Pos a:man sepa nika:n timoahsih, no: n'neki nimitstahtani:s *o** timitstahtani:skeh, nejo:n ox tiki:xmattok yo:n, tehwa:n tiki:xmatih i..., kiliah, tanamalwa:ts. Pero ta:taman t'to:ka:ytiah, pero nochi iwki ki:sa ya, se:, se:, se: sah n' kowit, sayoh *que** ta:taman tikto:ka:ytiah. Ne: tote:iskaltihka:wa:n ke:ní:w n' te:chte:machtihkeh, no: iwki tehwa:n tikilwiah, tohtokatiwih ihkó:n to:ka:it. Ke:mah. Wa:n..., so..., se: sah n' kowit soh *que** tehwa:n t'to:to:ka:ypatah, *mo que** ta:taman tiki:xmatih. Pos tehwa:n nochi ta:taman tikto:ka:ytiah, neh nikilia tamamalwa:s. Ihkó:n nochi ta:taman timonohno:tsah pero, pos nijo:n se:..., *mismo** yehwa nijó:n kowit. Pero, ti..., timo..., timokakiliah toni n' timolwi:snekih. Ke:mah, nochi yehwa yo:n kowit ne:, Se: taman sah. pos neh no: niki:xmattok, ka:ns ika se: kita nika:n, yetok no: nika:n A:tekohkomol wa:n ne:wí: se: kita A:pi:pia... A:pi:pia:skopa nochi yehwa mochi:wa. A:pi:pia... We:ikowit ihko:ni mochi:wa, wa:n de n' i..., n' i..., de n' itsmol, yo:lpa:nselik ihkuí:n chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik wa:n yo:n kihtowah *que** no: kualtia para kale:wal de n..., n' itsmol. Wa:n yo:n semi xo:no:tik. Yo:n ke:mah. Yo:n xo:no:tik, yo:n kihtowah *que** no: kitekih para ne:n, kalkowit n' okseki, pero kitapa:nah, pero pané: semi xo:no:tik pero, pero no: kualtia kit. Ye:kxo:no:tik. Ke:mah, tel nochi yehwa ata n' mochi:wa nika:n, ka:mpa i:n, m' *finca** ka:mpa Lopezko, tel nochi yehwa yo:n ixta:wawe:wet, telmela:ntok yo:n kuowit, nochi yehwa. Melaktsitsí:n nochi, melaktsí:n. A:, yo:n ke:mah, tila:wak n' ie:wayo. N..., nochi yehwa wa:n seki mehmelaktik no:. Mehmelaktik, sayoh semi tila:wak n' ie:wayo. Tila:wak n' ie:wayo wa:n achi chi:chi:ltik n' ie:wayo. Ke:mah, chi:chi:ltik, komo se: kipanehehke:w chi:chi:ltik ne:n e:wat. Tatampa ya, *como que** n' itampa n' e:wat chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Se: kipa:nxihxi:ma, chi:chi:ltik. Wa:n yo:n, Chi:chi:ltik, pané: yo:n, *pues** yehwa ya de n' ke:meh ekintsi:n tikowtahtekitinih titekititih oso ne:wí:n se: ki..., nemiti wa:n se: ki..., se: kita nochi yo:n kowit. Ke:mah. Niman, se: kihtowa, nika:n yetok n' tamamalwa:s. Entó:s ne:n se: kita, pero neh a:mo ke:man nikita n' ixo:chio ke:niwki. Pos neh ka:n no: nikchi:wa *cuenta** n' ixo:chio, a:mo, Nikita ne:n iselo ne:n, yo:lchihchi:chiltik *cuando** moskaltihtiw ne:n *matita** ihkó:n, Ke:mah. ihkó:n moskaltihtiw, ka:ns ika se: kita de n' itsmol, ka:ns ika hkuí:n mela:wak. Ke:mah, melaktsitsí:n. Mela:wak. Melaktsitsí:n. Ka:s ika te:mpos..., ta: yo:n no: teiktik. No: teiktik, no: