Pos a:man ne: *que** nika:n timoahsih, sepa tiknekih xite:chilwi *que** ox no: tiki:xmattok yo:n nikahkuí:n, mochi:wa itech tepe:tah yo:n, yo:n kuowit, pihpitsaktik, tako:tik sah, ne:, yo:n kilwiah, tehwa:n tiki:xmatih tema:skalkowtako:t wa:n seki taman kito:ka:ytiah, neh n'mattok mono:tsa tema:skalkow..., t'ta:lilihkeh tema:skalkowtako:t *porque** yehwa *cuando** n' te:..., si..., yo:n ke:man t'chi:wayah tema:skal, eki:ntsi:n a:mo ok, ekintsi:n kichi:wah tema:..., a:mo ki:xmatih n' tema:skal toni m' pi:pilmeh. T'chi:wah n' tema:skal wa:n tik..., ika tikta:liliah yo:n, yo:n kuowit para ika, ompa tikwi:pa:nayah ne:n iswat oso yo:n yo:n mi..., mich..., michkuitapi:l ata, yo:n kuo..., yo:n xiwit kua:mahmaxaltik. i:x..., *i:xkahcanartik** no:. Wa:n komo a:mo chamakihiswat tiktepa:nayah ompa, yo:n, yo:n kuowit tikyewalo:ltia:yah ne:n kolomeh de n' tema:skal, ompa t'tekpa:nayah n' iswat, para ne:ka tik..., ika tiktsakuayah ne:n tema:skal. Wa:n yetok a yo:n xiwit *cuando** kit..., kitaxo:taltiliah n' tema:skal, kipantake:ntiah ika a:yameh para kualtsi:n kawa:ni ata yo:n, iwki t'chi:wayah. Wa:n yeh ika t'to:ka:ytihkeh yo:n..., *bueno** kito:ka:ytiah n' ta:tahmeh *que** te:maskalkowtako:t yo:n kuowit, ih..., ompa kikuik n' to:ka:it ya de tema:skal. Pos no: *igual** tehwa:n no: tikilia:yah ne: a:na:l tinemiah, no: ihkó:n tikilwia:yah tema:skalkowtako:t *porque** yo:n, No: iwki. Ke:mah. moskaltia achi pihpitsa:wak mowila:na ihkó:n wa:n se: kitekiti wa:n se: kichihkolowa Se:.., se:we:we:yak. pos a:mo posteki, se: kiewalowa para ne:n tema:skal se: kichi:wa, Ka:n posteki wa:n..., wa:n takua:wak n' kowtsí:n. wa:n se: kkuiti seki wa:n okseki no: se: kima:nelowa. pero n' okseki ke:masá:, n' tepe:tomat oso *kuomarrosa o** n' okseki kowtsits..., ki i:n kahfe:nkowit, ma:sá: posteki. Yo:n se: kkehkechilia:ya de na:wi Posteki ata. wa:n se: kkua:olo:chowa:ya ihkó:n wa:n ke:mah se: kita:lilia ya de ne:n Ka:mpa se: tawi:p..., ka:mpa se: tawi:pa:nas a ne:n sakat *o** n..., tema:lkowtako:t[tema:skalkowtako:t], ka:mpa se: tawi:p... e:..., m' pahpataiswat. Ke:mah. Ompa ke:mah tikuitih ne:n te:nsakamekat *o** peto:lmekat se: kihilpia ika n' komekat ya, se: kihilpia ke:mah se: ki..., tani, nochi, ke:mah se: kipa:nta:lilia ya ne:n pahpataiswat. Ke:mah. Pahpataiswat oso chamakihiswat. Chamakihiswat wa:n... Ixiwyo. Ke:masá: no: kkuiah yo:n pesma n' i..., n' i..., n' i..., n' ixiwyo. No: kkuiah. Yo..., yo:n kiliah tema:sk..., tema:skalpesma, no: kito:ka:ytiah iwki. E:mah, no:. Tema:skalpesma yo:n. Yo:n a:mo kuetawi, ma:tihtilaktik. E:mah. Se: kkuiti se: tama:mal, se: kwa:lma:ma wa:n se: kisowilia nochi m' paniá:n, ke:mah se: kkuiti