Pos a:man nika:n timoahsih, no: nikneki nimitstahtani:s ne:, ox tiki:xmattok yo:n kiliah tepe:chi:lkowit, ka:ni, ka:ni mochi:wa, e..., para toni yo:n kualtia kitatekiwtiah wa:n ke:ní:w de wehkapan moskaltia, ke:niwki n' ikowyo wa:n ke:niwki n' ixo:chio, ima:y, ima:xiwyo wa:n iteyo ke:ní:w yo:n mochi:wa, ox de, kikuah chiktehmeh *o**..., ti..., tiki:xmattos komohkó:n. Yeh ka n'neki nimitstapowi:s *que** ox nochi tiki:xmati yo:n kuowit, tikiliah tepe:chi:lkowit. A:, yo:n tepe:chi:lkowit ni..., niki... E:mah, ox, ox no: iwki nankito:ka:ytiah ke:meh tehwa:n tikiliah tepe:chi:lkowit. No:, no: t..., no: ihkó:n tikto:ka:ytiah wa:n pos no:, No: iwki. *Ajá**. neh no: niki:xmattok ne:n nika:n se: kahsi nika:wí:n, ka:ns ika se: kita ihkatok, ka:ns ika ka:mpa yo:n kowte:xi:mah wa:n ke:masá: ne: ompa se: kita seki tsikitsitsi:n wa:n seki wehwei. Yo:n no: kualtia para se: kichihchi:wa ne:n se: ikalyekawil. Yo:n para k..., kale:wal *o para** ne:n..., ihkó:n para ne:n, te:n..., tate:nkowa:yo:t, nochi para n' kalihtikkowa:yo:t, yo:n nochi kualtia nijó:n kowtsitsí:n. Kualtia. Ke:mah wa:n nochi ne:n kowtsitsí:n para n' kuilo:tsí:n no: kualtia. No: kualtia. Wa:n sepa nijó:n i..., iteyo pos ne:n ihista:k. wa:n yo:n ka:mpa ne:wí:n se: k..., se: kita ye:kkualtsi:n mela:wak nijó:n kowit. Mela:wak Ke:mah. wa:n no: kualtia para kowtati:l, pero sa..., pané: semi tel eti:k. Ke:mah. Teleti:k *porque** tila:wak n' ie:wayo. wa:n pané: yo:n achi ye:k..., ye:kcho:kiloh no: wa:n achi selik, pané: ye:k..., ye:keheti:k wa:n de wa:ki, pos ke:masá: komo se:..., a:mo se: kie:kta:lia ne:wí:n de, a:paliwi, ye:ka:eti:ya. Niman a:chichi:na. Wa:n komo se: kitapa:n, komo wa:kik achi a:mo semi ne:n palaktik, se: kitapa:na wa:n ta..., taihtik pané: achi peta:ni. Peta:ni, ihkó:n *rayitas** ihkó:n. Tak..., takua:wak n' kuowit. Takuaktik. Tapa:ni, *bueno** se: ki..., se: kita n' taihtik, pero yo:n a:mo kipia n' iyo:lo. A:mo yo:loh. A:mo kipia n' iyo:lo, sayoh *que** se: kita pané: ihkó:n, pané: pe:peta:ni ihkó:n de n..., de n' kowit de n' achi kuali ok, de se: kitahtapa:na. Pos no: kualtsi:n tata no: de, de wa:ki. pero no: ki..., *siempre** kachi ki..., no: kikuih ne:n..., ke:meh i:n ki..., tikchi:wah ne:n kaltsí:n no:, no: t..., no: tik..., ne:, se: kteki. Ke:mah. Yo:n nochi kualtia para ne:n taihtiyo:meh, ne: pa yeh ne:n ta:nka:yo:tsi:n, nochi ne:n, Taxi:kowa. Taxi:kowa. nochi taxi:kowa. Ke:mah, nochi ne:n, tate:nkowa:yo:t, yo:n tikiliah tate:nilpil nochi, nochi, nochi kualtia. Nochi