*Bueno** pos no: nika:n timoahsih *compadrito** tik..., n'neki nimitstahtani:s *que** ox no: tiki:xmattok yo:n te:ntsoxo:chit. Nikahkuí:n onkak, nikahkuí:n mochi:wa ka:mpa ika se: tato:ka. A:, yo:n tikneki tikmatis nijó:n te:ntsoxo:chit. Ke:mah. Ke:mah. Pos nehwa no: nik..., nikmati, *ya que** nika:n timoahsikeh, nika:n ti..., timonohno:tstokeh, pos no: tikneki tikmatis kiní:n, ox no: niki:xmati. Ke:mah. Pos neh no: niki:xmattok nijo:n o:me taman. O:me taman. Se: de n' yo:n achi, chi:chi:ltik, pero a:mo semi chi:chi:ltik, ke:meh eskia yo:n, a:..., a:..., *bueno** a:chi:petik. Tepitsi:n *morado** pané:, żkanah? Tepitsi:n. *Morado**. Wa:n oksé: ne:n ista:k, n' ista:k ne:n, sayoh *cuando** teyowa pos n' ihkuí:n mopihpilowa n' iteyo, mopahpampilowa n' xo:chitsí:n, yo:n xo:chitsí:n wa:n ompa chika:waya ya. Mopahpampilowa n' exo:tsitsí:n. wa:n pos yo:n ne: ka:ns ika se: kahsi ihkó:n, ka:mpa se: tato:ka ompa, ompa ixwa. Neh ke:mah. Ompa ixwa wa:n yo:n no:, no: se: kikui para ne:n, se: taa:ketsa, no: se: ka:ketsa ke:meh i:n *santoi:xpan o** Se: ka:ketsa no:. ka:s ika te:chyo:le:wah wa:n pos ke:mansá: a:mo tei n' xo:chitsí:n wa:n ihkó:n se: kihto:s nik..., nikte:mo:ti ne: te:ntso:n..., te:ntso:nxo:chit para tikmanelo:tih iwa:n iswi..., iswatsitsi:n. Ke:mah. Entó:s tikuitih ya wa:n tik..., tika:ketsah ya, yo:n no: tik..., no: kualtia. No: kualtsi:n mota. Pero neh a:mo nikmati no: kox ne:n kualtia para ne:n to..., topah ke:meh i:n se: mokokowa wa:n te:..., te:maniliah *o** ki:ní:n, neh a:mo nikmati. Pero yehwa yo:n nochi tikuih yo:n, Ke:mah. Wa:n yo:n semi ki..., kwelitah tak tsope:k ne:n ixo:chiotsi:n, *porque de** n..., de n' ista:k no: kualtsi:n pohposo:ni. Kualtsi:n no:. No: kat..., pané: kachi wehwei n' xo:chit Tak ke:mah, ke:meh..., ke:mah. de poso:ni. E:mah, wa:n yo:n, yo:n chiktehtsitsí:n, yo:n witsikitsitsi:n ne:n semi kipipi:nah, ke:mansá: *hasta** ompa ne: kpa:pa..., *hasta** kixi:i:niah no: n' xo:chit. Kipipi:nah, kipipi:nah. Ke:mah. Wa:n de kxi:i:niah ompa ne: pos, seki ne:n se: kahsiti nochi sayoh ne:n kowtsí:n. Wa:n Kowtsí:n sah *como que**... pos yehwa yo:n nochi ne:n..., n' oksé: no: *igual**, n' oksé: no:..., yo:n semi yema:nik de, de sepa panowa ya ne:n, de chika:waya, xi:ni. Paxi:i:ni a. Ke:mah. Xi:i:ni xo:chitsí:n wa:n pos yehwa yo:n de moketste:wa itsi:ntan, de ixwa wa:n moskaltihtiw ista:k. Ista:k. Ista:k n' iwkowyo. Ista:k n' ikowyo wa:n yo:n, a:mo