a m' peto:lmekat oso te:sakamekat, se: kiteki n' *ganchitos** ke:meh ne: se: kitohto:ka, sake:ra na:wi, na:w..., na:wka:n, wa:n se: kkui:kui:ltihtiw, se: kkui:kui:ltihtiw *hasta** se: kitetsi:lowa ya ne:. Motili:ntia:ya. Ke:mah. Para mo..., motili:ntia:ya ne:n iswat. Pero n... Ke:mah, ka:mpa, ka:mpa kalakih, ke:mah, ihkó:n no: se: kka:wa. Iyoh ka:mpa ne: se: kka:wa, ka:mpa ne:n tai:xpan ya, ka:mpa ne: se: kichi:wa ya ne:n tekol. Wa:n ne: taihtik ne: pos se: kisa:sa:lowa ya ne: nochi ne:n Wa:n ke:mah se: ki..., kualtia se: kichi:wa kualtsi:n ihkó:n se: tahtachkua wa:n ompa se: kisa:lowa ya ne:n texkal..., texkaltet. E:mah, texkaltet. *Porque** yo:n nochi kkuiah yo:n texkaltet, a:mo, teihsá: tet, A:mo tapa:ni. a:mo kkuiah *porque** tahtapa:nia. Topo:nia. Yo:n seki topo:ni, yo:n tenextet tohtopo:ni. E:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi ne:n, ne: a:na:l ne: kiketsayah, no: nikimpale:wia:ya ihkó:n *de que** pos *antes** a:mo no: ya:yah tapahti:lo:ya:n, yehwa yo:n kikuiah yo:n Nochi ompa mot..., ke:meh i:n se: siwa:t kiehko se: pilitsi:n, kichi:wayah. ne: ompa motemaya nochi wa:n ki:sa n' kokolis, *hasta** nio:n no: te:te:miah m' pi:pilmeh, nio:n no: motanawia:yah. Nochi wa:n E:mah. yehwa yo:n kkuiah ne:n ixiwyo para ika moxilwia:yah. Ke:mah. Yehwa n' ika moxilwiah, kketsayah ne:pa n' a:tsí:n wa:n moxihxilwiah, moxihxilwiah nochi n' inpa:nko, nochi n' inmetsko. Entó:s yo:n moxihxilwiah *hasta** tehtsoyoka ne:n a:tsí:n de kawa:..., yo:n kite:kiliah n' a:t *cuando** yo:n kualtsi:n mili:ntok. *Cuando** kualtsi:n mili:ntok ne: pos kualtsi:n ihkó:n *hsata** hkó:n *hasta** momoloka nijó:n. Ne: moka:wa mahyá: tekol, chi:chi:ltik n' tet. Wa:n yo:n *para más** no:, i..., nikneltoka ke:meh tikihtowa pos ika n' a:ya:t kipa:nsowiliah no:, kipansowilia:yah n' a:ya:t komo se: ki:ta ka:s ika tahtatapo:tok. komo a:mo n..., *porque** ke:masá: *hasta** ne: tata, ta: chik..., chika:wak ne:n Ke:mah. Ke:mah, chika:wak. po:kti pa:nki:sa. Wa:n yehwa yo:n motasowia:yah ka ne:n xiwit, pahpataiswat. Iswa..., iswat ya. Motasowia:yah wa:n nochi yo:n *después** kitekiah nochi ne:n ni:nipaka ti...., kikehketsayah ne: mahmaxaltik ne:, ompa kkui:ltihtia:yah ya ne:n kuomekat. Kuo:mekat ne:n te:nsakamekat oso yo:n oso yo:n peto:lmekat. No: kkuiah yo:n tekolo:i:x, no: ki..., kitah..., kitsahtsaya:nayah wa:n ika no: kilpia:yah, kkui:..., kkui:kui:ltia:yah. Ke:mah. *[Por]que** ne:n tet kita:lilia:yah, kualtsi:n kichi:wayah, ihkó:n tachkuayah, kisa:lohtia:yah wa:n kualtsi:n hkó:n moka:waya n' texkaltet. Ompa ke:mah ompa ne: kichi:wayah ne: no: ka..., ka yo:li:k kichi:wayah ya ne:n titsí:n, wa:n kitah ne:n chi:chi:le:wi niman kihtowah ne: kintsi:n 'motilmahki:xti a, ekintsi:n ti..., timotemati a. Ke:masá: o:me:n motemayah, o:me motemayah ne:n Se: ne: ompa ne: yetok ne: ki..., kitema. Yehwa yo:n xiwtsí:n ne:n kikuiah, yehwa yo:n ma:ta:nkeh n' ixiwyo. Yehwa. Ma:ta:nkeh n' ixiwyo wa:n ika moxihxilwia:yah, mo..., nochi n' imetsko, n' intsontekon, nochi. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kinna:mikia ne:n *cuando** nemia ne:n se: kone:tsí:n ihkó:n a:mo ya:yah tapahti:lo:ya:n, pero ihkua:k a:mo, a:mo tey, a:mo teh onkaya *más** tapahtihkeh, Ka:n onkaya. A:mo onkaya. Yehwa yo:n xiwtsitsí:n nochi kitekiah, wa:n ika mopahtia:yah sah ika yo:n. Ke:mah. *Por eso** ekintsi:n ne:n na:nahmeh, *antes** taxi:koa:yah, pos mo..., i:n tikiliah tit, tataya nochi ne:n kokolis, tataya. Tata n' kokolis. Wa:n kintsi:n nejo:n neh nikte:kakilia ihkó:n *de que** *de que** ne:n, de n' a:mo chika:wkeh pos yehwa yo:n kmachiliah ka:s ika ne: kkowah n' i:metswa:n. Mo..., motanawiah sah. Motanawiah ka:s ika itech se: tehkolis ihkó:n ka:s ika tehkoh kinkokowah de nika:n inko:tsko. Ke:mah. Wa:n ihkua:k ne:n na:nahmeh hkó:n a:mo kinkokowa:ya *porque** ne:n, ne:n tit ne: chika:wak. Ke:meh eskia se: tata. Ki:sa nochi ne: se: mi:to:nia, ta: ye:k se:..., se: alaktia. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kiliah ne:n tema:skalkowtako:t, yeh tikuiah, yeh para n' i:xtapal ihkó:n, Ke:mah. yeh n' tikuiah nochi ihkó:n, sayoh de n' okseki tikuiah para n' e:witika:. Wa:n se: ahs...., *siquiera de** chikuase:n tiketsayah, nika:n tiketsayah wa:n ne:pa tiketsayah wa:n nika:n i:n, de chikuase:n wa:n ke:mah se: kkua:ilpia, ke:mah se: ki..., kiewalowa:ya ya ihkó:n. Se: ko:[...] nochi ne:n yehwa yo:n neh n..., neh hkó:n nikmattok ne:n yehwa yo:n kowtako:t, yo:n kowit, yehwa sah tema:skalkowtako:t sayoh yehwa yo:n niki:xmati. N' tema:skalkowtako:t. Ke:mah. Wa:n yehwa sah yo:n mo..., yehwa sah n' kualtia ya ika, a:mo teihsá: *más** kite..., kitatekiwtiah, i:pa para tema:skal sah katka. Para tema:skal ihkó:n, *por eso** kiliah tema:skalkowtako:t wa:n Ke:mah. Ke:mah iwki. yehwa ne:wí:n nikitaya nochi ne:n ta:tahmeh yehwa n' kkuiah. Yehwa kkuiah neli. Wa:n no: nik..., nikimpale:wia:ya ke:masá: ne:ch..., ne:chyo:le:wa:yah, kihtowah x'chihchi:wa, xa: tikchihchi:was ne:n tema:skal. Pos nikuiti a n' kowtsitsí:n, nikuiti a n' tema:skalkowtako:t, wa:n okseki nikuiti, niksema:nelowa ya. Niksema:nelowa ya wa:n pos yo:n tikmattokeh *que** a:mo posteki. Ke:mah. Entó:s yehwa ne: t..., tik..., nika:n tikchi:wah ihkó:n tikyewalowah ya wa:n achto tikehketsah n' okseki kowtsitsí:n, achto tikehketsah wa:n tikua:..., kua:nepanowah ya. E:mah, de ompa ke:mah