Pos nika:n timona:mikkeh, nikneki nimitstahtani:s i:n i:n te:palowa:ni ox tiki:xmattok i:n te:palowa:ni. Ka:nachi taman wa:n ka:ni mochi:wa wa:n ke:ní:w mosk..., onkak, onkak ne: miak taman te:palowa:ni, ox miak taman onkak, ke:niwki ox chi:chi:ltik, ox kostik, ox xoxoktik n' imetskowyo, ke:niwki n' ima:xiwyo, ke:niwki n' ixo:chio, ke:niwki n' ita:kka wa:n tiki:xmattos no: n' teh, ke:meh kowtah ttekiti, e..., ka:nachi taman te:palowa:ni onkak. Pos neh nih..., ni..., ni..., nika:n, yekin nika:n timoahsikeh, timonohno:tstokeh, ke:meh i:n tikmati de, i:n tiuweh nochi tikowtahtekitinih, ne:wí:n tinemitih kowtah pos tikitah yo:n te:palowa:ni. N' te:palowa:ni seki n' yo:n wehkapania, wehkapan mochi:wa wa:n no: ihkuí:n de pa:pata:wak n' imetskowyo wa:n kipia pané: n' i..., ikamohyo ne:n itsi:ntan, ompa e:wi a ne:n itsmol. Ompa e:wi, pero a:mo semi te:kokoh no:, sayoh ma:pa:pata:wak, wehkapan. E:mah. wa:n oksé: taman pos yo:n no: kat..., no: ista:k pero yo:n kualtsi:n kipia ihkó:n, pero te:teki, yo:n *hasta** komo ka:s ika yahtok ihkó:n, koma:pan ne:wí:n, ka:s ika mopampilowa wa:n ompa se: yowi, ke:meh i:n se: kikui *camisa**, mopilowa, wa:n komo te:kuik nika:n i:ni, pos te:tila:na nika:n wa:n te:tektiw, *cuando** se: kitas i:pa se: eskistok, se: chichinakatok ya. Te:teki niman. Se: chichinaka. Ihkó:n, nochi ihkó:n te:chi:wa. Wa:n pos yehwa ya n' oksé:, n' oksé: tsikitsi:n, ne:n..., pos neh niki:xmattok e:yi. Se: achi no: moskaltia pero achi ma:pihpitsa:wak. Ma:pihpitsa:wak wa:n pos a:mo semi wehkapania. Yehwa..., ne:n okseki de n' achto yo:n nimitsilia ma:pa:pata:wak, pos nijo:n wehkapania. Wehkapania. Wehkapan mochi:wa ihkó:n, mokehketsa, Ika taolo:ch. wa:n ke:meh ihkó:n olo:chtik mochi:wa, wa:n ka:s ika se: kita ye:kmiak ihkó:n, pero nika:n itsi:ntan ke:meh eskia ne:n kipia n' ikamoh[ikamohyo], pero a:mo *porque** kamoh ta: ne:n na..., nalwat de ompa ne: pachti. Nalwat. E:mah. Ne:n pachti ompa e:wi a, ompa ets..., e:wi a n' itsmol wa:n ihkó:n mokehketsa. *De cuando** mokehketsa ihkó:n, ihko:ntsitsi:n ne:n achi selik. Wa:n i:n seki nijo:n no:, no: *igual**, no: moketsa, pero yeh no: taolo:ch mochi:wa, wa:n hkó:n seki mowi:wila:na, mowi:wila:na ihkó:n, i:n ka:s ika se: panowa pos te:kui wa:n *hasta** mopilowa itech se: itilmah wa:n pos *hasta** se:..., itech se: inakayo, se: ii:xko nochi, nochi te:eski:xtih. Wa:n yo:n kualtsi:n no: n' it..., n' iteyo ne:n, n' iteyo achi tihti:ltik. Tihti:ltik n' iteyo, Tihti:ltik. wa:n pos yo:n a:mo, a:mo nikihto:s teihsá: ka kkuitih, yo:n i:pa sayoh se: ki..., se: kita ne:wí:n kowtah wa:n se: ki..., kite:xi:ma ka:mpa se: pano:tiw *porque**, Ke:mah. ka:ns ika ye:ktila:wtok de yo:n, Nochi yehwa. mowi:wila:na. Wa:n i:n seki ka:ns ika se: kita de i:n pa:pata:wak tepitsi:n, wehka ihkó:n mota:lia *mata** wa:n mokehketsa. Wa:n i:n seki ka:mpa ne:wí:n, itech n' kowtah se: kita ihkó:n itech se: kowit, teihsá: kowit ihkó:n ompa mowi:wila:na ye:kmiak, pos sa