A:man pos *que** nika:n timoahsih, *este** no:, n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n xiwit kiliah owakilit, ke:ní:w se: kitatekiwtia, ox, ox ke:ní:w se: kikua, ox kuali se: kimana ke:meh i:pa tomakilit oso ke:ní:w, toni ka k..., ika k..., se:..., ika se: kikua iwa:n. A:, pos yo:n nika:n tietokeh, nika:n timoahsih, nochi nika:wí:n, tkitstinemih pos nochi, no: kuali timotahtani:skeh ki:ní:n, Ke:mah. tikitstinemih ke:meh i:n kowtah tinemih, katí:n de we:lik ti..., tikuah *antes** pos yehwa ya tehwa:n tikuiah, nochi tota:tahwa:n kimattokeh ne:n, yehwa yo:n te:chmanilia:yah yo:n owakilit, seki kimanayah wa:n kima:pa:tskayah kihtowah, pero kachi kikuiah ka..., para ne: kichi:wayah ne:n, Tamaltsí:n. ne:n, taxkaltsí:n kilia:yah tatetsi:lo:ltax..., taxkaltsí:n *porque** kikuiah yo:n exkihiswat, kitsahtsaya:nayah, se: iswa:t ihkó:n de pata:wak, ihkó:n de weyak, wa:n kitila:nayah wa:n o:me ki:saya. O:me ki:sa ya, o:me tamal ki:sa n' kipi:ki. Ke:mah, wa:n ke:mah kikuiah ya n' tixtsí:n, wa:n kualtsi:n ompa kita:..., kikokototsayah ne:n kiltsí:n, nochi kualtsi:n kikokototsayah ika n' inisti nika:n, wa:n ompa kite:milia:yah ne:n tixtsí:n tech metat, wa:n ompa kita:lia:yah, ke:mah kikuitia:yah ya. Ompa kinelowah ya. Kilia:yah..., ke:mah kisohsowah ihkó:n, hkó:n kichi:wayah wa:n ke:mah kita:liah, kikuelpachowa:yah ya, wa:n ke:mah kualtsi:n mota:lia, kita:liah se: wa:n sepa oksé: ne:pa kita:liah wa:n *porque** yo:n *de cuando** e:wi ka:s ika xa: no: ti..., xa: no: tikita, ka:s ika *cuando** moskaltihtok, kualtsi:n selik ihkó:n metstohtoma:wak, ka:s ika mi:lah oso hkó:n te:n se: kita ne:wí:n kowtah, Ke:mah. ita:mpa e:wtok ihkó:n, wa:n hkó:n niman moskaltihtiw n' ixo:chiyo. Moskaltihtiw n' ixo:chio *hasta** wehkapania ihkó:n, Ke:mah, moskaltihtiw. pos yo:n no: kualtia n' imahma:yo. Kualtia. N' imahma:yo se: kikohkoto:na kualtsi:n ika se: iistiwa:n, se: ima:ko, se: kikohkoto:na wa:n no:, no:, no: kualtia, pero kachi kualtia de n' sehselik. Kachi kualtsi:n *cuando** kone:meh. pero de sehselik kihtowa:yah ne:n tota:tahwa:n *que**, kimanayah no: seki wa:n kima:pa:tskayah wa:n se: kikua:ya no:. Pero nikitak, nochi neh nikita i:n *después**, para ne:n kikokototsah para ne:n taxkaltsí:n kita:liliah, kima:nelowah iwa:n tixti. Kko..., kikokototsah. Kkokototsah wa:n yehwa yo:n neh kintsi:n nikita ne: kitetsi:lowah ne:n taxkaltsí:n, tixti, wa:n kikue:kuelpachowah kualtsi:n ne:n nexkihit. *porque** onkak seki ma:pa:pata:wak ne:n nexkihit n..., n' iiswayo. Entó:s n' iiswayo wa:n no: ke:masá: *cuando**, ihkó:n no:, no: kualtsi:n ne:n, kualtsi:n nochi ne: ne:n xoxoktia nochi kualtsi:n ne:n xiwit. Wa:n ke:masá: no:, no: ke:meh eskia ta:taman moka:wa, Ke:mah. *cuando** yo:n a:mo kineki ye:kyoksis. