Pos a:man seki t'nekih xite:chtapowi *que** ox no: tiki:xmattok ne:n eskuowit. Ka:nachi taman wa:n ke:ní:w moskaltia, ke:ni:wki n' ima:y, ixo:chio *o para** toni se: kikui yo:n. Nijo:n eskowit neh niki:xmattok sayoh o:me taman. O:me taman. Yo:n ista:k yo:n ma:wehwei n' i..., n' ima:yo wa:n yo:n seki achi ma:pisi:ltik. Yo:n de ma:..., ma:pisi:ltik yo:n kuali ne:n se: kke:steki wa:n ki:sa ne:n icho:kilo, wa:n se: kikui se: tilmahtsí:n wa:n se: mohxilia ka:mpa se: ite:noh para, para te:mpala:n. Yo:n komo se: inenepi:l nijo:n xaxakachtik wa:n pos nochi te:kokoh se: kohxilia ya wa:n ki:sa. Ki:sa yo:n pahpalaktik. Ke:mah. Wa:n yo:n eskowit n' okseki yo:n, chi:chi:ltik seki ye:ktakua:wak wa:n a:mo nochi kineki tapa:nis, Mahtakuachtik. Mahtakuachtik wa:n achi ma:pisi:ltik wa:n achi wehkapania. wa:n i:n de n..., de n' yo:n kiliah achi ne:n a:mo semi wehkapania, ne:n achi ma:pa:pata:wak yo:n achi xo:no:tik. Xo:no:tik sah. Yo:n kualtsi:n tapa:ni. Yo:n ke:mah. Yo:n tapa:ni wa:n ihista:k a:mo semi kipia n' i..., n' iitsmol, n' i... Wa:n pos yehwa yo:n ne:n mokehketsa wa:n nochi kualtsi:n mopihpilowa n' i..., n' iteyo, kualtsi:n motekpa:na ihkó:n moma..., mopa:mpihpilowa wa:n *cuando** chika:waxtiw ihkó:n tsikitsitsi:n, ihkó:n motekpa:ntiw, wa:n sepa ne:n se: kita de yo:n chika:waya ya, pos yo:n ne:n mayo tahtapa:ni ne:n abril, nochi yo:n me:tsmeh. Tahtapa:ni wa:n tsikitsitsi:n ne:n nijo:n kuihkui:kuiltik n' iteyo wa:n tsikitsitsi:n. Ka:ns ika se: ki..., se: kkaki kualtsi:n tatatsikatok, panxi:i:ntok. Tatatsika *de cua..., cuando** takawa:ni. Wa:n ompa ne: se: kita ne: ke:masá: pa..., para e:wi yo:n pe..., tepe:wi:ltsi:n kiliah. Wa:n ompa ne: se: kita pata:nte:wa oso yo:n chowihkoyo, ompa p..., ompa ne:n pata:nte:wa, niman se: kihtowa ne:stok taalaxohtok, pos yo:n semi kikuah. Ke:mah. Kikuah yo:n iteyo de n' eskowit. Kikuah yo:n chiktehtsitsi:n wa:n pos no: komo se: weli se: kintakechilia, se: kinta:lilia n' tamali:n, se: kkehketsa ka:mpa mohtiah wa:n se: kitas ompa pilkatok ya. Ke:mah. Pero yehwa yo:n niki:xmattok yo:n yo:n kowit kualtia para ne:n se:, se: mopahtia. *Solamente de** yo:n komo se: te:mpala:ni, ke:masá:, kihtowah teihsá: se: kele:wia, *casi que** a:mo se:, se: kikua nijó:n, pos yehwa n' te:chi:wilih *mal** pos yehwa yo:n te:..., se: te:mpala:ni pos yehwa yo:n ke:masá: se: kkua:sneki taxkaltsí:n, se: kimachilia pané: xaxakachtik. Te:te:nkokoh. Te:te:nkokoh. E:mah, te:kokoh. Wa:n ka yo:n nijo:n se: ki..., kki:xtilia ika