teiktik yo:n, teiktik yo:n. No: teiktik, ke:meh yo:n tepe:xo:no:t. Teiktik, ka:ns ika ne:n ihkó:n wile:wi *o** te:mposteki, Kanah ika. ompa ya e:wa ya ne:n itsmol. Ke:meh eski nika:n etok *matita** wa:n ni:nipaka e:wi a. Yo:n ye:kitsmoli:ni ke:meh istawa:t iwki a n' istawa:t i:ksá: ye:kitsmoli:ni. Ke:meh istawa:t. Wa:n ihkó:n ima:yo, sayoh ne: teltila:wak n' ie:wayo. Ke:mah, tila:wak wa:n... Teltila:wak wa:n chi:chi:ltik ne:n ie:wayo tata:mpa. Ke:mah. Wa:n ima:yo, kualtsi:n ke:meh yo:n istawa:t, yo:n ki..., ma:..., ma:..., ma:we:weyak no:. Yehwa yo:n ne:n, pos nehwa nikitstinemi, a:mo nikmati kox kikuah ne:n okuilimeh n' iteyo wa:n pos no: ka:ns ika se: kita, xa: no: ti..., tikita ke:meh i:n tikowtahnemi, teh no: semi tikwelita para ne: ti..., tinemis, Ke:mah. ka:s ika se: kita kualtsi:n ioh, pa:nki:sa ne:n okuilin, tak pe:soh oso yo:n kowta:ncho, Ke:mah. a:mo tikmatih katí:n, okuiltsí:n panki:sa, kipeta. Ke:mah. Kipeta oso kalaxowa ihkó:n, kwahwa:ntiw, kwahwa:ntiw ihkó:n, Kwawa:ntiw, ne:si, metsne:si ke:meh taksa. *o** panki:sa, *cuando** pa:nki:sa pos kipeta, yowi parahko ne: xiwtsí:n. wa:n de wa:ltemowa sepa yo:n aha:wixiwit sepa kwa:lpeta. Entó:s niman se: kihtowa, pos a:mo yetok n' kowta:ncho n' ahko. Ke:masá: no:... Wa:n yo:n no: ka:ns ika no: koyoktik nikita. Ke:mah, ihtipala:ni. No: ihtipala:ni. wa:n yo:n kihtowah *que** ompa yo:n kowta:ncho no: mokalakia tech nijó:n taihtik, ompa mocha:ntia. Ompa mocha:ntia. Ma:sá: kihtowa ompa no: ki..., kichi:wa n' ipi:piltsitsi:n ne:n, Ompa kimpia, ompa kimpia. kowta:ncho. Wa:n yo:n neh se:, se: *viaje** nikitak ahko no: motsotsontek, *bueno** ihko:ni yetok se: ke:meh misto:n. motsotso:ntok ne:n kowta:ncho tsikitsitsi:n. Wa:n yo:n ika e:wah nijo:n ke:meh ne:pa yoweh mowita:tsowah wa:n mopilo:tih ika n' inkuitapi:l, *porque** n' ihkuitapi:l ihkó:n alaxtik. Ikuitapi:l ya. Ke:mah. Alaxtik wa:n mopilo:tih ika e:wah, momachtiah. Ke:mah. Ke:meh de n' wehwei:n pos yo:n meh eskia se: kita pos ne:n wi:tsa ne:wí:n kakistitiwi:ts wa:n mopilo:ki. Ke:mah. Tak xa:, n' ompa itech yo:n tamamalwa:s nijo:n xa:, xa: ompa no: pa:nki:sah. Ke:mah eski, e:mah, ompa, ompa kochih itech. E:mah. Ompa kochih eski no:, ompa kochi wa:n pos yehwa yo:n neh no: niki:xmattok yo:n kowtsí:n, yo:n, Ke:mah. no: kualtia para ne:n kowtati:l. No: kualtia, no:, no: kualtia. No: kualtia. sayoh *que** se:..., achi xo:no:tik pero no:, pero no: tata. Achi xo:no:tik, achi xo:no:tik yo:n. Tata no: *fuerza, de que, de que** a:mo tei pos tata. No: tata. No: tata wa:n E:mah. wa:n yehwa yo:n, ka:s ika ne:n, yo:n tak no: t..., a:mo se: kim..., no: yema:nik ta: ka:s ika ka:mpa yetok ihkó:n teke:span wile:wi. Yo:n yema:nik yo:n, yo:n yema:nik semi, yema:nik. Yema:nik semi yo:n kowit. Ke:mah. Sayoh se: kwelita *porque** mela:wak mochi:wa, pero yo:n, pero yema:nik semi yema:nik. Wile:wi moka:wa sayoh ne:n inalwayo paniá:n ya. Mela:wak. Pos yo:n seki ki..., ka:ns ika se: kita kitekih, a:mo semi telwe:weyak, yo:n pos kitahtapa:nah. Ke:mah. Kitahtapa:nah wa:n... Tsihtsi:ke:wi, a:mo semi kualtsi:n tapa:ni. Achi tsihtsi:ke:wi, komo se: kitapa:na ika *hacha** tsihtsi:ke:wi yo:n, tsihtsi:ke:wi kem..., ke:meh is..., ke:mih, ke:meh ista:wa:kowit tsihtsi:ke:wi. Ke:meh istawa:kowit wa:n E:mah, ihkó:n. tsihtsi:ke:wi *porque** yo:n istawa:t pos ne:n, Ke:mah. tsihtsi:ke:wi *igualito** ne:n, No: iwki a, no: iwki a no:. te..., telamaswa:s, a:mo, a:mo semi ne:n nikihto:s ne:n mehmela:wak ne:n ki:sa. A:mo, ne:... Achi se: ki..., Mahyá: teiktik yo:n kowit, teiktik, ke:mah. Ne:n kowtatapa:n kichi:wa ne:, Teiktik, seki chi:chikopata:wak mochi:wa. Iwki yo:n mochi:wa ne:n, kachi wehweik ka:ns ika, ka:ns ika tsikitsitsi:n pitsa:wak. Kua:kana:wak. Ke:mah, ye:kkua:..., kua:..., kua:kahkana:wak ki:sa komo se: kitapa:na, ke:mah. Wa:n de n..., ma:s se: kita mela:wak, pero tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi ata. Wa:n yo:n tak i:n porin tehtetsi:ltik. Tetsi:ltik seki n' kowit, tetsi:ltik, ka:n, ka:n, ka:n moskaltia nochi melaktsí:n, a:mo. Tetsi:ltik. Wa:n yo:n... A:mo moskaltia wa:n Yo:n tetsi:ltik. Pos ka:ns ika se: kita n' tamamalwa:s ne:n ki..., kohkopi:ni, tak no:, no: ahaktok sah, ka:mpa n' ii:x. Ke:mah, ahaktok sah. E:mah. Ihkó:n nijo:n nikita ka:ns ika ne: t..., kikui tak ne: komekat wa:n ki:sa. Ki:sa ata. Kopi:ni. Ke:mah. Ka:ns ika wetstok n' i..., n' ima:y, n' i..., tikitah ihkó:n wetstok, yo:n tak, E:mah. ma:tsaya:ni, ma:tsaya:ni eski wa:n pos yehwa yo:n neh niki:xmattok wa:n teh xa:, xa: kachi *más** tiki:xmati ne: x..., kuali tine:chili:s, Ke:mah. ke:mih i:n tikowtahnemi pos no:, teh no: tikwelita tikowtahnemis pos xa:, xa: ka:s ika tikita ne:n yetok nijó:n tamamalwa:s. Ke:mah, se: kitani, ke:meh neh no: niki:xmattok neh pero tehwa:n tik..., tikto:ka:ytiah ne: tanamalwa:ts. Tanamalwa:ts tikilwiah, iwki n' tiki:xmatih wa:n nejo:n yo:n neli mochi:wa, seki mochi:wa, wehweikowit, tein wehwehka:wak a, wehweikowit mochiwa wa:n no: kualtia para kitekih ne: kale:waltsitsí:n ki..., kitsaya:nah. Kitsaya:nah. Kitsaya:nah wa:n, wa:n yehwa ne:n para yo:n, i..., kitekih para, para kuilo:t, *bueno** kuilo:t yo:n kitatapatsah no:, para ke:meh i:n *tejita** kita:liliah no: kualtia yo:n, pero soh, *siempre** semi