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi kualtsi:n ne:n ista:k ne:n seki ne:n [...] n' ixo:chiyo, wa:n yehwa yo:n kikuiah ki..., *antes** neh nikitaya, *cuando** nochi kichi:wah ya nika:n kite:tekpa:nah nochi kisentiliah ya, hkó:n, hkó:n tanepan, *siquiera** kipowah no:, *siquiera** mahtakti ne:n, ne:n taxkaltsí:n nika:n kita:liah, ti..., *mismo** itech ne:n metatsí:n kita:lia:ah *o** ta:lpan, kitapechtia:yah ika *mismo** ne:n xiwit de nexkihiswat, ompa nochi ne:n ki..., se:..., masá: kit kuet..., kue..., kita:liayah takueto:l wa:n ompa kita:liah, ompa kita:ta:lihtia:yah n' taxkaltsí:n. Ke:mah, kikui..., [ki]te:kilia:yah n' a:tsí:n wa:n kikuitih, ne:n *casi** kikuitih ne:n me:liohko:mit, wa:n kikuitih ne:n a:tsí:n wa:n kite:kiliah ya. De ompa ke:mah kitehtekih n' ohtat, ke:meh kitamachi:wah ke:meh, nika:n ika se:..., ke:meh kina:mikis nika:n kita:liliah wa:n sepa nika:n, ke:meh eskia ii:xtapal. Ke:meh kina:mikis. De ompa ki..., kualtsi:n ompa kitapechtiah, kiliah tapech. ompa ke:mah ompa kite:tekpa:nah, kite:tekpa:nayah *hasta** pexo:ni itech i:n me..., me:lihko:mit. Ke:mah. Entó:s ompa pexo:ni, ompa ki..., ne:n yo:n kita:liliah yo:n, yo:n, yo:n tapech para a:mo a:kuakualaka. Ke:mah. A:kuakualaka kihto:sneki yo:n, yo:n yema:nia n' taxkaltsí:n, yo:n kohkoto:ni, a:mo:molo:ni. A:mo:molo:ni, a:mo..., a:mo:molo:ni. Tixtia ya ne:n tamaltsí:n. A:mo we:lik, a:sese:ya. De tixtia ya, nijo:n para a:mo ihkó:n mochi:was ke:meh para a:mo a:sese:yas nijo:n taxkaltsí:n *porque** ta:mo a:sese:ya, a:sese:ya a:mo *igual** ne:n..., no: taman ne:n..., te: se:, se: kwe:lilia, no: taman ahwia:ya. Ke:mah, ka:n *igual** ok. Wa:n de yo:n para kualtsi:n moka:wa, yehwa yo:n ki..., kita:lilia:yah, tehwa:n tijo:n..., tikitayah ne:n tota:tahwa:n ki:n kichi:wayah, kita:lilia:yah me:liohko:mit yehwa yo:n ohtat. Yo:n ohtat no: kixtahtapa:nayah, ihko:ko:ntsitsi:n ke:meh, ke:meh hkó:n ne:n tapech *de qué tanto de** we:weyak kitamachi:wayah, ma:sá: *mismo** ika yeh kitamachi:wayah wa:n komo a:mo ika teihsá: hkó:n kitamachi:wayah para kikoto:nayah ya ne:n ohtat. Yo:n ohtat kikuiah yo:n de n' witsyoh. Yehwa. Yo:n de n' witsyoh n' ohtat kachi *más** tihtila:wak, Kachi takua:wak. yehwa yo:n ke:masá: no:, yehwa yo:n ki..., ki..., kita:lilia:yah, wa:n pos kualtsi:n moka:waya. Nijó:n, owakilit pos ye:kyema:nik, Ke:mah. ka:s ika ne:wí:n nijo:n se: moxola:wa pos *hasta** wile:wi. Ke:mah yo:n i:n..., yema:nik semi nalwat. Wile:wi wa:n yo:n a:mo nikihto:s ne:n, ki..., kikuitih para teihsá: takuahkowil de n' ikowyo, ta: yo:n, mochi:wa ihko:kó:n wa:n pos hkó:n