tekit se: kipanawia, ke:masá: se:, moxola:wa no: se: mometsteki ma:ski yo:n de n' wa:kik wa:n e..., n' ikowyo ke:masá: se: mometsilpia, Wa:n te:teki n' ikowyo no:. Wa:n se: tak..., se: ne:wí:n, se: kimatis nijo:n chichinakatok ya, se: mometstek ya, te:teki yo:n. Ke:mah, te:teki ne:nke:n. A:mo, a:mo koto:ni. A:mo koto:ni ta: yo:n ye:ktakua:wak wa:n Takua:wak. Takua:wak. Pos yehwa yo:n neh a:mo ke:man nikitah mah, mah kkuika:n, mah se: se: teihsá: mah kimakaka:n, pitsotsi:n *o** teihsá: piotsi:n. A:mo ke:man nikita yo:n, sayoh ne: ke:masá: de, de wa:ki no: kichichinowah ya. Ke:mah, yo:n... Ka:s ika se: kita ne:wí:n ye:kwa:ktok. E:mah. Yo:n ke:masá:, *antes** tehwa:n ne:..., *bueno** ne: ke:man, wehka:w ya, ne: titekitiah wa:n tikchi:wayah tekoltsí:n pos tikuitih se: ihkó:n Tahsol de n' te:palowa:ni. tahsol, wa:n tikna:lta:liah ne:, ika taxo:taya. Ika taxo:ta. Wa:n kintsi:n nijo:n *cuando** tawa:ktok no:, no: wa:kik nijó:n te:palowa:ni komo kite:xi:mah ya. Ke:mah. Wa:n ke:meh kintsi:n pos ne:n wa:n yo:n de n' achi chika:wak, se: kita chika:wak pos se:..., wila:ntok ne: wa:n komo se: mometskui:ltih, mo se: yowi, ye:kne:nke:n te:tektiki:sa. Te:teki semi. Te:teki, e:ktakua:wak wa:n pos a:mo, yo:n a:mo nikihto:s teihsá:, n..., neh a:mo ke:man nikita kip..., nikita n' iteyo tihti:ltik, hkó:n mosa:lohtiw. Ke:mah. Pero a:mo ke:man nikita ne: mah kikua chikteh oso teihsá: okuiltsí:n mah kikua. *Porque** yo:n a:mo no: wel itech ne:nemih ta: t..., te:tehteki, te:tehteki wa:n A:mo, wa:n te:teki pero, te:teki. pos ompa ne:n pos nijo:n ne:wí:n nochi mowi:wila:na wa:n i:n seki no:, pos yo:n mokehketsa sah. Mokehketsa sah. Mokehketsa sah wa:n taeheka pos tak wehwetsi ihkó:n mi:x..., mi:xpilowa. Wa:n okseki ne:n nimitsilia n..., ma:pisi:ltik, yo:n ke:masá: se: kita ihkó:n, pos yo:n a:mo semi wehkapania. A:mo semi. Wa:n pero no: te:neh, pero a:mo semi, kachi te:neh i:n okseki. E:mah, de n..., Tein kuoma:pan mochi:wa kuoma:pan. koma:pan mochi:wa. E:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n nimolia xa:, xa: kachi tikmattos, 'ne:chtapowi ke:meh i:n tinemih ne:wí:n titekititih xa: tikmattos xa: katí:n ka:nachi tiki:xmati, ka:nachi de te:palowa:ni. Ke:mah, pos neh niki:xmattok no: n' te:palowa:ni, ke:meh nnemini kowtah ne:wí:n, tein ne: kowtahpa, we:ikowtah *o** xiwka:wal onkak, i..., ne:wí:n kow..., de nika:n se: yowi, we:ikowtah se: nemiti, semi onkak n' te:palowa:ni de yo:n kuoma:pan mochi:wa, wa:n yo:n te:..., te:tehteki, nika:n A:tsa:la:mpa. nio:n para xpano, ka:sá: ika nepaniwtok nochi yehwa. Wa:n nejo:n mopa:pacha:nia wa:n ka:mpa tak yetok n' itaktsoyo, ye:k miak n' olo:che:wa wa:n ahko yowi mopa:pacha:nia ke:meh witskilit. wa:n ne: mopahpampilo:ti a n' ikechtayo wa:n i..., de i..., te:k..., ne:nke:n n' ix..., ixiwyo ne:nke:n te:teki, n..., i..., sakat de yo:n te:palowa:ni. *Hasta** pané: sasaltik, se: kimachili:tinimah pané: sasaltik. Pero yo:n ye:ktehte:neh yo:n xiwit. Wa:n