Pos kintsi:n kuali tine:chili:s, ne:n nika:n timonohno:tsatih ne:n wa:wkowit kox tiki:xmati, ox kualtia para kowtati:l oso para i:n tokalyekawiltsi:n xa: tikmati xa: kualtia *o**, *o** teihsá: se: kikui para teihsá: pahti, ke:meh i:n ti..., ke:meh timopahtiah. No: kuali tine:chili:s nijo:n ki:ní:n, ki:ní:n teh tikita de n' kowtah. Ke:mah, pos neh niki:xmattok wa:wkowit ne: onkak nikahkuí:n xola:lte:n, onkak nehkuí:n we:ikowtahpa, onkak yo:n noya:n mochi:wa wa:wkowit, no:ya:n mochi:wa wa:n nejo:n yo:n semi semi teiktik wa:n teleti:k, para kalkowit a:mo taxi:kowa *porque** semi teiktik ke:meh, mahyá: xo:no:kowit, ika tepitsi:n posteki wa:n yeh mehmela:wak mochi:wa, we:weyak, pero semi, semi teiktik, a:mo taxi:kowa para para se: kita:li:s kalkowtit wa:n komohkó:n mehmela:wak n' kowtsí:n mochi:wa, pero ye:ktsi:ntohtomaktik. wa:..., wa:n kua:pihpitsaktik, a:mo, a:mo kualtia, wa:n nejo:n ka:n takua:wak, Teltoma:wak. wa:n yo:n ikowyo seki, seki mochi:wa wehweikowit, se: se: tanawa:l motami ne:wí:n yo:n kuomeh, wa:n nejo:n ta:ki no: n' i..., iteyo semi kikuah yo:n, chiktehmeh tein, nochi chiktehmeh nochi kikuah yo:n ikow..., iteyo. pisi:ltik semi n' iteyo wa:n chi:chi:l..., *cuando, cuando** selik ne: xohxoxoktik wa:n de chika:waya chi:chi:le:wi n' iteyotsi:n. Chi:chi:le:wi. Yo:n, yo:n semi kikuah ne:n tein yeski chiktehmeh, ke:meh yo:n te:na:ka:lmeh, papa:meh wa:n ompa ne: *loma** tehwa:n nikita kikuah yo:n yo:n a:kuetahmeh kie:kkuah no:. Kikuah semi, ki..., kie:kkuah yo:n kowtet wa:n chechelo:meh kie:kkuah. No: ompa mopi:pilowah tah... Kie:kkuah no: n' kowtet yo:n. Ke:mah, yehwa sah yo:n pero a:mo teh *ser...**, a:mo teh *serbirowa** para tei, nio:n para kalkowit wa:n para kowtati:l a:mo no: kualtia, a:mo xo:ta no:, chichinawi sah. Ke:mah wa:n a:mo wel tapa:ni *porque** tsihtsi:ke:wi ke:meh istawa:t. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi tik..., timomati:ltiah wa:n pos neh no: nik..., nikmattok de yo:n wawkowit ne:n a:mo kualtia, no: nikmattok *que** a:mo kualtia para teihsá: ihkó:n ti..., kaltsí:n se: kita:li:s *porque** semi yema:nik. Yema:nik. Yema:nik, sayoh *que** ye:keti:k wa:n pos yo:n komo kahsik n' a:tsí:n semi niman pala:ni. Yo:n niman pala:ni. Niman pala:ni wa:n pos neh nikita ihkó:n se: kitapa:na komo i:xtoma:wak tsihtsi:ke:wi, tsihtsi:ke:wi wa:n Tsi..., tsi:ke:wi sah, tsi:ke:wi sah. pos ma:ski se: kita wa:kik ya ne:n paniá:n ihko:ni, pero mah se: kitapa:na n' taihtik xoxowik ok. A:mo wa:ki. T..., xoxowik n' taihtik, a:mo wa:ki, semi a:yoh. Pos a:yoh, ke:meh tila:wak tepitsi:n i..., n' ie:wayo, E:mah. Pos nijo:n se: kita wa:kik ya, pero taihtik se:, se: kitapa:na ne: xoxowik ok. Xoxowik n' iihtik. Xoxowik wa:n pos neh no: nikita ne:n, no: *igual** nik..., nikita para n' chiktehmeh ka:s ika ye:kpa:pata:nih, ahko pa:xi:i:ni, ke:masá: panxi:i:ntok ihkó:n se: kahkoita ya ne:nentokeh n' chiktehmeh. Ke:mah. I:n Chiktehmeh miakeh de k..., kikuah m' pes... miak taman de n' chiktehmeh kikuah. Nochi