weya..., yo:n semi yema:nik. Yema:nik. Yo:n ne:n neh a:mo ke:man nikita mah kikua n' ixo:chiyo teihsá: ihkó:n okuiltsí:n *o** ihko:ni. Yo:n i:pa tikuiah sah i:pa para ne:n, hkó:n taxkaltsí:n ki..., kipi:kiah, Ke:mah. wa:n pos no: kualtsi:n moka:waya, se:..., nijo:n miak kite:milia:yah nijó:n, kikokototsayah *siquiera** ihkuí:n, taki:tskil kiki..., kiki:tskia..., *bueno** kite:mayah ihkó:n itech metat wa:n ke:mah kikuitia:yah nochi ki..., kikohxilia:yah, nochi kite:te:milia:yah a. Kite:te:milia:yah pos kualtsi:n mo..., kololchi:wayah, ke:mah kikuitia:yah ihkó:n, kin..., kkoto:ntia:yah ne:n tixtsí:n wa:n ke:mah kipata:wayah ya. Kipata:wayah ya pero itech ne:n xiwtsí:n de ne:n nexkihit. Ke:mah. Ke:mah, yehwa ne:n ki..., kipata:wayah. Wa:n yo:n no:, no: powtok sah kita:lia:yah ke:meh aki sah ne:n, itech ne:n me:lihko:mit, ma:s *siquiera** nijo:n *más de..., más** ahsia *siquiera de** sempowal ne:n ki..., kita:lia:yah pero, Ke:mah. a:mo tik..., masá: nijo:n *hasta** sempowal wa:n mahtak tikta:lia:yah, sempowal wa:n ma:kui:l kita:lia:yah, ihkó:n no: kipowayah, entó:s te:chahsia ya ihkó:n de n' timotekpa:nayah wa:n tikua:yah kualtsi:n, pero tikwelitayah *porque** popo:kaya wa:n ye:kkualtsi:n ahwia:k. Kahwia:lia:ya xiwtsí:n, kahwia:lia wa:n iswatsí:n kahwia:liaya. Kah..., e:mah, kahwia:lia. Kualtsi:n kahwia:lia nijó:n xiwtsí:n wa:n yehwa yo:n ika n' iswatsí:n semi telahwia:k. Yo:n iswatsí:n *siempre** yeh, yeh kikuih ne:n, para teihsá: taxkaltsí:n kitetsi:lowah, kipi:kih, pos yehwa yo:n nochi ne:n, tikuih, tikuih *hasta** kintsi:n nochi tikuih, Ke:mah. Ke:mah. wa:n pos yehwa yo:n nochi kualtsi:n se: mo..., motapowia ki:ní:n tik..., ti:xpano:keh *o** ki:n ti:xpano:tokeh. E:mah. de n' tota:tahwa:n ki:n te:chiliah *para timoserbirowah**, ihkó:n nochi timo..., para ti..., tietoskeh ihkó:n ti..., mah a:mo teh te:chahsi pos yehwa semi ok ne:n taxkaltsí:n ti..., tikmahse:wah. Ke:mah, yehwa. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok ne:n, n' ixo:chiyo kualtsi:n no:, ista:k wa:n i..., ke:meh se:[ke:meh eskia] no:, no: *moradito**. *Morado** ata, *morado** wa:n, *Moradito** wa:n kualtsi:n no: ne:n... wa:n *ra:rayado** wa:n iteyo ne: mochi:wa tihti:ltik a n' iteyo. Tihti:ltik n' iteyo wa:n kualtsi:n w..., ihkó:n de wehkapania seki. Mopah... Ti:ltik n' iteyo. Pah..., wa:n mopahpampilowa ata, yo:n ixo:..., yo:n ixo:chio mopahpampilowa, yo:n a:mo moahkoketsa. A:mo, yo:n ixo:chio kualtsi:n ne:n mo..., mopahpampilowa wa:n Mopahpampilowa. Mopahpampilowa. pos no: chika:waya, ke:masá: chika:waya kohkostia wa:n no:, no: xi:i:ni, no: xi:i:ni. Ke:mah, xi:i:ni a. Wa:n yehwa ya ne:n nimitsilia ka:s ika ne: tak no: tikita ne:wí:n, ka:s ika se:, se: kita kualtsi:n tekpa:ntok, tekpa:ntok, kualtsitsi:n ihkó:n sa: ma:pahpata:wak wa:n sa nehnextik wa:n tsi:ntohtoma:wak de kone:meh. Ke:mah. *Cuando** kone:meh. Wa:n yo:n kone:meh pos no: ye:ksehselik. Ke:mah. Sehselik se: kikohkoto:na wa:n pos yehwa ne:n se: kikui. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok, pero xa: kachi tikmatis, nika:n no: kuali tine:chili:s ne:n, Ke:mah. seki de tse:meh pos tikmattiowih ihkó:n ki:ní:n ti..., ika ti..., ti..., ika timopanowa:yah ika, pos ta: i:n taxkaltsí:n pos yehwa te:cheka:ntok ne:n te:chyo:litihtok. A:, ke:mah. wa:n yehwa ya ne:n nochi ta:taman ne:n pos no: kita:liah ne:n istatsí:n mah a:mo no: semi telpano, no: de p..., no:, a:mo no:, no: se: telchichi:ya. Ke:mah. Chichi:ya wa:n pos ne:n, ihkó:n no: de tikua:yah ne:n kiltsí:n pos no:, sayoh yo:n *siempre** nochi kik..., kikuih nijo:n, ma:sá: kualtsi:n nijo:n moka:wa kui:..., kui:kuiltik, *tanto** kita:liliah no: miak, ke:meh eskia yo:n ya:witaxkaltsí:n moka:waya. Ke:mah, miak kita:lilia:yah. Ke:meh eskia ya:witaxkaltsí:n *porque**, miak kita:lilia:yah ke:meh ka:ns ika se: kita wa:n miak kikokototsah, wa:n pos miak kita:liliah no: para we:lik. Wa:n yehwa nimitsilia se: ki..., de sepa se: kitahtapowa ihkó:n, se: kiki:xtilia ne: xiwtsí:n, Pos kualtsi:n se: kita:lia ihkó:n wa:n ye:kahwia:ya, Ke:mah, ahwia:k. panki:sa ne: de popo:ka kualtsi:n ne:n, se: kwe:lilia. A:, ke:mah. Wa:n ke:masá: se: kikua ika n' eh..., emo:ltsí:n oso ihkó:n ne:n se: ki..., se:..., meh yo:n, yo:n a:mo moneki ne:n tapalo:l, ihkó:n se: kikua sah, ka:n moneki tap..., iwki sah se: ki..., Iwki sah. se: kikuiti ne: *o** te:makah de toto:nik, de toto:nik no: semi we:lik, se: kikoto:na yema:nik. We:lik kualtsi:n. Pero yeh nimitsilia *de que** kintsi:n ne:n kitapechtiah, kitapechtia:yah n' *antes** ihkó:n ne:n, *hasta** kintsi:n, kitapechtia ika yehwa yo:n itech i:n me:liohko:mit, para nijo:n mah a:mo kua:..., a:kuakualaka. E:mah. Pero de a:..., *de que** a:mo kitapechtia:yah ihkó:n pos ke:masá: no: tsi:ntata. A:mo wa:n a:ihtik moka:wa n' taxkaltsí:n, a:mo, a:mo *igual** we:lik ok. Mopepechowa ya, mopepechowa. Chichintsohya:k n' taxkaltsí:n. A:ihtik moka:wa wa:n seki ne: tsi:ntata wa:n yehwa yo:n ne:n mopepechowa ya wa:n ma:sá: se: kita ne:n no: taman ahwia:k *porque** tata. Wa:n pow..., po:kti panki:sa ya, nochi kipa m' paniá:n, ne: po:kchihya:ya n' tikiliah n' taxkaltsí:n, kipa. Nochi k..., nochi kipa. Wa:n yehwa yo:n n' ikintsi:n ne:n pos tehwa:n no: tik..., tike:wayah ne: nikitaya ne: kichi:wa no:má:n pos ki..., kie:waya ne:n nochi ne:n tikuiah ne:n oh..., ohtat. Niman kihtowa:ya, pos i:n sepa tikuiskeh i:n