semi wehkapania, ihkó:n de mochi:wa, ke:meh se:, Ke:meh se: *metro** sah. *metro o**, *o** tepitsi:n panowa wa:n nochi momahma:yo:tia ya. [Mo]mahma:..., [mo]mahma:ytia. Momahma:yo:tia wa:n yowi opa ne:wí:n, ke:mah ompa motekpa:ntiw ya yo:n i..., ne:n i..., n' iteyo. N' iteyo ihkui:kuí:n de we:weyak, wa:n ompa mosahsa:lowa ya n' iteyo. E:mah. Tapa:ni a. Ompa n' itehteyo de chika:waya pos tapa:ni a no:. Tapa:ni a wa:n wetsi, de tsikitsitsi:n ihista:k. Ihista:k. Tsihtsiki..., de ihkó:n de chika:waxtiw, pos ihkó:n no: chika:waxtiw moka:wa tihti:ltik ya. Ke..., ke:mah, e:mah. Wa:n yehwa yo:n ka:s ika se: kita ihko:kó:n *matitas**, ixwa. Ixwa. Ixwa. Ixwa. Ixwa wa:n yo:n, pos neh a:mo no: nikmatik ox, kox kito:kah yo:n, neh ke:masá: nikita ihkó:n ne:n ixwa sah. Ka:mpa i:n se: tato:ka, se: kita:lia *matita** de i:n totakualtsi:n, de i:n, Pos por... wa:n *hora cuando** ahsi a de tikta:li:tih ne:n ki..., *cuando** tai:xme:wah, pos ompa ne: ixwa ya. Ixwa ya, sepa *cuando** se:, Ompa ixwa, ompa ixwa. kololo:ti a ne:n sintsí:n, ne: se: takuelpachowa, se: kita ompa ne:, ompa ihihkatok. Ompa ihihkatok wa:n kualtsi:n poso:ntok ne: xo:chitsí:n. Poso:ni a. Ompa wi:tseh ne:n chiktehmeh wa:n ompa ne:n, ne:n wi:tsikitsitsi:n kipipi:nah. Ki..., kipipi:nah n' xo:chitsí:n. Ke:mah. Wa:n yo:n kualtsi:n no: panki:sa n' iyo:lselo, kualtsi:n iyo:lselo ihkó:n panki:sa, n' ihkó:n mokehketsa. Mokehketsa ne:n sek..., hko:ni, t..., ts..., nijo:n ke:meh momahma:yo:tia seki kualtsi:n ihkó:n moma:yo:tia, kual..., a:mo semi nijo:n pihpitsaktik mochi:wa, ta: kualtsi:n yohyowaltik. E:mah. Kualtsi:n yohyowaltik wa:n ompa ne:, ka:s ika se: kita ne: de n' ista:k, de wehka se: yowi ihkó:n se:, se: tachi:xtiw, se: kipanita ne:n kualtsi:n ne:n pochi:ntok. Kualtsi:n pochi:ntok, pochi:ntok. Pochi:ntok, niman se: kihtowa, pos ne:pa ne: onkak ne:n, ne: te:ntso:nxo:chit, ompa ne:n, entó:s ompa ne: nikuiti. Ke:mah. Pos no: se: kiteki a sake:ra se: taki:tskil ihkó:n, Ke:mah. wa:n se: kwa:lkui a. E:mah. Se: kwa:lkui a kalihtik, se: kilia ne:n na:nahtsi:n, ekintsi:n xka:ketsa ya ne:n xo:chitsí:n. Pos pe:wa kise:nma:nelowa ya n' oksé:, ta: o:me taman, Ke:mah. kise:ma:nelowa ya wa:n miakia ya. Kualtsi:n mota no:. Kualtsi:n no: ne:si wa:n tai:ka:n tikta:liah ne: yo:n xiwtsitsí:n, yo:n, Kualts..., kualtsi:n mota. n' i..., n' i:ka:n para tikmahxitiah ya wa:n tik..., tik..., Ke:mah. yehwa yo:n tikchi:wah wa:n pos nijo:n