi:wah ne:n okuilimeh. Wa:n i:pa se:, se: taman sah tikpiaya i:n a:michin *o**, oso miakeh *por...** kihtowah *que** miak taman onkakeh. A:, se: taman sah. Yo:n miak taman onkak, onkak miak taman ne:n, miak taman to:ka:it kipiah, pané:, nikimpiaya n' okuilimeh yo:n tein mochi:wah, Tetsijtsilin kimpiayah, a:mo yo:n pata:wkeh, yo:n pata:wkeh no:, yo:n ke:mah telomiyohkeh yo:n kiliah tsikua:smichimeh, yo:n tel..., telomiyohkeh, telomiyohkeh. Wa:n ne: nikimpiaya neh a:mo semi omiyohkeh, yo:n achi nejo:n ke:meh yo:n kinamakah ne: Kuesala:n yo:n okuilimeh, iwki a *mero** nikimpiaya. Semi, semi kualtsi:n, *bueno** nikwelkakik tikihtowa tikimpiaya i:n okuiltsitsi:n, pos pané: yehwa sah, ne:, xine:chili moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:lewa. Ke:mah, neh ni..., niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n noto:ka:y, Ernesto Vázquez. Ta:ká:n nankinekih nankinixina:cho:skeh yo:n a:michimeh pos mote:mohtani sah ka:ni n' onkak xina:ch, wa:n mah s..., mah se:..., mah kichi:wa n' a:kin kipias pa:kilis wa:n kipias n' a:me:yal itech ne: ka:mpa, ka:mpa i..., ke:meh i:n ita:lpan wa:n kuali kimpias a n' okuilimeh, a:mo, a:mo kachi..., ke:meh pitsomeh yo:n no: taman yehwa:n, motachipa:wihtanih, se: kintapahpaki wa:n ne: a:mo, ne: itech a:t sah yetokeh Yehwa:n *mismo** motachipa:wihtokeh. E:mah. Yehwa sah yo:n. Pos miak tasohka:matik, neh noto:ka:y Amelia Domínguez, niwi:tsa de ompa ne: Xaltipan. A:, *bueno**, tasohka:matik.