ohtat, mah tike:waka:n. E:mah. Kihto:s sepa xne:chkui:li:tih i:n owakilit *porque** i:n semi we:lik. No: tikilia:yah tehwa:n pos ne:n x'ta:li nijo:n miaktsi:n, wa:n timowili..., timowi:kili:skeh ne: ka:mpa titekitih. Ke:mah. Ompa ne: tik..., tikwi:kah, pos ompa ne: tikchi:wah n' tsitsí:n wa:n tik..., tikte:tewa:tsah hkó:n ne:n ch..., ompa ne: tikuih se: kowit wa:n tikoyo:niah wa:n t'te:tewa:tsah. Ke:mah. Pos ompa ya ne: tikuah no: kualts..., kualtsi:n n' ahwia:k, de sepa te:tewa:ki kualtsi:n ahwia:ya n' takxaltsí:n, kualtsi:n ahwia:ya. ahwia:ya kualtsi:n. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne: nik..., yeh nika:n ni..., timonohno:tstokeh, nimits..., nimits..., xa:, xa: kachi tikmati ne:n ke:meh no: tikowtahnemi wa:n no: ika ti:xpanowah, te:chi:xpano:ltia:yah tota:tahwa:n, pos no: kuali tine:chili:s ne:n ki:ní:n, ki:ní:n n' teh nijo:n, Ke:mah. ki:n de we:lik *o** ki:ní:n ahwia:k *o** ki:ní:n eski, Ke:mah. Ne:, pos neh no: niki:xmattok yo:n xiwit ne:n owakilit no: tikua:nih n' tamaltsí:n wa:n, nejo:n neli se: ki..., se: kikuiti ne: kowtah wa:n kikokototsah wa:n ke:mah kinelowah iwa:n tixtsí:n wa:n ompa t'wa:lkuite:wah ne:n nexkihiswat para kipi:kih ne:n taxkaltsí:n. Wa:n se:..., semi ahwiyak yo:n wa:n nejo:n tehwa:n ne: kalihtik nik..., [tik]tsi:ntapechtiah yo:n ko:mit oso mah se: *cubeta** wa:n nejo:n neh nik..., niktehteki yo:n xo:nokowtsitsí:n, mahyá: xo:nokuowapaltsitsí:n n'chihchi:wa. wa:n nejo:n yehwa ne:n niktamachi:wa ke:meh kina:mikis n' itsi:ntan wa:n yehwa sah ne: kinekualo:tiah ne:n, ne:n itsi:ntan, wa:n, wa:n yehwa ya ne: itapech n' tikiliah, n' yo:n xo:nokowtsitsí:n para, para a:mo kinetecho:s ne:n ko:mit *o** n' tein itech maniti, kine:techowa i..., ich..., wa:n i:n yetok ne:n taxkal n' i..., *hasta** ko:ntsi:ntan pos neli, a:mo:molo:ni wa:n a:mo we:lik ok n' taxkaltsí:n, ye:ktihtixtia. A:mo *igual** ok. Wa:n yo:n, yo:n kowit se: kita:lilia yo:n, yo:n tapech para kipale:wia, para ahko yetok de n..., de n' a:t. Ahko etok wa:n ika yo:n nejo:n kipale:wia kuali para i:n, molo:ni ne:n tamaltsí:n pero, pero a:mo s..., a:mo molo:ni, a:mo a:mo:molo:ni. Wa:n ika yo:n nejo:n kipale:wia n' tapech se: kita:lilia, neh n'ta:lilia yehwa de xo:no:kuowit. De xo:nokowit, pos yo:n ta:taman nochi tik..., tikmatih. Yeh nik..., yeh n'te:tehteki kowtsitsí:n wa:n nik... Ke:mah, ih... Ke:mah, yehwa n'ta:lilia wa:n nejo:n para ika ne:, Yehwa n... iwki a itsi:ntapech moka:wa wa:n, wa:n no: kuali ki:sa yo:n, soh *que** yo:n a:chichi:na. pero de sepa kitamimanah ya n' tamaltsí:n, ki..., *o** tami n' tamaltsí:n pos kipa:kah n' kowtsí:n wa:n kipilowah mah ihxi:ka wa:n ompa yetok n' kowtsí:n sepa. Komohkó:n sepa