yehwa yo:n neh nikmattok ne:n, pos neh a:mo ke:man nikita, nijo:n seki ne:chili:skeh *que** para nejo:n topah, ke:meh i:n tikuih, tikuih ne:n, pahtsí:n teihsá: timota:liliah *o** titaih, pos a:mo ke:man nite:kakilia, *a ver** xa:, xa: tikmattos ne:n, teh no: kuali tine:chili:s xa: kachi tikmattos *de que** para x..., xa: kuali para pahti. Ke:mah, pos neh ka:n nte:kakilia pahti, neh niki:itani *que** mochi:wa sah ne: mi:lah, wa:n nejo:n ne: kiteki n' a:kin kinehneki pos kia:ketsa. Wa:n ata yo:n *cuando** xo:chiowa ya, moketsa n' iyo:lpan, tein ixo:chio ka:mpa mochi:wati a, ne: kihki:sa xo:chitsí:n wa:n iwki ke:meh moskaltihtiw, iwki ne: chika:waxtiw xo:chit, pawetsi wa:n mochi:wa n' exo:tsí:n. Motekpa:na ne:n..., we:yak, moweyaktekpa:na ne: xo:chitsí:n wa:n ompa poso:ntiw, poso:ntiw. *Hasta** ahko panki:sa, ke:mah de, de, kip..., ata yo:n ka:mpa ki:sa n' ixo:chiotsi:n ki:sa se: ima:y yehyewaltik. mahyá:, mahyá: yo:n, yo:n nejo:n a:mayowaltsitsí:n ki:sa n' ikehke:span ixo:chio, Yehyewaltik. yehyewaltik ki:sa yo:n, yeh ika motake:ntia kual..., para kualtsi:n mo:ta yo:n, ikualne:ska no:. Ka:mpa ika imetskowyo n' ka:mpa xo:chit etok ata ompa i..., moyehyewalowa ne: yo:n xo:chitsí:n, tsikitsitsi:n meh a:mayowaltsitsí:n wa:n ihkó:n panki:sa *hasta, hasta** ahko, *hasta** ka:mpa tamiti n' ix..., tami poso:ni. Ke:mah, tami poso:ni a nochi a, i..., pa..., pampi:xowi xo:chit, ke:mah mochi:wa n' iteyo. Mochi:wa n' iteyo. Wa:n yo:n a:mo tikmati xa: kikuah okseki chiktehtsitsi:n iteyo. Mochi:wa n' iteyo. *Pues** pané: k..., a:m..., a:mo teh kikua, yo:n ompa pampi:xowi sah para sepa ixwa. Ixwa. A:mo teh kikua chiktehtsi:n, komo kikua:skiah, Wa:n a:mo se: kimati ke..., ke:meh neh a:mo no: ke:man nikita ne:n de xi:i:ni ta:lpan ne: kox ka:nachi to:nal para ixwa, ta: sayoh neh nikita no: tsikitsitsi:n ixwatok, ixwa. Ke:mah. Ka:n se: kita, ke:meh pisi:ltik n' iteyotsi:n a:mo se: kita, ke:meh yo:n ehkawtet no: pampi:xowi ata ka:n se: kita n' iteyo. A:mo ke:man... Ke:mah, nijo:n... Kitah yo:n chiktehtsitsi:n, kui:kuiltsitsi:n moololowiliah, pero a:mo se: kitan n' iteyo. Pos ata ompa ne:nemih yo:n chiktehtsí:n kui:..., yo:n eh..., ehkawchiktehmeh, yo:n ch... Ke:mah, ehkawchiktehmeh oso yo:n kui:kuiltsitsí:n. kui:kuiltsitsí:n *o** ixkua:kui:kuilmeh, nochi yo:n te:macho:meh. E:mah. E:mah. Yehwa yo:n kololowah ne:n kowtet. Yo:n poxkosmeh, nochi yo:n. Pero a:mo nikita ne:n kox kikua