teiktik yo:n, a:mo a:mo ye:..., a:mo ye:k se: tako:wtamati ika taxi:ko:s, teiktik semi, para se: me:walti:s semi kuali yetok, Ke:mah, semi niman i:xkopi:ni. I:xkopi:ni wa:n yo:n kachi ki..., kikuih achi tepitsi:n tihtila:wak. I:xkopi:ni wa:n Ke:mah, tila:wak, tila:wak para taxi:ko:s tepitsi:n. Tihtila:wak para, pos yo:n kualtia para ne:n, taihtiyo:t, kaltakpayo:t, Ke:mah. kalihtikkowa:yo:t, tate:nkowa:yo:t, yo:n nochi kualtia, nochi kualtia wa:n Kualtia. Nochi kualtia, nochi kualtia. seki semi pané:, pané: teiktik. Teiktik. Teiktik wa:n pos yo:n no: eti:k, no: eti:k porin a:yoh no: wa:n Teiktik. Eti:k semi no: ata, eti:k semi n' *hijuemala**. pos yehwa yo:n a:mo ke:man nikita mah ki:sa n' ie:wayo wa:n mah moka:wa sayoh ne:n kowit. A:mo ehke:wi. Yo:n a:mo, a:mo ehke:wi. Ki:sa komo se: kiki:xtilih, pero neli ne: komo se: kehehke:wilih yo:n tilaktik n' ie:wayo ke:meh istawa:t. Ke:meh eskia ihilpitok, ihilpitok wa:n Ye:.., e:mah, ye:k..., ye:ktila:wak n' ie:wayo. Ke:mah. yo:n ihilpitok nijo:n motsakuilia. Ke:mah, ihko:ni, Ke:mah. Xa: ka n' icho:kilo, a:mo, a:mo se: kimati, pero xa: ka n' icho:kilo, n' icho:kilo eski mihilpia wa:n a:mo ehke:wi. Kanah, ka:n ehke:wi. A:it de pala:ni a, xa:, xa: ehke:wi a. E:mah. Pos ka:n no: kualtia de pala:ni a, ka..., a:mo kualtia no:, a:mo, a:mo, i..., iwa:n pala:ni n' ie:wayo. A:mo kualtia ok no:, ta: iwa:n pala:ni. Iwa:n pala:ni. Ke:mah, wa:n achi pané:, pané:, pantsa:tsaya:ni tepitsi:n no: yo:n, ke:meh istawa:t mochi:wa, yo:n, wa:n ne: ima:xiwyo iwki a ne:n, iwki a n' istawa:t, soh n' istawa:t ma:wehwei, wa:n yeh, yeh kua:pampihpitsa:wak n' i..., n' ixiwyo n' istawa:t wa:n tepitsi:n, pa:patawa:k wa:n ne: xiwit, i..., ikua:pan mah..., tikmati teh ke:meh yo:n *papaya** ata mochi:wa, mahyá: kua:..., kua:pata:wak n' ikua:pan wa:n itsi:ntan metspitsa:wak. Kua:..., kua:pata:wak, *ajá**. Wa:n ih..., kipia n' ie:kapayo, n' ie:kawitsyo ne:n xiwit, mahyá: yo:n kua:pata:wak wa:n tsi:npitsa:wak. Yo:n no: taman *siempre**, kachi, no: taman istawa:t wa:n no: taman ne:, *igualito** ne:n, Iwki, iwki mochi:wa ata yo:n xiwit yo:n. No:, no: ta..., istawa:t no: t..., no: taman. *mismo** se: kita pané: *mismo** yehwa ya, pero no: taman. No: iwki a, pero a:mo, no:... Ke:mah wa:n yo:n nimitsilia metspihpitsa:wak n' ixiwyo wa:n kua:..., kua:panpata:wak wa:n ye:kapitsaktik, nejo:n wa:n yeh moma:ytia ne:, moma:ytihtiw mo..., moyewalo:ltihtiw n' ima:y. [Mo]yewalohtiw. Ni:nipaka, ni:nipaka. E:mah. Wa:n ne: istawa:t yeh ki:sa i..., a..., we:wehka nijo:n, ki:stiw, ni:nipaka ki:stiw wa:n ne: a:mo. Ne: ka:mpa i..., ima:e:kapan ya, yewaltik mochi:wa