kikuih pos ompa sah n' kitemowiah. Pos i:n ohtat i:n no: kwelitayah *porque** i:n a:mo a:chichi:na, i:n takua:wak. E:mah, a:mo a:chichi:na. E:mah, a:mo a:chichi:na. Takua:wak no: wa:n pos ihkuí:n de wehkapan tepitsi:n kita:lilia:yah para a:mo mah kahsi n' a:tsí:n ihkó:n. Ke:mah. para a:mo a:kuakualaka. Ke:mah. *Porque** yo:n kiliah a:kuakualaka yo:n ye:kyema:nia, *hasta** seki kohkoto:ni. Ema:nia. Ke:mah. Wa:n no: seki kihtowa:yah *de que** masá: kitayah..., si..., komo a:mo se: ki..., se: kipa:panita ihkó:n se: kixo:xa. Seki neli kixo:xah n' kihtowah, pero yo:n nejo:n, Kixo:xah wa:n... Wa:n seki a:mo n'mati ke:ní:w, ox a:mo kie:ksa:lowah, a:mo wel kisa:lowah ne:n, ne:n taxkaltsí:n *cuando** kichi:wah, mo..., kihtowah motixnepanowa. N'mati ke:ní:w, ox a:mo..., a:kin tas..., kisa:lowa ne:n itech ne:n ko:mit, a:mo iwki n' kisa:lowah oso ke:ní:w pero..., oso kixo:xah, pero neli seki kihtowah motixnepanowa ata, e..., tahko oksi sah, itehte:mpan wa:n iyo:la:n tixtik, nochi iwki mochi:wa n' tamaltsí:n ata. *Hasta** n' ixiwyotsi:n no: achi xoxoktia, nijo:n xoxoktik moka:wa, a:mo... Ew... Xoxoktik moka:wa. De a:..., ka:mpa, ka:mpa tixtik moka:wa a:mo oksi ne:n xiwit nochi xoxoktik moka:wa. Wa:n de sepa de kualtsi:n nochi yoksik, kualtsi:n se: taman, pos nochi *hasta** sen..., xiwtsí:n nochi kualtsi:n, nochi tamanaltia wa:n Kualtsi:n. Tamanaltia nochi, tamanaltia nochi. Ke:mah, yehwa yo:n mochi:wa. Pos yehwa yo:n kualtsi:n moka:wa ya ne:n, taxkaltsí:n wa:n pos *de que..., de veras** nikneltoka *que de** a:mo kualtsi:n kitekpa:nah kis..., to:ni, pos nijo:n chi:chikoyoksi wa:n chi:chiko ne:n tahtakua:wak. Motixnepanowa. E:mah. Ke:mah yehwa yo:ni, ke:mah. E:mah wa:n de kualtsi:n nochi kichi:wah nochi kualtsi:n kisa:lowah, kualtsi:n kitekpa:ntiuweh, Pos no: kualtsi:n yoksi n' taxkaltsí:n, no: kualtsi:n se:, se: kwe:lilia. Kualtsi:n oksi, kualtsi:n oksi. Ke:mah, we:lik kualtsi:n yo:n xiwtsí:n. No: se: kwe:lilia wa:n yeh nikilia ne:n, de, de se:wi a pos a:mo semi popo:ka ok, de, de toto:nik kualtsi:n popo:ka pa:nki:sa. Ke:mah, panki:sa m' po:kti. E:mah, kita:liah itech yo:n nijo:n, teihsá: ihkó:n xi:kaltsí:n *o** teihsá: xiwtsí:n, ke:masá: ti..., tikuiah ne: xiwtsí:n, xiwtsí:n *mismo de** nexkihiiswat wa:n kita:lia:yah nika:n, ompa paniá:n kita:ta:lia:yah ya. Para se:wi a, para se:wi a. Para se:wi a, ke:masá: se: kitohtoma wa:n wa:ki a, *bueno** ke:meh eskia se: kita:lia ne:pa wa:n se:wi a wa:n se: ki..., se: kimahse:wa ya wa:n Ke:mah. pos niman ne:n tikihtowah ekintsi:n tik..., tikua:tih, ke:masá: se: o:me:n *o** se: e:yi:n se: ki..., se: kimahse:wa ya ne:n taxkaltsí:n, kualtsi:n no: se:, se: i:xpanowa. Ke:mah. Yehwa