ne:n pe:sohchikteh. A:mo, a:mo, a:mo se: kita, seki chiktehtsitsí:n. Nikita n' okseki:n ne:n tata:mpa ne:nemih, ke:masá: no: nemi ne:n, torowehtsi:n. Ke:mah, yo:n no:. No:. Tata:mpa no: nemi, tak yo:n mopehpenilia ne:n, ne:n kowtet, n' ita:kilo ya de n... Motate:molia wa:n mo... Yehwa mote:..., mote:moliah yehwa yo:n xiw..., xiwtsitsí:n te:... mahxilia wa:n ki..., kikua ya ne: ki..., kitolowa ya. Ke:mah. Tak no: kwe:liliah, xa: tsope:k eski. Pos ki..., a:mo tak ika momaya:mpolowah, ke:meh mahyá: yo:n, mahyá: yo:n texa:l moolowiliah. Yehwa yo:ni, ke:masá: se:... Pos ompa ne: tetohtokah ya wa:n wa:l..., i:n komo E:mah, wa:n ka:mpa se: tame:wa, ka:mpa se: tantiw se: tame:wa ompa te:ntiwih yo:n chiktehtsitsí:n, mo..., motaololowiliah. Ke:mah, te:tohtokatinemih. ompa ne: se: kita ne: xo:chitsí:n ihkatok wa:n ka:mpa ne: achi se:..., tahtame:walah pos ompa ne:nemih ya. Ne:nemih ya wa:n Ompa motate:moliah ya n' chiktehmeh, ke:mah. pos yehwa yo:n kololowah ya wa:n pos *más** nijo:n ahko pa:pata:ni yehwa ya ne:n wi:tsikitsi:n, yo:n pa:pata:ni yo:n, Yehwa ya *cuando** poso:ntok. a:mo nikihto:s kikua:ti n' iteyo ne:, yo:n xo:chitsí:n sah kipipi:na. Xo:chit sah n' ki... Ke:mah, wa:n ata wi:tsikitsi:n onkak ne: miak taman, *porque** se: taman yo:n, yo:n wi:tsikipa:pa:lot kiliah ata. Yo:n wi:tsikipa:pa:lo:t, yo:n no: taman yo:n. Wi:tsikipa:pa:lo:t yeh teltsiktsi:n. Ihkui:ni wa:n achi tot..., totokotstik, pero wehwei ne:n iahtapalwa:n. Ke:mah, tsiktsi:n yeh yo:n wi:tsikipa:pa:lo:t. Wa:n wi:tsikitsi:n tein yo:n, de, de yo:n chiktehtsi:n, yeh tepitsi:n wehwei, onkak seki kachi wehwei:n, yo:n kipia miak taman tapal. Pos yo:n no: kualtsi:n, seki ahtapalihista:keh Ke:mah. wa:n semi teltsikitsi:n ite:mpi:l Ke:mah. wa:n seki telwe:weyak n' ite:mpi:l, Seki telwe:weyak n' ite:mpi:l, ye:kwe:weyak. wa:n kachi wehwei chiktehtsitsi:n. Kachi wehweitsitsi:n. Wa:n seki nikilia neh nikita de ne: kpa:pata:nkawiah ne:n Ke:mah. N' xo:chitsí:n. ne: xo:chit, pos seki de ye:ktsikitsitsi:n. *hasta** kixi:kowa ompa mota:lia n' ima:te:mpan. Ke:masá: neh nikita ompa ne:, Ke:mah, ta: nejo:n... sake:ra ka:n o:men mota:liah n' ima:te:mpan wa:n komo a:mo yowih ne:wí:n pata:nih, ne:wí:n mota:li:tih, ma:ski tsikitsi:n ne:n kowtako:t, Ke:mah. pero kixi:kowa, Ke:mah. *porque** a:mo eti:keh. Ka:n eti:keh. Wa:n okseki ne: seki kiliah kowtahwi:tsikitsitsi:n kachi wehwei:n, kachi wehwei:n, wa:n yo:n, Kachi wehwei