ne: kihki:sa, nochi kewalowa n' ima:xiwyo ki:sa ihkó:n. Ke:meh eskia molo:chowa, molo:chowa, molo:chowa wa:n ompa ya ne: ki:sa tak ne: xo:chitsí:n wa:n Ke:mah, molo:chowa ya, n' ta: i:n..., e:mah iwki yo:ni mochi:wa. Ke:mah, iwki n' ki:sa n' ima:y. Wa:n ixo:chio ta..., ixo:chio achi *medio** a:..., a:kostik *porque** ne:, Ompa ki:sa ya n' iteyo. ata no: mopahpampilowa ke:meh yo:n, no: ke:meh yo:n ahmo:lkilit n' ti..., n' ti..., soh *que** n' ahmo:lkilit iteyo n' ahmo:lkilit we:weyak wa:n ne:, ke:meh ihkui:ni sah, ke:meh se: se: *jeme** de we:weyak n' i..., A:, *más** tsikitsitsi:n. Ke:mah, mopah..., mopahpampilowa ihkuí:n ne:n i..., Xa: ke:meh pi:pilo:l. Ihkó:n *merito**, ki:sa ne: xo:chit n' ima:tsa:la:n ne:n xo:chitsí:n wa:n mopampilowa n' imetskowyo ihkuí:n wa:n se: kita pampi:xowi n' ta:lpan ata. Iwki yo:n mochi:wa n' iteyo we:..., we:weyak mahyá:, ke:meh yo:n ke:meh nimitsilia i:n ahmo:lkilit we..., de mochi:wa, sayoh tel we:weyak yeh wa:n i:n tsikitsi:n sah n' i..., i..., iteyo n' ki:sa, n' ixo:chio, n' imetskowyo, wa:n *de que** chika:wak pampi:xowi a. Pampi:xowi a. Se: kita n' ka:mpa ne: itampa te:ntok, yo:n metswe:weyak ne:n, pané: ika, ika *sarta** mochi:wa ne:n ixo:chio. Pos yehwa a:chá: kikuah ne:n pe:sohmeh, no: eski. A:mo kikuah. Yehwa yo:n. A:mo kikuah, yo:n a:mo kikuah yo:n, a:mo teh kikua. Pos yo:n se: kita ka:ns ika tehkoh itech n' kowit n' ike:span, panki:sah, Pos ompa ma:wiltiah sah, porin kwelitah porin... Ke:mah. Yo:n, yo:n kwelitah, *o** wa:ltemowah, nochi kalaxowah wa:n yehwa yo:n se: kita eski. im..., yo:n kwelitah porin xaxakachtik, ika kualtsi:n motakxiliah itech, Xaxakachtik. Ema:nik. Xaxakachtik wa:n kualtsi:n moistitohto:kah, yema:nik *por eso** pan..., panki:sah, ma:wiltiah. Ka:s ika kalaxowah, ne: ne:stok nochi motohto:ka n' inisti, yo:n inisti tak. E:mah, pero... E:mah, pero a:mo kikualiah n..., Ke:mah inisti. Yo:n a:mo kikualiah tei *porque**... E:mah. De, de mopilowah. A:mo kikualiah tei, sayoh kwelitah porin yema:nik ke:meh yo:n xo:no:kowit panki:sah wa:n motohto:ktiw wa:n a:mo me:waltia. *Por eso** ka:ns ika se: kita nochi kohkoyoktik, ompa mopihpilowah. Ke:mah, mopihpilowah itech. Mopihpilowah wa:n yo:n tak para a:mo pawetsiskeh. Wa:n... E:mah. Ke:mah para moistitohto:kah, takua:wak n' iisti. Wa:n de wa:ltemowah ya tak kachi ne:nke:n wi:tseh ya. Wa:n p..., wa:n de wa:ltemowa ya yo:n pe:soh mokeptiwi:ts a n' im..., im..., i..., n' imets, *mo que** ki:xkepa ihkui:ni a para mo..., tawawa:ntiwi:ts ihkó:n, temo:tiwi:ts ihkó:n. Metspata:se:wtiwi:ts para... Wa:n *cuando** panki:sa iwki kichi:wtiw wa:n mopilohtiw