kualtia. Kaltakpayo:t no:, no: kualtia. Ke:mah. Yo:n nochi ne:n tikuih, nochi ne:n ke:masá: tikiliah n' ta:tahmeh kalihtikkowa:yo:t, yeh de nika:n etok yo:n nochi, nochi tikuih wa:n sepa ne: *cuando** tik..., oso tiowih tikuitih ya ne:n kowtsitsí:n tein pihpitsa:wak, yo:n semi mehmela:wak mochi:wa. Mehmela:wak, mehmela:wak. Mehmela:wak. Sayoh komo kimaga ne:n a:tsí:n, pos ki..., semi pala:ni niman. Yo:n pala:ni wa:n Yo:n ke:mah, semi niman a:chichi:na, e:mah. ke:masá:, ke:meh kintsi:n tikuih ne:n nochi: n..., pos se: kisohso ka n' i:n kiliah *clavos de** tepos, pos nijo:n ke:masá: de, de pala:ni a kopi:ni. Kopi:ni, kopi:ni. Kopi:ni wa:n..., pos yehwa yo:n iteyo nochi ne:n ihista:k wa:n kualtsi:n motekpa:na. Motekpa:na, momahma:yo:tia wa:n ixiwyo kualtsi:n ma:pihpitsa:wak, wa:n e:masá: de ahko, ka:mpa tamiti a de moskaltia, kualtsi:n moolo:chowa. E:mah. moka:wa n' i..., n' imahma:yo ihkó:n. Moolo:chowa wa:n pos no: nikita ke:masá: kikuah ne:n chiktehmeh. Kikuah no:. Kikuah n' chiktehmeh, yo:n chitomeh *o** seki n' chikehmeh ke:masá: no: kikuah, tak no:, no: kwe:liliah. Ke:mah. No: kwe:liliah wa:n yo:n ke:masá: se: kahkoita yo:n, yo:n pe:sohchiktehmeh, yo:n tak ma:s tsikitsitsi:n de n' tak..., Ompa kikuah. ma:s tsikitsitsi:n pero tak kwe:liliah no: n' iteyo. Ke:mah, kwe:liliah eski. Wa:n yehwa yo:n nochi ne:n tik..., se: kita ke:meh i:n wa:n pos nochi n' ima:tako:yo nochi kualtia ke:meh i:n tikuih kowtati:l. E:mah, tik..., Para se: kixo:taltia, yo:n kualtsi:n, kualtsi:n ka:mpa yo:n tel..., tein ika taolo:ch n' ima:wa:n kipia wa:n pihpitsaktik ne:nke:n xo:ta. Ne:nke:n xo:ta, sayoh *que** ke:masá: se: kita ne:n de telwa:ki a, telpanowa, Ne:nke:n xo:ta. semi tehteiktia. Teik..., yo:n teiktik, teiktik, e:mah, teik... Tehteiktia, ma:sá: se: ki..., se: kita ne:wí:n se: ki..., paniá:n se: taksa ne: posteki. Xaxawakatiw. Xaxawakatiw wa:n E:mah. xama:ni wa:n ke:masá: pos yo:n a:mo no: nikmati kox de pala:ni kox kualtia ne:n para tapala:n. Tak kualtia, nochi tein pala:ni, tein pala:ni nochi ki..., kualtia para tapala:n, neli kualtia n' tapala:n. Nochi kualtia eski, sayoh ke:masá: se: kita ne:wí:n wetstok ihkó:n, mela:wak, pos nochi nika:wí:n, nika:wí:n ka:mpa ka tinemih ompakawí:n onkak nijó:n tikiliah tepe:chi:lkowit, Ke:mah. pos ke:masá: niman se: kihtowa, komo a:mo tikahsi ne:n okseki kowtsitsí:n, pos kuali tiktekis yo:n tepe:chi:lkowit. Niman se: kita ne: mehmela:wak, pos se: kiteki a. Ke:mah. Wehweikowit mochi:wa. Wa:n seki no: wehwei