kikuah i:n [...], tak porin pisi:ltsí:n kuali kikuah y..., yo:n, yo:n pe:sohchiktehmeh no: kie:kkuah, kie:kkuah, kie:kpaxi:i:niah nikita. Kie:kpa:nxi:i:niah. Wa:n yehwa yo:n tata:mpa, se: kita ne:n ka:s ika se: kita ye:k miak etok *matitas** ix..., ixwa, wa:n yo:n tak kwi:kah n' chiktehmeh *o** xa: wehka xi:i:ni, xa: kwi:ka n' ehekat. Yo:n a:mo kwi:ka, kimoya:wah chiktehtsitsi:n ne: ki..., yehwa:n kimoya:wah ya. Kimoya:wah. *porque** ne:n a:mo chiktehmeh kwi:kah, yehwa:n kikuah ahko sah. E:mah. Kikuah, kikuah yehwa ne:. Wa:n pos kualtia no: tak n' ima:yo, n' ima:yo no: tata *siempre**. Wa:n i... De pihpitsaktik tata, pero n' tein tohtoma:wak pané: a:mo k..., a:mo k..., a:mo kualtia ne: nikita. N' ima:yo, de m' pihpitsa:wak. A:, tohtoma:wak no:, no: tatas tak, pero mah se: kiwa:tsa, mah se: kipa:ntsakua. Tak mah ye:..., mah ye:kkuali wa:ki. N' ima:yo tata, tata tepitsi:n no: de kuali wa:kik wa:n im..., *hasta** n' ima:yo no: komo se: kita a:mo Ke:mah, tata iwki, pero... a:mo no: waki niman, a:mo no: wa:ki. A:mo no: wa:ki wa:n yo:n nik..., Kanah, a:mo wa:ki. yo:n ne:wí:n nik..., nikitstinemi a:mo pos yo:n a:mo nikihto:s teihsá: para nikihto:s ne: tikuitih para ne: xiwit para timopahti:skeh tikmanatih *o** ki:ní:n. A:mo. Neh nikmattok i:pa sayoh para ne:n ti..., ti..., para... Sayoh para kowti sah, para kikuah chiktehtsitsi:n sah, *sea para** a:mo s..., para kowtati:l a:mo, a:mo se: kikui yo:n kowtati:l. Yehwa yo:n mohmotmeh, te:na:ka:lmeh nochi kikuah. A:, yo:n kie:kkuah. Kie:kkuah. Nochi kikuah n' chiktehmeh, nochi kikuah. Ke:mah, porin, neli porin pisi:ltsí:n yo:n mahyá:, neli ke:meh, mahyá: wa:wti. Yehwa ya n' to:tomo:chchikteh, wi:likiso:t no: kikua. No: kikua, n' ima:t..., *hasta** n' ima:te:mpan mopi:pilowah. Ke:mah, tsikitsitsi:n porin Yeh ka kito:ka:ytiah wa:wkowtet porin ita:kka pisi:ltik semi. pisi:ltsi:tsi:n [yeh] ika kiliah wa:w..., wa:wkowit, wa:wkowit porin tikiliah *que** wa:..., wa:kkatik, pero a:mo wa:kkatik. Ke:mah. Ke:mah. A:, ya..., ka:..., ye:ka:yoh. A:yoh. A:yoh. Wa:..., a:yoh nijó:n kowit a:mo, sayoh tikiliah ne: wa:wkowit. E:mah. Yo:n no: mochi:wa mehmelaktsitsí:n se: kwelita, mehmela:wak. Meh..., meh..., mehmela:wak, mehmela:wak, pero neli ye:ketiktik. Etikti:k wa:n yo:n a:mo kanah nikita mah kikuika:n *para de que** i:n kalekawiltsí:n mah se: kketsa. A:mo kualtia nio:n para ponta:lmeh. A:ah. Yek... A:mo kualtia, ta: ye:k..., ta:ká:n tahkopostek. Wa:n yo:n komo se: kkua:teki, a:mo se: kie:kkua:teki ne: tsi:ke:wi. Yo:n tsi:ke:wi. Tsi:ke:wi wa:n pos ompa ya ne:n masá: wehweliwi. Yo:n ke:mah tsihtsi:ke:wi. Ata yo:n kowit a:mo wel se: kkua:tamanistilia *porque** mot..., ne: *de cerca** tikoto:nati a, koto:niti a, tsi:ke:wi n' tatampa. Tsi:ke:wi. Tsi:ke:wi tata:mpa wa:n pos yeh yo:n a:mo, ke:masá: se: kitamachi:wa a:mo ahsi ok. Ka..., kanah, ka:n kualtia. A:mo kualtia ok wa:n pos yehwa ya ne:n, A:mo kualtia. pos yo:n *sólo** yehwa para ne:n kowit a n' ima:yo, pero n' ik..., n' ikowyo pos