tepitsi:n, wehwei tepitsi:n. pos nochi ne: ki..., kipipi:nah yo:n, yo:n xo:chitsí:n, tak nochi ke:meh ista:ktsi:n pos eski no: tsope:k n' i..., n' ixo:chiyo. Ke:mah, kipia n' inekyotsi:n wa:n pos N' ta: kipia n' inekyotsi:n, yehwa ika, ika yo:ltokeh n' chiktehmeh yehwa yek..., yek... Yehwa n' intakual de nochi. Nochi ne:n yehwa:n ya n' intakual ke:meh i:n, chiktehtsitsi:n de yo:n wi:tsikitsitsi:n, pos yehwa ya ne: kipipi:nah, ne: ika yo:ltokeh. Yehwa ya, yehwa ya yo:ni. Yehwa:n a:mo kikuah kowtet tein eski, kikuah *solamente** a:tsí:n sah, ika mo..., motekipanowah. Ika yo:ltokeh, a:mo wel nijo:n niki... Pos a:mo nijo:n se:, se: kita kox ne:wí:n ki..., teihsá: kowtet ki..., kololowah ke:meh i:n teihsá: ihkó:n se:..., yo:n *lo**..., se: kita nochi ne:wí:n pa:pata:ntinemih ki..., xo:chit sah ki..., kipipi:nah. Itech xo:chit, itech xo:chit sah, yehwa sah yo:n. E:mah, yehwa sah yo:n neh nikmattok, xa:... Ke:mah. meh nika:n i:n tietokeh, pos nochi kualtsi:n mah timonohno:tsaka:n, nochi mah timotapowi:ka:n, Ke:mah. ki:ní:n ke:meh i:n tikowtah..., titekitinih tinemitih, pos nochi tikitstinemih ki:ní:n ka:mpa titato:kah, tai..., tita:li:xme:wah nochi ne:wí:n, pos tikitstinemih ki:ní:n yetok se: *matita**, ke:meh i:n xo:chitsí:n, pos nochi tik..., tikitah ki:ní:n, ki:ní:n wehweia wa:n mochi:wa. Ke:mah. Ke:meh yo:n, yehwa ya ne:n te:ntso:nxo:chit pos tikitah ne:n, seki tsikitsitsi:n kualtsi:n sehseltik wa:n hkó:n moskaltihtiw ya. Ke:mah. Pero neh nikita n' o:me taman nochi ista:k, nochi ista:k n' ikowyo. Nochi ista:k, nochi, nochi ista:k, nochi ista:k n... Mopata xo:chitsí:n ya, yehwa ya n' ta:taman mochi:wa. Nochi ista:k. A:mo ke:man nikitak ne: mah, mah mopata ne:n x..., s... Katí:n mopata n' ixo:chiyo, ne:n n' oksé: *mata**, i:pa n' oksé:, n' os..., n' oksé: taman. Ke:mah. Ke:mah, no: se: taman wa:n i:n ista:ktsí:n pos no:, no: taman ne:n xo:chitsí:n. No: taman ya. Sayoh nochi n' ima:yo, nochipa ne: xo:chitsí:n nochi achichi. Nochi, nochi iwki sah, nochi, nochi se: taman sah. Sayoh tepitsi:n achi we:weyak ne:n, ista:ktsi:n. Tepitsi:n. Tepitsi:n. Tepitsi:n. Tepitsi:n achi wehwei ne:n ka:mpa motekpa:ntiw ne:n xo:chitsí:n. Ke:mah. Wa:n sepa xi:i:ni a tak de wa:ki, nochi ne:wí:n xi:i:ni a, a:mo a:mo nijo:n tak wa:ki a no: de xokoya. Wa:ki a de wi:tsa *tiempo** ke:meh i:n de chika:waya nochi ne:n xo:chitsí:n pos nochi wa:ki sepa n' itaktsoyo wa:n poliwi a, sepa oksé: xiwtika