no:. A:, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ke:masá: ompa etok ne:n kowe:lo:xiwit, yeh kipetah. Yehwa n' kipetah. Kipetah. Panki:sah oso Yehwa:n kipetah ya. yehwa yo:n kwa:lkuih para ne:n, Ke:mah. niman se: kihtowa pos ne: temo:k ya ne:, a:mo se: kimati kox pe:soh, xa: kowta:ncho, ma..., xa:, xa: takuatsi:n *porque** kipetak ya paratani wa:lah. Ke:mah. Wa:n komo panki:sa pos niman se: kihtowa, pa:nki:sak, xa: ahko yetos. Ke:mah. Pero xa: a:mo mose:wi:tih sah ompa ahko, xa: mo..., kipiaskeh n' incha:n. Ke:mah, ke:meh ne:nemih sah, motate:moliah. N' incha:n xa: kipiaskeh, ke:meh, E:mah. pos yo:n okuiltsí:n yehwa no:, no: kite:mowah wa:n yo:n a:mo se: kimati, kox yehwa:n takoyo:niah. N' i..., i:pa palaktik n' kowit, sayoh kiihtichipa:wah, komohkó:n *más de** kitah kwawa:nah wa:n mochipa:wa pos motawe:ti..., ikaltiah ya wa:n ompa ne: mo..., ompa kem..., ompa kochih ya, ompa incha:n ya mochi:wa. Wa:n a:mo kalaki n' a:t *porque** ke:masá: i:xakata..., ihkak n' kowit wa:n ka:mpa yo:n ima:..., ima:xal ne: mochi:wa ne:n kowit wa:n ihtikoyo:ni, ompa mowa:ltahta:lihtokeh, wa:litstokeh n' okuilimeh se: kita. Wa:n yo:n ke:masá: neh nikita ahko ne:n, panxi:i:ntok ta:lpan ne:n i..., seki ihkó:n ne:n xiwit, żn 'intapahsol? Intapahsol kitekih wa:n yehwa mo..., mopechtiah no:. N' intapahsol. Ke:meh chechelo:t. Ihkó:n *merito**, ki..., kichi:wah, kitekih xiwit wa:n kikalaki:tih kowko:nko wa:n seki kima:petskowah pawetsi ta:lpan ya. Pa:nwetsi. Ke:mah, iwki yo:ni n' kichi:wah. Nochi... Entó:s niman se: kihtowa, nika:n ahko yetos ne:n Yo:n kowtanchomeh nochi itech kowko:mit mochi:wah yo:n, a:mo, a:mo kuoma:pan mota:liah sah, itech kowko:mit mokalakiah, ompa n' incha:n. Kowtah. Nochi. Neh nikitani ke:meh ne: kowtah ninemini, miakka:n, nikinki:xtia itech kowko:mit. Itech kowko:mit. Itech kowko:mit. Pos ompa mose:wiah seki ti..., ne:n kowit tamamalwa:s *porque**, Ke:mah. Ke:mah. Wehweikowit mochi:wa, wehwei. Wehweikowit, wehwei. Wa:n yehwa yo:n tak ka:mpa ehke:wi, koyo:ni a ne:n pala:ni. Ihtipala:ni wa:n de kuali n' ipankakawyo pos ne:, Pala:ni. i..., xoxowik m' paniá:n a:mo teh, a:mo teh m..., a:mo teh e..., *kipasarowa** n' kowit, ompa mo..., kihtiye:ktiah ya n' okuilimeh wa:n ompa moka:wah ya, incha:n ya. Ke:masá: tak yo:lkoyo:ni wa:n ompa panka:kalakih ya ne:n Ompa pankalakih ya. Ompa pankalakih. Ke:mah. Ke:mah, wa:n yo:n, wa:n yo:n wits..., witstakuatsi:n no: ompa mocha:ntia. N' okuiltsitsí:n ompa panka:kalakih wa:n sepa panki:sah para pa:ntemo:tih. Ompa no:. No: ompa no: mocha:ntia. Wa:n yo:n a:mo mohka:t, ahko mota:lia. A:, pos itech yo:n kowko:mit ompa