nejo:n..., i:n niki:xmattok se: te:palowa:ni. Wa:n ika o:me te:palowa:ni, yo:n wehwei mochi:wa, ke:meh o:me *metro** mochi:wa. Wa:n moma:ytia, kuali ma:yeh wa:n ma:pata:wak tepitsi:n *hasta** ma:..., kipia ne: i..., mahyá:, mahyá: *canalmeh** n' imahma:ko ne:n i..., ima:xiwyo. Yo:n, yo:n..., w..., wa:n imetskowyo de yo:n te:palowa:ni [nimi]tsilia wehkapania, Ke:meh eskia ohtsitsí:n kipia ne:n... tihti:ltik n' imets..., itsi:ntan imetskowyo. Tihti:ltik wa:n wa:n mochi:wa keh seh..., se: we:itaktson wa:n inalwayo ye:ktakua:wak. Ye:ktakua:wak n' inalwayo wa:n ke:meh ohtanalwat, yo:n para mochi:wa ne:n inalwayo, pihpitsaktik, pihpitsaktik wa:n tihti:ltik n' inalwayo. Wa:n nikita neh wa:n komo se:..., se:..., ke:mah, komo se: kite:xi:ma a:mo kitekisneki ne:n *machete, porque** Ke:meh eskia pach..., pachtik. de miak moyo:lchika:wa a:mo kie:ktekisneki, mote:ni:xkepa se: *imachete**. Wa:n se: taman niki:xmattok ik..., ika..., yo:n o:me taman, ika e:yi taman, niki:xmattok mochi:wa ke:meh i:n se: tapixka, i:n..., ke:meh i:n tiwa:lpano:keh tapixkalis, ne: ka:sá: ika nejo:n, ke:meh i:n Kuahmo:ch titapixkayah, ye:kpettok yo:n ke:meh a:man yo:n, a:mo e:wa sake:ra ehkaw, nochi e:wa nochi yehwa n' te:palowa:ni. Wa:n yo:n ma:pa:pata:wak tepitsi:n wa:n nochi ista:k yo:n, yo:n telista:k n' i..., ista:k, te:palowa:ni nochi n' ikowyo ista:k nochi. Wa:n nejo:n yo:n e..., yo:n e:yi *esquina** sah kipia, a:mo na:wi yo:n *esquina**, e:yi. E:yi sah. Wa:n pané: xiwit sah nochi, nejo:n, yo:n mah..., ta:lpantsi:n sah mochi:wa, ke:meh wehkapan ke:meh se: tahko *metro** sah mochi:wa, ompa teyowa wa:n w..., we:wehka sah moma:ytia, ki:sa we:wehka n' ima:y wa:n ke:mah mo..., ki:sa n' iteyo, teyowa wa:n om..., ompa tami, tami teyowa olo:chchichinowi ke:mah. Ihkó:n ke:meh, ke:meh tahko sah, ta:... Yo:n, yo:n niman tami, pero i:n seki, i:n tein kowtah tikihtohtokeh, yo:n te:teki, yo:n a:mo ke:man chichinowi. Yo:n a:mo, yo:n a:mo tami ke:man, *ojalá que** a:mo a:kin kite:xi:maskia, A:mo chichinowi. pero i:n, i:n seki, tein mi:lah, tein mi:lah chichinowi wa:n i:n tein i:n wehwei taktson mochi:wa ihkó:n xiwka:wal mochi:wa, yo:n a:mo chichinowi no:. A:mo chichinowi. A:mo poliwtani, pero i:n pero i:n tein mi:lah ke:mah, i:n mochi:wa ik..., ika, ika *tiempo** sah, ke:meh a:man tapixkalistah onkak miak, pero sepa tami n..., ke:meh itamia:n i:n xiwit tamichichinowi a, tamiteyowa, chichinowi. E:mah, chichinowi, yo:n a:mo teh, a:mo teh... wa:n a:mo kowyoh yo:n, *puro** xiwit sah mochi:wa. Poliwiti no: wa: *casi** wehwetsiti a. Nochi xiwit. Nochi xiwit sah mochi:wa. A:mo te:kokoh yo:n. A:mo semi te:kokoh. Pero yeh nijo:n seki a:mo te:teki nochi wehwei..., wehweitaktson wa:n telte:teki yehwa yo:n tein kowtah mochi:wa kuoma:pan. A:mo te:teki yo:n, a:mo te:teki, kuali se: kki:tskia n' ikowyo ihkó:n, pero yo:n tein yo:n kuoma:pan mochi:wa ne: kowtah a:mo wel se: kki:tskia. Ma:ski pa:pata:wak n' ahko pero a:mo te:teki *más**. A:mo, yo:n