tikyewalowah ya ne:. No: *a mano** tikpiayah ne:n komaxalmeh ne:pa tikehketsayah para ka:mpa tik..., tiktakui:ltihtia:yah ya ne:n komekat. Teh tikmattos ne:n Ke:mah. peto:lmekat, tata:wikmekat, yo:n te:nsakamekat. No: kualtia ya m' poposokani oso tekolo:i:x, nochi yo:n, *o** no: kualtia ya yo:n tepe:xo:no:t, nochi ika se: ki..., kihilpia:yah Ke:mah. kualtsi:n wa:n a:mo..., pos no: komo a:mo se: kilpia:yah pos no: tataya ne:n xiwtsí:n, ta: ne:nke:n tataya ne:n pahpataiswat oso ne:n n' ixiwyo ne:n chamakih. Ke:mah. wa:n oso m' pesma, yo:n, yo:n okachi niman wa:ki ta: wa:kkatik. Wa:kkatik. Yehwa yo:n no: kkuiah wa:n no: *antes** no: kkuiah yo:n, yo:n anayxiwit oso yo:n i:n koma:it n' ixiwyo, sayoh yo:n yo:lik semi se: kinepanohtia:ya, yo:li:k. Kachi owih. Kachi owih. Kachi owih. Wa:n yehwa yo:n owih ne:n koma:it n' ixiwyo kitekpa:ntia:yah kualtsi:n ihkó:n wa:n para motsakuilia:ya no: ke:masá: kita:lilia:yah n' a:ya:t. Yo:n achi kohkoyoktik moka:waya. Wa:n no: yo:n tako:t tikte:ne:wtokeh, ne: tema:skalkowtako:t, neh niki:xmati ne: *que** e:wa tepe:tah, tsi..., mochi:wa a:mo mochi:wa kahfe:ntah yo:n *o** ka:sá: ehkawtah, mochi:wa tepe:tah. wa:n nejo:n nochi pihpitsaktik n' kowit, mehmelaktsitsí:n wa:n takua:wak. Wa:n ne: de e:wa ne:n i..., iitsmol, se: sah n' tako:t mochi:wa, mo..., mahyá: mowila:ntiw kuo..., kuoma:pan, wa:n i:ma:y momahma:ytia ni:nipaka ki:sa n' ima:xiwyotsi:n wa:n achi ma:kahkana:wak wa:n ma:..., ma:ekapanpihpitsa:wak. Wa:n nejo:n ka:mpa yo:n ima:tsi:n, ka:mpa i..., ikechtan ya, *ce...**, ka:mpa *cerca** ikechtan ya, de xo:chiowa ya kihki:sa yo:n ixo:chio nejo:n, mo..., nahna:l..., nah..., nahna:lki:sa n' ixo:chiotsi:n n' i..., achi chi:chi:ltik ata n' ixo:chio, Chi:chi:ltik wa:n... Yeh..., yehwa ya xo:chio tikitah wa:n ikechtayo, ikechselo, no: chi:chi:ltik n' ikechselo, tein selo:ntsi:n yo:n kuo..., kuomekat, kuowtako:t Yehwa yo:n niki:xmati neh. Mahyá: komekat, pero ne:, ne: k..., ne: kowit, kowtako:t tikihtowah a:mo Pos ke:meh eskia no: kuomekat, sayoh *que** ne: chi:chi:ltik n' i..., n' ix..., Mahyá: kuomekat pero a:mo, a:mo mopilohtiw, ne: a:mo mopilohtiw ika, ika teihsá: ima:wa:n noke mowila:na sah, mosowa sah. ku..., a:mo kuomekat. Mosowa sah wa:n kualtsi:n nextik n' ikowyo. E:mah. Ke:mah, kualtsi:n yehwa yo:n kow..., kowtsí:n. Nextik n' ikowyo wa:n pos ompa ne: *de que** hkó:n mota:lihtiw nejo:n n' ima:yo wehka mota:lia, nika:n i:n ke:meh eskia mela:wak ne:n kowtako:t Ke:mah. wa:n ikua:pan ne: mota:lia ya ne:n xo:chit. Ke:mah, ka:mpa imahma:tsa:la:n ki:sa ya xo:chitsí:n, ke:mah. Xochitsí:n ne: chihchi:chi:ltik n' ixo:chiyo wa:n pos yehwa ne:n imayo achi ma:weyak tepitsi:n, kahkana:wak