mochi:wa, wehwei wa:n itsmoli:ni no:. Ke:mah. Itsmoli:ni, ke:masá: se: kita kualtsi:n melaktsí:n, niman se: kihtowa pos i:n niktekiti para ne: tokale:wal. Wa:n de achi i:xtoma:wak pos tikuih ya ne:n, totaihtiyo:w. Ke:mah, kualtia. E:mah wa:n kalihtikkowa:yot tikiliah nochi ne: tikuih oso kaltakpayo:t nochi, Kualtia. Ke:mah. Yo:n nochi taxi:kowa. Taxi:kowa. Nochi taxi:kowa, ne: tate:nkowa:yo:t, kualtia seki ihkui:kuí:n se: kiteki, Taxi:kowa. achi pihpitsa:wak wa:n kualtia se: kita:lili..., ta:lilia ka:mpa ne:n tate:noh. Ke:mah, kualtia. Wa:n pos yeh yo:n kowtsitsí:n nochi, yo:n kowtsí:n nochi, nochi *serbirowa para** ne:n tikuih ke:meh i:n tik..., tik..., tikuih itech ne:n para tokaltsí:n *o para** ne: kowtati:l, tiktahtapa:nah yo:n, Ke:mah. Kualtsi:n tapa:ni. Pos yo:n a:mo miak se: kixi:kowa. A:mo weli, ta: yeti... Ye:k, ye:keti:k. Yo:n se: *rollito**, se: t..., se: taki:tskil ihkó:n se: ki..., se: ki..., se: kwa:lkui, a:mo nikihto:s tel... Komo telmiak a:mo no: se: ki..., se: k..., a:mo no: se: kixi:kowa, no: ke:masá: pos no:, Ke:mah, eti:k mahyá:, mahyá: tet, ye:ketiktik. Ka:n se: kixi:kowa, ka:n se: kixi:kowa. kuali se:, se: moma:maltia se: ise:lti wa:n komo o:me, se: o:me:n se: yowi pos no: te:ma:maltiah. Ke:mah, yo:n kita:nilia n' a:wakowit, kachi teleti:k n' tepe:chi:l *que** a:mo a:wa:t. Tak porin a:..., ke:meh eskia a:tik ne:n kowtsí:n, a:mo semi wa:kkatik. 'Mati ke:ní:w yo:n, 'mati ke:ní:w yo:n. *Porque de** n' wa:kkatik eskia pos a:mo eti:k eskia, i:n achi a:tik no: tak porin ne:n icho:kilo, tak a:t ki:ní:n. Wa:n sepa de se: ki..., de telwa:ki a ihkó:n, 'Mati, xa: a:yoh oso ke:ní:w yo:n kowit. pos xi:i:ni ne:n ie:wayo, moka:wa sayoh n' kowtsí:n nijo:n, Kualtsi:n pampihpixki, kuowit sah alaxtik moka:wa. ka:s ika se: kita ihkó:n mela:wak. de niman se: ki:xmati no: *porque**... Wa:n yo:n ne:n ka:s ika nikita ne:n de wa:ki a wa:n telpanowa, kohkopi:ni. Ata ka:mpa i..., imaxal. Ka:mpa n' imaxal, ka:mpa n' ii:x. E:mah. Entó:s ompa se: kita ihkó:n ke:masá:, ka:s ika no: tein yo:n no: kualtia kowtati:l, ka:s ika yetok n' ima:yo wa:n wa:ki, pos se: kahkotamo:tilia ne:n *lazo**, Ke:mah. E:mah. wa:n se: ki..., se: kitila:na, wetsiti a. Ke:mah. Entó:s kopi:ni ka:mpa n' ii:x. Ko..., kohkopi:ni wa:n... E..., ahaktok. Kopi:ni ka:mpa ii:x, ka..., ka:mpa ma:aktok, mahyá: aktok sah, ihko:ni yo:n kowit. wa:n yehwa yo:n *hasta**, *cuando** wa:ki kualtia *hasta** nochi n' ima:te:mpan, nochi ne:n pihpitsa:wak. A:, yo:n kualtsi:n, yo:n kualtsi:n tata. Pero niman kihtowah ne:n..., 'wa:lkui ma:ski pihpitsa:wak, ika yo:n..., ika se:..., Ika se: taxo:taltia *siqueira**, ke:mah ika se:, ika se: taxo:taltia *siquiera**. motekolchi:wia, se: taxo:taltia wa:n yo:n nochi te:chpale:wia. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok ne:n, pero a:mo nikmatik neh kox, Ke:mah. ox we:lik n' iteyo *o, o** ki:ní:n, neh a:mo nikmati nio..., oso kikuah kowtahokuilimeh, neh *solamente** nikita ne:n chiktehtsitsi:n kikuah. Yehwa sah, neli chiktehmeh sah. Ke:mah. Yo:n kuitatohtokmeh, yo:n okseki chiktehtsitsi:n, ne:n, yo:n neh nikita yo:n mohmot no: kikua, masá: se: kita ompa pata:nte:wa. No: kikua. Ke:mah, ke:masá:. Yo:n no: kikua, pero pero teihsá: wehweiokuilimeh pos neh a:mo no: ke:man nikita mah, mah takuahto ahko. Ke:mah. Neh nikita sayoh yehwa ne:n chiktehtsitsi:n ne:n ompa ne: mopi:pilowah. Chik... Chik... Chiktehpisi:ltsitsi:n ya. Mopi:pilowah wa:n yehwa sah yo:n ne:n neh nikmattok de n..., de n' se: kikui. E:mah, teh xa: kachi tikmattos ne:n..., katí:n, xa: tikmattos para teihsá: kikuih, para, Kanah, ka:n no:, iwki sah no: niki... Iwki sah no: niki:xmati neh de, niki:xmati para kowtati:l *porque**... Wa:n yo:n i..., de ke:meh i:n *tiempo** kiowa:tah, nochi n' kowit a:paltik n' tein wa:kik, nejo:n nochi a:chichi:na wa:n para kachi kuali se: kikuiti, ma:ski eti:k, *siquiera** a:mo a:yoh, tehwa:n tikte:ntekitih ne: kowtah ne:n kowit wa:n tikwa:lkuih iwki xoxowik, iwki tikwa:lkuih wa:n se: kitatapatsa, se: kitipante:ma wa:n tepitsi:n kawa:ni wa:n xo:ta yo:n kowit, yo:n itsi..., yo:n telkualtsi:n tata, yo:n kita:nilia n' ahokowit. Xo:ta, yo:n s..., yo:n semi tekoloh. Semi tekoloh yo:n. Tat..., tata ma:ski xoxowik, ye:ktekoloh. Yo:n *más** tekoloh ke:meh ne: xokokowit, tekoloh yo:n wa:n eti:k pero, Ihkó:n *merito**, ihkó:n *merito**. pos tak xa:, xa: kachi kuali, kachi chika:wak *de que**, pos nijo:n, yo:n *lo más** ne: ki..., kitahtapa:nah, sayoh moneki ka:mpa se: ki..., kitehtekis ihkó:n mah se: kpa:ntsakua. Ke:mah, *porque** a:chichi:na niman. E:mah, ye:ka:chichi:na. Niman se: kpa:ntsakua *porque** yo:n niman a:chichi:na wa:n a:mo niman wa:ki. A:mo wa:ki, ta:, A:mo wa:ki yo:n. pos ompa ne: se:, *peor** komo se: kita..., se: kitamo:tati ne: ta:lpan. Pos ta: ta:lchichi:ntok, tein ta:lpan wetstok kachi, Yo:n no:..., ta:lchichi:na. A:mo ahoktia, a:mo ahoktia. A:mo ahoktia wa:n pos yehwa yo:n ne:n, moneki no: se: kisa:lo:s, ihkó:n se: kite:tekpa:nas pero mah se: kitapechti. Ika kowtsí:n mah