te:..., niman te:teki se: ima:ko *o** se: imetsko wa:n yehwa yo:n te:..., Niman te:teki. A:, niman te:teki. Ke:mah, pos yehwa niki:xmattok neh nejo:n... se: chichinaka ka:mpa te:kui wa:n Ke:mah wa:n neli... Ke:mah. t..., *por eso** itech se: itso:ntekon komo a:mo se: kua:yaktok se: *isombrero**, n' ikua:ko mopihpilowa. *Porque** yo:n ehke:wi n' ima:yo wa:n mopilowa itech se: ipa:nko oso se: i..., se: ipoxko, Te:nakastehteki, te:nakastehteki yo:n *hijuemala**. Ke:mah mokui..., yo:lkopi:ni, yo:..., yo:lkopi:ni ata. Ihko:ni yo:n, ke:mah. itech se: itilmah. Wa:n yehwa yo:n nochi ne:n nika:n timolwihtokeh, ke:meh i:n tikowtahnemih, pos nochi tikmattokeh ne:n ki:ní:n yeski, ki:ní:n nijó:n te:palowa:ni, kox wehkapania, toni xiwit ko... Ke:mah, toni xiwit kuali. Ke:mah. wa:n yo:n neh pos no:, neh *siempre** nikita te:palowa:ni ihkó:n, yo:n a:mo, a:mo ke:man nikihto:s a:ská: ki..., teihsá: kikui para pahti *o** teihsá: ihkó:n, yo:n neh nikita i:pa sayoh mowi:wila:na. Yo:n a:mo teh ki..., a:mo, a:mo teh pahti yo:n. I:pa sakat sah. Sakat sah, ihkó:n sakat sah wa:n Sakat sah wa:n nejo:n, neli teyowa, iteyo ne: ti:ltik no: yo:n te:palowa:ni. Wa:n i..., ikechtan mochi:wa ne:n iteyo. Ti:ltik n' iteyo. E:mah. Wa:n yo:n mohkó:n mochi:wa n' ikechtan hkó:n *hasta** seki tak panxi:i:ni ta: tihti:ltik n' iteyo. E:mah, paxi:i:ni a, paxi:i:ni, wa:n a:mo, a:mo kachi... Ixwatok ata, ixwatok. *Por eso** ka:ns ika se: kita tatampa ye:k miak ixwatok. Ixwatok wa:n ihkó:n ke:meh, de tsikitsitsi:n ihkó:n aya:mo te:teki, pero sepa de wehweia te:teki a. Te:teki a. Te:teki a, ma:ski ihkui:ntsitsi:n, ihkui:kuí:n te:teki a. Te:te:ki a, no: chika:wak a n' ima:y. Ke:mah, te:teki. Ka:s ika se: yowi wa:n se: mometskui:ltia, te:teki. Te:teki a n' *hijuemala**. Te:teki wa:n no:, no: te:..., te:kuihkui. E:mah. Ke:mah, ta: nejo:n te:neh semi yo:n sakat. Te:neh wa:n pos yehwa yo:n neh, E:mah. teh no: ti..., tikmattok no:, a:mo no:, teh no: tikmattok, ke:meh tikowtahnemi pos no: tikmattok katí:n, Ke:mah, niki:x... niki:xmattok ne:n... ki:ní:n taman de n..., Ke:mah, ke:mah, t'mattokeh ka:nachi taman, tikitah ne: kowtah. Te:palowa:ni, chi:chi:ltik oso ista:k, nochi ka:nachi taman. E:mah, ihko:ni yo:n. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania wa:n nejo:n para se: momakas *cuenta** toni ne:n, ton tikitas sakat nehkuí:n, toni n' te:teki, ton a:mo te:teki. Pos no: para mah se: kimattiw, nika:n ti..., timat..., tikmattiuweh no: tik..., Ke:mah. ti..., timoliah wa:n para no: se: kimattia:s ki:ní:n so Ke:mah. *que** a:mo se: kie:kmatis pero kintsi:n nika:n timonohno:tstokeh, nijo:n, masá: se: kitas ne:n katí:n de n' te:..., te:ki:tskia. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n wa:n nejo:n, ne:chaka moto:ka:y, ke:n timono:tsa wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de..., noxola:l de San Miguel Tzinacapan. *Bueno**, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno compadrito**.