n' ima:yo wa:n Ma:we:weyak wa:n kahkana:wak. E:mah, kana:wak. pos yehwa ne:n tik..., nika:n nochi ti..., timolihtokeh ne:n ixo:chio ne:n..., pos no: kualtsi:n chi:chi:ltik, a:mo oksé: taman ne:n Chi:chi:ltik, chi:chi:ltik wa:n... E:mah. Wa:n yo:n *cuando** n' ixo:chiyo a:mo teh a:mo teh kikuih pané:, kipipi:nah *solamente** ne:n chiktehtsitsi:n, se... Pisi:ltik. Kanah semi, yo:n semi pisi:ltik n' ixo:chiotsi:n i:n kowtsí:n, semi pisi:ltik. Yo:n a:mo nikihto:s teihsá: kkuitih ihko:ni, yo:n, i:pa sayoh para ne:n tema:skalkowtako:t kikuih. Yo:n... Yehwa sah yo:n ki..., ika kitatekiwtia:yah pero ekintsi:n pos a:mo t'tatekiwtiah ok niu:n tei, nochi ne: koyo:..., koyo:tapahti:lo:ya:n yowih nochi n' tokni:wa:n. Ke:mah wa:n yeh... Ompa no: yetokeh ata yo:n kihtowah kintemah, ke:ní:w n' kichi:wah, pero achto neli nika:n kichi:wayah *más** kachi chipa:wak *porque** mochi:wilia n' tema:skal wa:n motema *que de** yeh ipa:kilis n' a:kin kokoxkeh. Ke:mah wa:n... Wa:n ne:pa a:mo niki:xehekowa, ne:pa no:, pos seki ki:sakih ompa motanawiah oso a:mo kuali ki:sah *o seguido** kokolispe:wah, yo:n niki:xehekowa kinkaya:wtokeh sah. Pos yo:n yehwa yo:n ne:n pos ekintsi:n, *antes** pos yehwa yo:n 'kuiah ne:n tema:skalkowtako:t para, E:mah. Ke:mah. kichi:wayah *siquiera** ohka:n ne:n yo:n ko:nkuiah ne:wí:n semi kitekiah nejó:n kow..., tema:skalkowtako:t *porque** yo:n sayoh, sayoh se: kkueta:nia ihkó:n a:mo posteki. Ke:mah, yehwa yo:n ki..., kitatekiwtia:yah. Kanah takua:wak semi, takua:wak mahyá: yo:n ti:ltikpesmatako:t. Takua:wak wa:n tak porin no: kipias n' i..., n' icho:kilo. Ka..., pané: ka:n cho:kiloh, ka:n cho:kiloh. A:mo cho:kiloh pero, xa: taihtik xa: kipias wa:n Ke:mah eski ta: nochi... pos yehwa yo:n kintsi:n ti..., timonohno:tskeh ne: ki:niwki n' i..., n' ixo:chiyo wa:n kox no: kualtia pos no: kualtsi:n ne:n n' ixo:chio chi:chi:ltik ne:n tik..., no: ti..., no: ti..., kintsi:n no: tikmattia:tih ya. Ke:mah, tikmatih ya ke:niwki n' ixo:chio, ke:mah. Yo:n tikmattia:tih ke:meh i:n tinemih ne:wí:n pos ti..., *Antes** hkó:n kichi:wayah ne:n ta:tahmeh pos no: tikitayah wa:n te:chne:xtilia:yah Ke:mah. wa:n ekintsi:n tikmattiuweh. Ke:mah, pos ekintsi:n a:mo kichi:wah ok *porque** neli ke:meh nikihtowa, ne: a:mo, Kintsi:n. ki..., tapahtia:nih a:mo kite:makah e:..., *lugar** ok mah, mah se: siwa:t mopale:wi kalihtik, *importa** mah yowi ne: *hospital para**..., komo a:mo ompa yowi ki..., kahkwah *o** kitatsakui:ltiah n' te:popá:n. Te:ta..., ki... Wa:n neh niki:xehekowa ompa ti..., tietokeh *mal porque te:chfuerzawiah** ne:n tapahtia:nih mah nochi *importa** ya:ka:n ompa ne: ka:mpa we:..., mowe:ipahtiah ne:n