se: kitapechti. Ke:mah. E:mah. Ika kowtsí:n, o:me, o:me, o:me tapech *o** e:yi se: tapech se: kita:lia wa:n pos nijo:n wa:ki, ahko yetok ihkó:n ehekai:xko, wa:ki. Ke:mah. Wa:ki wa:n pos, yehwa yo:n *después** se:, se: kikuiti a, Ke:mah. yo:n pero no: ma:ski wa:kik, *pero siempre** eti:k, ta:, *Siempre** eti:k yo:n. Eti:k. E:mah, ta:... Kualtsi:n tata wa:n *cuando** wa:kik ata *morado** n' iihtik. Eti:k, kuali ko..., kuali kowit no: wa:n kualtsi:n tata. Ke:mah. *Morado**. Yo:n, no: se: kita pané: pe:peta:ni, *morado, pero** sake:ra se: kitapa:na, komo achi kuali ok. Ke:mah. E:mah. Pos ekintsi:n a:mo se: kita, komo palaktik yo:n, yo:n seki okuiltsitsí:n no:, no: kikuih, yo:n kikohkoyo:niah. Ke:mah wa:n tein yo:n achi tepitsi:n pala:ni a ata i..., ihtipochi:nia ya n' kowit. Ihtipochi:nia wa:n... Pochi:nia. pos yehwa yo:n ihkui:kuí:n okuiltsitsí:n ki..., kikuih wa:n kikohkoyo:niah. Ke:mah. Kkohkoyo:niah, yo:n kihtowah ne:, pos yo:n no: *malos** yo:n okuiltsitsí:n, pos de kikoyo:niah pos ke:masá: posteki. Posteki a. Posteki a wa:n pos no: moneki mah miak se: ki..., Ke:mah. se: kita:li teihsá: pahti no: yo:n, yo:n kowtsí:n para, t..., t..., kaltsí:n ne:n se: kichi:was. Ke:mah. mah se: kta:li teihsá: pahti para a:mo kikoyo:ni:s yo:n okuiltsitsí:n i..., ihista:k, xa: no: tiki:xmati yo:n okuiltsitsí:n, yo:n we:weyak ihkui:kui:ntsitsi:n. Ke:mah, nik..., nikita no:, nikitani yo:n okuilimeh, pero... Ke:mah. Wa:n de kikoyo:niah, pos nijo:n ke:masá: niman se: kita n' ike:span kohkoyoktik. Ke:mah. Entó:s ompa ka:kalakih yo:n okuiltsitsí:n wa:n kikoyo:niah. Kikuah n' ikowyo, kihtikuah, kikuah n' kowit. Kikuah n' ikowyo, tak... Tak no: kwe:liliah, tak no: taman okuiltsitsí:n ne:n ki..., Ke:mah. Ki... no: ika motekipanowah ya, ke:meh Ke:mah, yehwa ya no:. Pos no: ika moyo:litiah ya ne:n Ke:mah. okuiltsitsí:n pos no:, no: kualtsi:n. Ke:mah. *Porque cada** okuiltsí:n pos no: kimattok ki:ní:n, ki:ní:n *moserbiros**, Ki:n.., ke:ní:w motekipanowa. ki:ní:n motekipano:s. E:mah. E:mah, ihkó:n *mero**. E:mah, pos Pos... Yehwa sah neh niki:xmati n' kowit no:, ke:meh tiki:xmati *igual** niki:xmati no: iwki sah,, a:mo teihsá: *más** kitatekiwtiah. Tepitsi:n kitatekiwtiah no: kuali no: para kiki..., kiki:xtiah *viga** ke:meh i:n ki..., *kisierrahwiah**, ki..., kits..., kow..., kitsaya:nah n' kihtowah. Yehwa yo:n semi taxi:kowa no: yo:n kowit, sayoh tel..., para se: kikuiti:w yo:n *viga** ye:keheti:k. Yo:n de, de toma:wak ya. Tein toma:wak, mochi:wa ye:kwehwei, mochi:wa