n' tilmahtsí:n, *porque** a:mat ne: pa:ti. Ne:n tilmahtsí:n se: kikui tsikilitsi:n wa:n se: kichichi:naltia ka:mpa ne: se: kke:steki wa:n se: kohxilia, kualtsi:n se: ki..., kohxilia se: i..., ite:noh, pos kki:xtilia. Kki:xtia. Yehwa yo:n nochi kikuih ne:wí:n ne:n yo:n tapal ke:meh eskia tapal ne:n icho:kilo. Icho:kilo ne:n kowit, icho:kilo ya. Wa:n yehwa yo:n ne:n [nimi]tsilia seki achi we:weyak ne:n kowit, pero achi miak kipia ne:n n' itsmol ihkó:n ii:x. N' ii:x wa:n se: kitapa:nasneki a:mo wel tapa:ni. Kachi komo telwa:ki a:mo wel tapani, kehke:ski:sa. A:mo wel se: kitapa:na ye:k..., Ke:mah. Yo:n a:mo weli, ata komo wa:kik a:mo wel se: kitapa:na. *hasta** mopa:tsowa ne:n, ne:n..., kki:tskia n' *hacha**, kki:tskia wa:n mopa:tsowa. Mopa:tsowa, ki..., ki:ki:tskia n' *hacha**. Ke:mah. Wa:n okseki ma:ski kuali wa:kik, se: kita:lia ne:pa itech i:n tsompal de n' kowit, se: kimaga tapa:ntiki:sa, tapa:ntiki:sa ompa ne: se: kima:ga, ne:nke:n se: kitahtapa:na. Tapa:ntiki:sa. E:mah. Ke:mah. Wa:n no: kualtia para n' i..., n' ima:yo no:, no: kualtsi:n tata, no: tata wa:n Tata no:, tata. pos no: ke:meh i:n se: tekiti, se: tame:wa ne:wí:n, no: se: kikui para yo:n mahyá: se: *kowgancho** se: kitila:ntiw ihkó:n teihsá:, no: taxi:kowa seki, sayoh mah se: kka:wili achi weyak n' ikua:pan. Ke:mah, yehwa yo:n, para taxi:ko:s. Ke:mah, ka:n chika:wak. Ta:mo ne:nke:n tsaya:ni. Tsaya:ni wa:n *pero siempre** yema:nik, pero no: ka:mpa a:mo tei, ne:wí:n se: kita n' kowtsí:n pos se: kima:te:nteki. Ke:mah. Se: kima:te:nteki wa:n ka:s ika seki yo:n de n' ista:k kualtsi:n mochi:wa ihkó:n. Ke:mah. Miak kipia n' ima:yo, ihkó:n moe:witiketsa. Ke:mah, miak kipia. Wa:n okseki ne:n ke:masá: mochi:wa mela:wak pero a:mo semi miak kipia, kipia no: *pero hasta** ahko. E:mah, wa:n yehwa yo:n ne:n se: ki..., seki semi cho:kiloh. Seki cho:kiloh semi. Cho:kiloh wa:n seki a:mo, a:mo cho:kiloh. A:mo semi. Wa:n yehwa yo:n ne: pos yo:n no: kikuah ne:n chiktehtsitsi:n, no: kikuah. Kikuah. Yehwa yo:n ne:n se: kita ka:mpa, pos *cuando** ne:n xo:chiowa kualtsi:n ne:n ihista:k, pané: ihkó:n ahaktok ihkó:n, wa:n hkó:n moskaltihtiw ya ne:n iteyo, *hasta** ka:mpa wehweia ihkó:n chika:wayati a, ne:n kohkostik. Chika:wayati a. de kohkostik pos yehwa yo:n no:, kualtsi:n ihkó:n mochi:wa, ke:mah tahtapa:ni a. Tahtapa:ni a. Wa:n yo:n iteyo e:yi, e:yi, *cada** ke..., s..., *cada** se: iteyo, se: iteyotsi:n, i:xtapa:ni ki:sa e:yi iteyo ya, e:yi n' iteyo n' ki:sa. E:yi n' iteyo wa:n yehwa