tokni:wa:n nochi wa:n *bueno** no: kuali ki:sa *porque** a..., achi:chika mah ya:ka:n kinin..., sepa kinitah. Kinitah. wa:n nika:n tehwa:n mopale:wiah a:mo k..., a:mo teh, a:mo teh mochi:wiliah, a:mo achka motanawiah *o** mah kimpahti:ka:n achi:chika mah ya:ka:n sepa, a:mo, nika:n tehwa:n mopahti wa:n ke:mah mo..., mo..., de tami pahti a pos a:mo motanawia wa:n a:mo teh..., a:mo teh, a:mo teh mochi:wilia, teihsá: kokolis kimachilia. Pos nika:n *siquiera** ohpa ki..., tiko:nkuiah yehwa yo:n kowtako:t de n' tema:skal *siquiera** ohpa ne: t'chihchi:wayah komo wehweliwia, E:mah. Ke:mah, mote:ma *siquiera** ika ohpa, ohpa mo..., motema wa:n yahki kokolis a. kichi:wayah wa:n pos yehwa yo:n *de que** ne:n E:mah. *después** a:mo teh kinahsia ok, ihkó:n *hasta** pahtiayah, Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni yo:n. Chika:wak moskaltia. *hasta** se: kone:t no: chika:wak moskaltia:ya ihkó:n. Wa:n yehwa yo:n kih... No: kintemayah. *Hasta** kone:meh no:, no: k..., no: kintemayah ata m' pilkone:meh. E:mah, para a:mo ihyo:tami kkua:kalanki:xtiah n' itsontekon pili wa:n kitemayah *icuerpo** sah. Kala:mpa ne: yetoya ne:n kone:tsí:n ikua:ko wa:n ka..., n' imetsko ne: kitemah sah, kitemayah *porque de** nohne:l pos no: se: kimowilia ta:ká:n ihyo:tamik. Ke:mah, ihko:ni kichi:wah. I..., i..., imets sah, ih..., i..., de ikech para tani, ipoxko sah kitemah. A:, pos ihyo:tamih. E:mah, ihyo:tamih. Wa:n pos yehwa yo:n ne:n pos ekintsi:n tikitakeh nochi de n..., n' ixo:ch..., n' ixo:chiyo chi:chi:ltik, Ke:mah. wa:n *qué tanto de** wehwei, nochi, seki wehwei, *bueno** we:weyak ihko:ko:n, Ke:mah. E:mah. wa:n pos yo:n a:mo, a:mo se: kimati n' i..., n' ixo:chiyo kox no: kualtia para se: mopahtia. Yo:n a:mo se:..., pos pané: ka:n pahti neli, sayoh tehwa:n tikuih *porque para** yo:n tema:skal kikuiah pero ekintsi:n neli ke:meh n' ise:lti. a:mo kikuih..., a:mo a:kin kikui ok, a:mo tikchi:wah *cuenta para** toni katka yo:n de tehwa:n t'mattokeh *siquiera** tikihtowah ma:ski a:mo kichi:wah n' tokni:wa:n, *siquiera** t'mattokeh ke:ní:w n' tehwa:n twa:lpano:keh. Ke:mah, *bueno** a:mo, neh a:mo no: nikmati ne:n i..., n' ixo:chio, pero neh nikmattok sayoh n' ikowyo. E:mah. Ikowyo sah, ikowyo sah n' ki..., kitatekiwtiah. Ikowyo ne:, sayoh *que** ne:n Yehwa sah. n' i..., n' ixo:chiyo chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Ke:mah, chi:chi:ltik wa:n nochi mopahpa:mpilowa wa:n Chi:chi:ltik wa:n mopahpampilowa. Pos yeh, ne:n... Neh yehwa sah no: nik... yehwa sah pos sayoh ika timo..., timonohno:tsah wa:n... Ke:mah, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, no: niwa:le:w xola:l de San Miguel Tzinacapan.