ye:kwehwei, ihkui:kuí:n mochi:wa. Ta: seki mochi:wa no: tohtoma:wak, wehwei. Oho:me tana:wal mochi:wa, nika:n, nika:n i:n, nika:n, Wehwei mot... Xaltepec mochi:wa ye:kwehwei n' ompa n' kowit. Ompa yo:n, ta:tah Ramiro katka tiko:nkui:lia:yah n' i..., ikalkow, ye:kehetiktik yo:n, tepe:chi:l, kitekia de tepe:chi:lkowit. Ye:keheti:k, a:mo se: kixi:kowa se: oho:me:n, ye:kehetiktik. *Hijoemala** taxi:kowa, pero mah a:mo kahsi n' at:, mah a:mo kahsi n' a:t. No: kualtia para kale:wal. Komo sepa kahsik hkó:n pala:ntiw, hkó:n pala:ntiw *hasta** posteki. Yo:n ke:meh a:wa:t, a:wa:t semi chika:wak mah a:mo kahsi a:t. E:mah, pero komo kahsi n' a:t a:mo kualtia. E:mah, im..., ista:ka:pala:ni. Wa:n yo:n ne:n para se: kwa:lkuis *siquiera** se: e:yi:n. Pos s..., se: mopa:patatiwi:ts. Se: mopatatiwi:ts. Ke:mah, *porque** se: de n..., E:mah, *porque** te:ta:ni, ye:ketiktik. pitsa:wak ke:meh ne:, Komo mimiltsitsí:n eheti:keh. Komo ma:..., komo de e:yi, e:yi *varita, de** e:yi, *o de** na:wi, sa tekit se: kwa:lkui a, sa: tekit se: kwa:lkui a de yo:n. Pané: tepos. Sa tekit se: kwa:lkui, e:ketiktik, *bueno** pané: tepos e:ketiktik, e:ketiktik. Se: moke:chse:se:wihtiwi:ts wa:n ne: kachi ne: komo pa:pata:wak ne: kowtsí:n kitekih para ne:n taihtiyo:t, I..., ke:mah, eti:k n' *hijuemala**. Ke:mah. *o para** ta:nka:yo:t pos *más** wehwei, Wehwei tepitsi:n, a:, eheti:k. kachi eti:k se: moneki se: na:wi:n para se: mopatatiwa:la:s, etiktik. Ke:mah, ehetiktik semi, etiktik n' *hijuemala**. Pos yo:n no: kualtia ne:n..., wehwei mochi:wa semi. Wehwei mochi:wa, wehwei mochi:wa, nikahkuí:n tehwa:n a:mo, a:mo mochi:wa porin tak a:t ke:yeh tak porin a:ta:l. Pero nika:n tanikua:kopa ka:mpa xa:lta:l mochi:wa ye:kwehwei. Wehwei mochi:wa. Wehwei mochi:wa, wehkapan yowi, ke:meh ahokow[it], wehweikomeh mochi:wa. Kiki:xtiah ne:, *O** miak n' ima:yo mochi:wa. *o** teh..., ye:k miak ne: ahko ikechtan miak mochi:wa n' ima:y, pero mochi:wa melaktsitsí:n. Melaktsitsí:n. Melaktsitsí:n. E:mah, miak itsmo..., ts..., kualtsi:n yo:n kowit semi. Kualtsi:n yo:n kowit. Ta: sayoh de tel..., teleti:k. Eti:k. Teleti:k. E:mah, yehwa sah yo:n neh nik..., nikmati. E:mah. Pos no:, no: iwki neh, yehwa sah niki:xmati wa:n sayoh ne:chili mo..., moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa ne: tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa niwa:le:w xola:l de San Miguel Tzinacapan. E:mah. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w nika:n xola:lpan San Miguel Tzinacapan.