yo:n e:yi n' iteyo wa:n no: tahtapa:ni *cuando** yo:n ye:kto:na. *Cuando** takawa:ni. *Cuando** takawa:ni yo:n E:mah. ka:s ika se: kkaki ne:wí:n meh skia yo:n tsi..., tsi:kameh tatatsikatok. Pané: yo:n kitewa:tsah a:ko:lin. Ke:mah, ihko:ni. Pa:nxi:i:ntok, niman se: kihtowa pos i:n tata..., tatapakatok ya i:n eskowit. Pos ompa ke:masá: se: ki..., kitaya ne:n chiktehtsi:n ne:ne:nentok, ta: yo:n semi kwelitah, semi kikuah. Kololowah, kololowah. Kololowah wa:n pos a:mo n'mati n' a:kuetah kox no: kikua, tak xa: no: kikua:s, komo s..., yo:n seki no: ta:lpan se: kita. Pos ka:n se: kimati, a:..., a:mo ke:... Yeh a:mo ke:man ne: nikita neh kikua, pero ne:..., a:mo ke:man nikita. A:mo, sayoh se: kita ke:masá: ne:wí:n mopohpoxowah xa: no:, xa: no: kikua:s tatampa. Wa:n a:t ki:ní:n kita ne:n Nmitsi..., etsi..., eski ke:mah, ke:meh kualtsi:n motate:molia wa:n de kahsi pos kikua kowtet. kita ne:n chiktehtsi:n ta: ye:kpisi:ltik n' i..., n' iteyo. Ke:mah, pero ke:meh... Semi pisi:ltik wa:n achi, achi kuihkui:kuiltik. Ke:mah, kui:kuiltik ata, ke:mah. Kuihkui:kuiltik wa:n de e:yi yo:n tapa:ni no:, ke:masá: kuahkuali, ke:masá: sayoh ki:sa se: n' iteyo, se: kita. Ma:sá: panwetsi tahko a:mo teh kipia. Ke:mah, se: iwki sah ke:masá:. Ke:mah, pahpatsaktik. Ta: tak yo:n sel..., selwa:ki seki. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikmattok yo:n eskowit ne: seki kualtia para ne:n pahti wa:n seki kualtia para kowtati:l. Pos n' oksé: no:, no: kualtia. pero kachi yo:li:k se: kitapa:na, a:mo wel se: kitapa:ntiwetsi. Kachi yo:li:k. Sayoh... Ke:mah. Mopahpa:tsowa ne:n *hacha** wa:n wa:n okseki kualtsi:n se: kimagatiw ye:kkualtsi:n tahtapa:ni. Ke:mah, kualtsi:n tapa:ni neli. Ke:mah. Wa:n pané: kachi ahoktik, pané: poxa:wak. Ke:mah. Poxa:wak. Pos no:, no: se: tik..., tikmatih no: de i:n tikowtahnemih pos se: se: molia ihkó:n wa:n teh xa: kachi tik..., xa: kachi tikmatis ke:meh i:n kowtatil seki xa: kualtia no: *más para** okseki pahmeh. Ke:mah, ka:nah, ka:n no: nik..., nikmati, *sólo** nikmati no: tein tehwa:tsi:n tikmati no: *igual** neh nikmati de, sayoh para kowtati:l sah n' kualtia wa:n nejo:n para kalkowit a:mo ke:man se: kikui *porque** chihchihkoltik mochi:wa, ma:ski mehmelaktik kihtowah itsmol pero ka:mpa momaxalowa ompa sepa tahkochikotia mahyá: moka:wa yo:n *arado** kiliah kowkamachal, ihkó:n mochi:wa ata n' *cab...