no:, no: itech kowko:mit mota:lia witstakuatsi:n. Yo:n a:mo mohka:t, yo:n te:chia mah se: kiki:tski. E:... yeh... Itech kowko:mit mokalakia, e:mah. Nikita neh no:, nikita itech kowko:mit wa:litstok. Yo:n ka:n cholowa yo:n okuilin, a:mo porin ka:n we:lik. A:mo cholowa. Wa:n yo:n a:mo kitewiah ne: itech n' kowko:mit ne:n..., a:mo tatewia n' kowta:ncho. Tak ma:ski kitewi:sneki, ke:meh witsyoh, mochachanowa wa:n a:mo, a:mo ki..., koli:nia ok. Kwihwitswia n' ite:noh. Yo:n witsyoh yo:n *hijuemala** yo:n. Yo:n a:mo motewia. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi kintsi:n ti..., timolihtokeh, ta:, ka:s ika nijo:n itech yo:n tamamalwa:s tikihtowah pos tik..., mah se: ki..., se: kita ne:wí:n, ke:meh i:n tikowtahnemih niman mah se: kahko..., ka:ns ika se: kitas ahko ne:nentok oso niman se: kihtowa, pos i:n yetok n' tamamalwa:s ne:n, Ke:mah, se: kita. kualtia para teihsá: tikuih ke:meh i:n tokaltsi:n *o**, E:mah. nochi ne:n, no..., *porque** i:n nochi yehyetok ne:n para n' kaltsí:n ke:ní:w n' se:, se: kichi:was. Nochi, nochi ti... Ke:mah, wa:n pos yehwa yo:n tikihtowa kitekih no: wa:n yo:n neh no: nikitani, ke:meh ye:kchi:chi:ltik de mo..., de kitapa:nah. Ke:mah, pero de..., chi:chi:ltik pero de xoxowik wa:n sepa wa:ki a ne: a:chi:petia, m... Chi:chi:ltik, ke:meh yo:n... A:chi:petia. Seki ne: ahkokopa wi:tseh, ata ne:n ahkopatokni:wa:n ne: Xocoyolo kinamakakih n' kalkowit, takaya:wah, ahokowit, ke:meh, ke:meh xoxowik chi:chi:ltik. Takaya:wakih ahokowit wa:n *cuando** wa:ki a pos a:mo chi:chi:ltik ok, a:chi:petia ya. E:mah wa:n ahoktik, *porque** n' ahokowit eti:k, a:mo ke:meh tanamalwa:ts. Ahoktik. Pos nijo:n ne: kachi ahoktik wa:n *siempre** n..., kipia no:, no: mokalakiah yo:n okuilimeh no: ki..., no: kikuah, tak kikohkoyo:niah. Ne: yo:n kowit tein teh tkihtowa, i:n tikte:nkuitokeh ne:, kohkoyo:niah n' okuilimeh wa:n moka:wa n' ka:mpa kite:tehtekih tihti:ltik ata. Tihti:ltik. A:, ke:mah, tsihtsi:ke:wi. Tihti:ltik. E:mah, tih..., ke:mah, tihti:ltik moka:wa. Ke:meh eskia kipia nijo:n ki..., i:i:xtapal ihkó:n tak kikohkoyo:niah wa:n ki..., Ke:mah, iwki yo:n kikohkoyo:niah n' okuilimeh. Kitehtekih. Yeh ika se: kimati niman *que, que** a:mo yehwa n' kowit ahokowit, no: se: kowit. No: oksé: kowit wa:n E:mah, yehwa yo:n. pos yo:n tak a:mo se: kimati, tak semi te:ntakua:wkeh ne:n okuiltsitsí:n, ta: ka:n semi wehwei:n, ta: ihkuí:n we:weyakeh sah. Ta: i:pa iokuilowa:n kowtsí:n. Yo:n ihista:keh n' okuilimeh. No: tikmattos ka:ns ika se: ki..., se: kita ne: niki..., ne:nentokeh, yo:n tak kikuitokeh. I:..., i:pa iokuilowa:n sah. Ke:mah. I:pa iokuilowa:n. Pos