no: kualtia, pero para wehka:wa. Mah kuali wa:ki, mah kuali wa:ki. Mah kuali wa:ki wa:n pos no: de kuali wa:ki ke:ma:sá: tik..., a:it ke:ní:w yo:n kowtsí:n, ta: yo:n mo se: kitahtapa:na no: pohposteki. Posteki. Teiktik. E:mah, teiktik yo:n kowit. Teiktik wa:n yo:n nijo:n yeh ista:k ne:n taihtik, Ke:mah. ista:k. E:mah, ista:k. Wa:n yo:n ne: no: ihi:xyeh. Ke:mah. Ihi:xyeh no: wa:n pos yehwa yo:n ne: nikmattok sah, a:mo, a:mo teh nikmati katí:n kualtia, ta: kualtia sah yeh para kowtati:l sah. Yehwa sah *porque** nikihto:s para teihsá: ihkó:n kitekitih ihkó:n ne:n Yehwa sah yo:n kualtia, teihsá: a:mo, a:mo teh kualtia nio:n tei, *solamente para** kowtati:l. A:mo. para teihsá: ihkó:n de we:i kali, a:mo, a:mo kualtia, ye:kyema:nik. A:mo kualtia, ke:mah. Yema:nik wa:n Yehwa sah yo:n sayoh para chiktehtsi:n ompa takua:skeh, yehwa ok yo:n kowtsí:n *pero para más** a:mo teh *serbirowa para** tei n' ikowyo. Pos ka:ns ika kka:wah yehwa yo:n kaltsi:ntan ka:ns ika se: kita, yehwa ya n' chiktehmeh ompa mah takua:ka:n ompa kin..., kinmohmo:tah ika n' *charpe** ya. Ke:mah. Yehwa sah yo:n. Ke:mah. Yehwa, yehwa sah yo:n, ka:ns ika kka:wah kaltsi:nta:n. Pero yo:n no: se: kka:wa pero ke:masá: no: *siempre** we:i moskaltia seki. Ta: wehweia ata, wehweia. Seki wehwei mochi:wa. Wehweia wa:n yo:n se: kimolia[kimowilia] wile:wis ta: ke:mansá: yo:n no: wiwiti. Ke:mah, ta:... Wiwiti. Ka:mpa yema:nik n' ta:l wiwiti. Wiwiti ata. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania ox no: tiki:xmattok wa:n Wiwiti. nejo:n yehwa ika n'nekia nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok *porque** seki a:mo tiki:xmatih nochi ma:ski nika:wí:n tikayo:meh pero nika:n tikayo:meh pero seki a:mo te:chiliah *que** ke:ní:w mono:tsa n' kowit, a:mo timomakah *cuenta** ke:ní:w mono:tsa. Onkak seki ta:tahmeh ma:ski ta:tahmeh ya pero miak taman kowtsitsí:n a:mo kimatih ke:ní:w mono:tsa, Neh n'mattok neh *porque** nimoahsi iwa:n ta:tahtsitsi:n wa:n n'tahtania n' ta:tahmeh, ¿ke:ní:w mono:tsa i:n? Pos... Ka:n ne:chilia, ka:n kimatih toni, pos *bueno** ta:tahmeh ya, pero a:mo ki..., a:mo kowtahnemih, ma:ski kowtahnemih pero a:mo tatsi:ntokah ke:ní:w mono:tsa se:, se: taman kowit. Pos a:mo, [yowih kow]tah pero a:mo kimati ki:n ito:ka:y ne:n E:mah, yehwa yo:n. Ka:n kimatih, ka:n kimatih. ki:ní:n se: kita, kox kualtia para teihsá: hkó:n wa:n [ke:]mih i:n tehwa:n pos nika:n timonohno:tstokeh tikmattokeh no: katí:n kualtia n' kowtsí:n wa:n ke:meh ne: pos katí:n wa:wkowit. Ne:n... Ke:mah wa:n nejí:n tik... T'mat..., t'mattokeh ke:ní:w mono:tsa wa:n ke..., kehke:niwki. E:mah, yehwa yo:n. tkuitih no: para ne:n kowtsí:n para ne: tikuih kalihtik pos tikmattokeh tiktahtapa:nah, ika yo:n nochi ti..., timoliah ya. E:mah, iwki yo:ni. Pos yehwa sah ika nimitstahtania wa:n E:mah. neh niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niErnesto Vázquez. A:, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de xola:l de San Miguel Tzinacapan. Kuali yetok.