ya, pos yehwa sah yo:n ika neh no:, tein nimitstahtani wa:n yehwa no: niki:xmattok neh, ke:meh tehwa:tsi:n tiki:xmati no: *igual** neh niki:xmati neh yo:n xiwtsí:n ika se:... Ke:mah, yehwa sah yo:n. Ke:mah. No: *igual**, pos yehwa nika:n timohno:tstokeh, *casi** no:, no: kualtsi:n de nika:n timonohno:tsah nochi ti..., tiki:xmatih wa:n nochi de n' a:mo tiki:xmatih pos nochi k..., ne:n, Ke:mah. Mah se: motapowi para se: kimatis. A:, ke:mah. Se: motapowi, ke:masá: yo:n xiwtsí:n seki, seki kihto:skeh ne: a:mo we:lik. Seki se:, se: kite:xi:ma, ipan se: taksa wa:n a:mo se: kahokui, ke:mah wa:n yo:n pos kuali etok para ika se:..., ika kichi:wah tamaltsí:n. Se: kite:xi:ma. Pos ka:s ika ne:n..., de n' kintsi:n tik..., tikmattokeh *que** we:lik, ka:s ika ka:mpa tima:tame:wah pos tika:wtiuweh. Se:, se: kika:wtiw. *porque** tikmattokeh *que** i:n we:lik, *igual** ne:n nexkihiwtsi:n, *porque** nexkihitsi:n sayoh se: taman de n..., Se: kika:wtiw. ya para ika kipi:kih ne:n taxkaltsí:n kitetsi:lowah wa:n Ke:mah, yehwa yo:n tik... pos no:, *más** a:mo, a:mo teh, *solamente** yeh kikuih. *Solamente** yehwa, porin kahwia:lia, kahwia:lia. Kikuih porin no: ahwia:k, kahwia:lia ne:n, taxkaltsí:n, kualtsi:n kahwia:lia. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah, ahwia:k xiwtsí:n. Yehwa ne:n se: kikui, *hasta** ne:n i..., n' itapalo:lyo de ne:n nexkihit pos kualtsi:n, kualtsi:n we:lik, ihkó:n nochi ki:sa ya *hasta** n' ixiwyo. Pos i:n, i:n nexkihit, ke:meh i:n nexkihitsi:n we:lik n' ita:kka wa:n we:lik n' ixiwyo. We:lik n' ita:kka, n' ixiwyo kahwia:lia, a:mo se: kikua pero ke:meh eskia no: se: kikua *porque** ki..., We:lik n' ixi..., ixiwyo a:mo se: kikua, pero kahwia:lia n' taxkaltsí:n kita:liliah, kahwia:lia. I..., de s..., i..., i:k..., se:..., se: kikua n' iahwia:kka. Ke:mah n' ih... Yehwa n' iahwia:kka se: kikua. ahwia:k mochi:wa ne:n taxkaltsí:n, ahwia:k wa:n Ke:mah, kahwia:lia, yehwa yo:n. Ke:mah. Nexkihit s..., e..., mochi:wa *de, bueno** kichi:wa nochi, o:me taman nimah nochi s..., nochi kualtia, se: kitatekiwtia. Wa:n yehwa yo:n nochi se: kikui para ne:n, taxkaltsí:n kipi:kih, kitetsi:lowah, nochi, yehwa yo:n ki... Ke:mah, nochi yehwa, nochi yehwa. yo:n tikuitih *porque** yo:n no:, no: ahwia:k. Ke:mah. No: ahwia:k ne: xiwtsí:n. ahwia:k kualtsi:n. De kitsaya:nah ihkó:n moka:wa n' ikua:ko wa:n kitsaya:nah ah..., ahwia:ya de kitsaya:nah yo:n. E:mah, ahwia:ya. Moka:wa sayoh ne:n kiliah kowtako:tsí:n, kitamo:tah wa:n Yehwa sah, yehwa sah. pos seki ne:n kitila:ntiuweh wa:n ne: wetsiti, kitila:ntiuweh ne: kiki:xtiliah, Wa:... Ke:mah. Wa:n seki nikita kikuih no: n' itsi:ntapech n' tamal ke:[meh] yo:n tikelna:miktokeh