nijo:n no: kihtowah *solamente** kipahtiah yo:n kowit para a:mo ne:n ki..., posteki, ta: komo kise:nkuih yo:n no: owapachtia. Kitehtekih. Moka:wa ke:meh eskia owapach. Ke:mah, ihko:ni. De ni..., [ki]tami ki:xtiliah wa:n tak nochi kikuah n' i..., n' ikowyo tak. Kikuah n' kowit, kikuah n' kowit. Kikuah. Entó:s moka:wa ke:meh eskia yo:n owapach, a:mo, a:mo eti:k ok. Ihkó:n *merito**. Kanah, ka:n, ka:n chika:wak ok n' kowit. Ke:masá: no: paxi:i:ni ne: de n..., Kowtamomox, ke:mah koxtamomox kiki:xtiah. so:kti, kowtamomox, so:kti. Wa:n i:n komo se: ki..., se: ikaltsi:n komo se: ahkoitstok se: ii:xko kalakiki:w. Te:i:xtewwia. Te:i:xtewwia E:mah. E:mah, pos yehwa yo:n neh nik..., neh nikmati sah, yehwa yo:ni sah, xa: xa: *más** tikmatis, teh no: kuali ti..., A:mo, n' ta:... kuali tine:chili:s nika:n tietokeh, nochi tine:ntinemih kuowtah, Ke:mah. pos nochi mah timoli:ka:n katí:n tiki:xmatih kowit, katí:n kualtia para pahti *o para** tokalyekawiltsi:n, pos nika:n tietokeh nochi ti..., mah tikmatika:n. Ke:mah. Ihkó:n neli, ihkó:n ke:mah, nejo:n pos yehwa sah no: niki:xmati, ke:meh teh tiki:xmati *igual** sah no:, nikitani yo:n kowit ne: a:mo kikuah okuilimeh n' ita:kilo, yo:n s..., pampi:xowi sah, ompa sah moa:wilowa n' i..., i..., iteyo, ita:kilo ya. Ke:mah. E:mah, wa:n ixo:chio kostik neli yo:n. Kohkostik ixo:chio. Ta:ká:n eh..., ehko to:nal tiknemiliah ke:meh i:n timosenohno:tstinemih, pos kuali tikitati:weh yo:n, yo:n kowit, Ke:mah, para se:, kachi se:..., para se: kineltokas ke:niwki n..., *mero** n' ima:y, ke:niwki n' ineketsalis n' kowit. se: kitati:w ne: x..., se:... ke:masá: ke:meh i:n ne:wí:n tinentinemih, tisentekitinih, ne:wí:n timoyo:lchika:wah, niman tikihto:s, kintsi:n tik..., tike:mantih, tiowih ti..., tinemitih wa:n ika tikitatih ne:n kowtsitsí:n katí:n de n' se: kikui para ne:n, tokalyekawiltsi:n *o** katí:n ne:n Ke:mah, ihko:ni. para kowtati:l. Ke:mah. Entó:s nochi de se:, se: ki..., se: kimattiw, Ke:mah, ihko:ni. E:mah, ke:masá: se:, se: ki..., ke:mantis de n..., se: nemiti a ika. Ke:mah. E:mah. Pos yehwa sah ne:n ika nimitstahtania:ya ox tiki:xmattok wa:n tehwa:n tiki:xmatih ne: t'to:ka:ytiah ne: tanamalwa:ts. Tamalwa:s, tehwa:n no: taman tik..., tikto:ka:ytiah *pero mismo** yehwa yo:n kowit. Yehwa sah yo:n. No: taman. Se: k..., se: kowit sah. Se: kowit sah. Ta:taman t'to:ka:ytiah. Se: kowit sah, *que** nochi ta:ta:man sayoh tiki..., tikihtowah. E:mah, ta:taman t'to:ka:ytiah. *pero mismo** yehwa. E:mah. Pos yehwa sah. Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh no: niwa:le:w xola:l de San Miguel Tzinacapan. *Ajá**. Kuali etok.