se: tame:wa, sepa ixwa ya. Sepa ixwa, sepa ixwa wa:n... Ompa ixwa ya, ke:mah. Miak seki kitamo:tah wa:n yo:n semi teltsi:nyema:nik. Yo:n yema:nik semi ata, yemaxtsí:n. Semi se: kitope:wa ne:wí:n pos wetsiti. E:mah. Ke:masá: se: taksa ipaniá:n pos mo..., mochihkolowa. Ema:nik. Weh..., wehweliwi n' kowtsí:n, ikowyotsi:n ema:nik semi. Ke:mah, ema:nik. Ke:mah, yema:nik wa:n yo:n neh nikmattok yo:n a:mo, a:mo se: kikui para teihsá: kowtati:l oso se: kichichino..., yo:n, Kix..., kanah, a:mo teh... I:pa, ke:mah xiwit sah ke:meh ehkaw, iwki sah yo:n, ke:mah, pala:ni sah. Yo:n pala:ni sah. Ke:meh ehkaw sah yo:n nochi ne:n. seki se:..., ihkó:n i:..., i:pa a:mo kikuih, yo:n tak sayoh para tapala:n ne:n ki..., kita:liah wa:n a:mo, Yehwa sah. a:mo kikuih para kowtati:l. Ka..., a:mo, a:mo, ka:n se: kikui. A:mo se: kikui, ta:... Ka:n se: kikui, yo:n a:mo se: kikui. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok yehwa sah, *a ver** teh xa:, Ke:mah. *Bueno** pos..., a:mo n' ta:... xa: *más** tikmati nika:n ne:n tietokeh, pos ti..., timotapowiah Ke:mah. ki:ní:n, ki:ní:n yetok nochi yo:n teihsá: moskaltia. Neh no: yehwa sah yo:n niki:xmati, neh ka:n teh *más** niki:xmati, yehwa sah nikita i:pa sah para ka:ketsah n' tein kinehnekih wa:n yehwa sah yo:n. Ke:mah. Ke:mah. Neh yehwa sah no:. Wa:n tehwa:n tikiliah te:ntsoxo:chit. Te:ntso:nxo:chit *porque**, Te:ntsoxo:chit. kipia n' ite:noh ihko:ni we:weyak ne:n i..., Teh..., yo:n we:weyak i..., mahyá: ii:xpi:l. Ke:mah, n' ii:xpi:l, ke:meh eskia n' ii:xpi:l, ihkó:n we:weyak, ke:meh eskia n' ite:ntso:n we:weyak. Yeh ka kiliah te:ntsoxo:chit. Ke:mah. pero pos nijo:n we:weyakaxtik, *por eso** kiliah te:ntso:nxo:chit. Ke:mah, we:weyak. Ke:mah. Wa:n *siempre** ihkó:n miak tokni:wa:n ihkó:n *siempre** ki..., kitah, Wa:n yo:n... Ke:mah. Wa:n pos ki..., ki:xmattokeh. Ke:mah. Wa:n no: tehwa:n pos no: tiki:xmattokeh wa:n nika:n ne: ti..., timonohno:tstokeh pos, kualtsi:n no: tech i:n, nika:n tietokeh pos se: mo..., motapowia ki:ní:n, ki:ní:n yetok, ki:ní:n moskaltia nijó:n xo:chitsí:n. Ihkó:n neli. Ke:mah, pos yehwa sah ika nimitstahtania:ya wa:n ne: ne:chili moto:ka:y, ka:ni n' ih..., ka:ni moxola:l n' tiwa:le:w. Pos nehwa ne: nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa niwa:le:w de xola:l de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: ompa ne: San Miguel niwa:le:w no:, nimono:tsa niErnesto Vázquez. A:, *bueno**.