yo:n ikowyo ya, yo:n kolo:ch..., kolo:..., kolo:chpohpostekih wa:n kikehkelpachowah wa:n kiewalowah ke:ní:w n' kichi:wah wa:n kitsi:ntapechtiah ya ne:n, ne:n tamalko:mit, yehwa n' kikuih seki. Para a:mo kikuiskeh kowtsí:n yehwa n' ki..., kitatekiwtiah kitapech..., kikuih no: n... Pos ka:mpa wehka, ka:mpa a:mo se: kie:..., kie:kta:liah ne:n, ne:n kowtsí:n ihi:xtapal tatapo:tok ihkó:n, Pos ompa kita:liah para mah kitsakuili n' xiwtsí:n, para mah kitsakuili i:n tapech, para a:mo mah pankalaki. E:mah, yehwa yo:n no: kikuih nikita neh. Ke:mah, yo:n nikitaya. E:mah. Ihkó:n mah kitsa..., para a:mo panki:sas n' a:tsí:n, para ki..., E:mah. para a:mo a:kuakualas. Yehwa yo:n ne:n..., yo:n nochi kipale:wia yo:n, Ke:mah, ihko:ni neli. E:mah, pos... yo:n no: kipohpostekih. Kipohpostekih ata. Yo:n a:mo kitehtekih, kipohpotekih sah. Yema:nik. A:mo, yo:n kipostekih sah ke:meh yema:nik kipohpostekih wa:n kita:liliah n' ko:mit wa:n kachi ihsiwka kikui..., kihsiwka:itah yo:n wa:n kitamo:tah sepa n' *cuando**, kipa:kah n' ko:mit iwa:n kitamo:tah ya wa:n de ompa ts..., kuit..., kikuiti:wih sepa, sepa ih..., yankuik kichihchi:wah yo:n ki... E:mah, de... Ya:nkuik kichihchi:wah wa:n yo:n achi teiktik de n..., de moka:wa ya ke:meh eskia kowtako:t. Ke:mah, ihko:ni yo:n. Ke:mah, pos..., posteki ne:nke:n. Achi teik..., de ihkó:n kichi:wah posteki. Posteki. E:mah, yehwa yo:ni. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania ke:ní:w ox tiki:xmati wa:n Ke:mah, niki:xmattok *compadrito**. nejo:n... E:mah, ika neh..., yo:n mah timotapowi:ka:n, para t'matiskeh ke:ní:w. ke:n t'tatekiwtiah wa:n ke:ní:w, ke:ní:w n' kimanah *porque** ekintsi:n tokni:wa:n wa:n pi:pil moskaltihtokeh, Pos no: kualtsi:n. a:mo sake:ra weltamalmanah, a:mo kimatih ke:ní:w n' kitapechti:skeh se: ko:mit para kimanaskeh kualtsi:n ki:sa n' tamal, Ke:mah. A:mo, a:mo kimatih ok, moneki mah se: motapowi para mah kimatika:n ne:n pi:pilmeh tein moskaltiah ke:ní:w n' ki..., kitsi:ntapechtiah n' ko:mit para kualtsi:n ki:sa n' tamaltsí:n. Pos kintsi:n ti:x..., para se: i:xpano:s m' pi:pilmeh, Ke:mah. kuali kikuiti:weh wa:n kimattokeh ya ki:ní:n ehkoskeh ki..., Ke:ní:w se: kichi:wa. kihto:s 'ne:chmagi..., 'ne:chmanili i:n kiltsí:n, n' owakilit. ihkuí:n nijo:n nikte:kakilih pos nih..., pos kikuitih ya wa:n kimaniliah ya nochi:n wa:n s..., no: kimattokeh ya. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Soh moneki mah a:mo motatsiwili:ka:n para kichi:waskeh no: iwki n' tamaltsí:n ihkó:n. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah ika nimitstapowia wa:n neh, nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tzinacapan no:. A:, *bueno**, kuali etok.