**, komo moma:ytia, chihkoltia, oso sentapal yowi nimitsilia pané: ikechtayo para sepa seko moma:yti:ti, iwki mochi:wa n' kowit. A:mo teh mochi:wa melaktsí:n ata yo:n kowit. A:mo mochi:wa wa:n yo:n a:mo nikihto:s para tik..., tikuitih para teihsá: kaltsí:n ihkó:n tikchi:waskeh *o** teihsá: hkó:n Para... Ke:mah, kanah. Wa:n yo:n ima:yo ne: nochi ma:..., ma:nehnextik. Ka:n... Ke:mah ma:nehnextik wa:n Wa:n yo:n kipia n' i..., n' i..., kiliah n' iso:kyo. E:mah, s... Yo:n komo te:kuihkuik nochi se: ipa:nko ye:k..., ye:k..., nochi se:..., te:..., te:..., te:kui. Te:kui nochi, ke:mah. *Porque** te:kui nochi wa:n... Yo:n nikilia yo:n i..., mota:lia ii:xko mahyá: xa:l. Pané: xa:l, xa:ltik no:. E:mah, achi, achi, ke:mah, xa:ltik. E:mah, e:meh, meh ii:xko n' i... Pané: xa:l, ke:meh ii:xko n' ima:y wa:n ima:tampa nochi kipia. Wa:n tikiliah tewti, pero a:mo tewti ta: pané: xa:ltik. Yo:n ka:mpa se: kipanawia ke:masá: te:kuihkui *hasta** se: ima:ko. Te:kuihkui ata. Te:kuihkui. Ke:mah, m..., mahyá: xa:l, nochi *desde** ima:kowyotsi:n ka:mpa ima:xiwyo ya, nochi kipia pané: xa:l ihista:k. Kachi, se..., komo se..., selik yo:n i..., n' i..., n' iyo:lpan kachi miak kipia. Kemah kachi, kachi kipia miak. Wa:n yehwa yo:n ne:n pos te:kuihkui meh yo:n de chika:waya tak no: xi:i:ni a ne:n n..., ke:meh eskia tewti ne: xa:l. Ke:mah, xi:i:ni a no:, xi:i:ni a no:, ke:mah eski. Xa..., ne:n no: xi:i:ni a. Ke:mah. Pos yehwa yo:n no:, no: yetok sah n' to:naltsí:n katí:n me:tsti ne:n i..., xo:chiowa, No: yetok sah, no: yetok sah. No: yetok sah. Ke:meh kintsi:n a:mo kanah se: kitas ne: mah xo:chiohto oso mah tahtapa:nto n' iteyo. Ke:mah, ka:n kachi se: kita ekintsi:n, a:mo, a:mo se: kita, ta: no: ika *tiempo** sah n' *cuando** mochi:wa xo:chit. A:mo kachi se: kita wa:n wa:n yo:n no: ke:masá: se: kinita n' chiktehmeh *hasta** ahko ne: kikuahtokeh de n' tsikitsitsi:n, xa: no: kikuah. A:chá: ke:mah, s..., ka:sá: ika s..., kikuah eski. Ke:mah, ta: Kikuah. *porque** ne:n okseki chiktehtsi:n yo:n ta:lpan nemih. Ke:mah, ta:lpan nochi. A:t ki:ní:n kitah, tak no: ki..., kixe:lowah eski. Tak kixe:lowah wa:n neli ne: no: kinka:wkeh mah kuali i..., tachialis kipiaka:n wa:n tehwa:n a:mo, a:mo tikitah yo:n kowtet. A:mo se: kita ta: no: se: kita ka:mpa ne:n ka:s ika paniá:n ka:mpa a:mo teh tahsol pero ompa se: kita xi:xi:i:ntok. Ka:n tikitah. Ke:mah. Se: kita sa tekit, se: kita sa tekit, pero A:mo kachi se: t..., e:k..., se: ki:xahsi nikita, a:mo, a:mo kualtia. Wa:n yehwa yo:n kuahkuali no: ne:n i..., n' ixina:ch i..., kik..., *bueno** ki..., ka:sá: ika no: ki..., kitah ne: xi:i:ntok wa:n ka:s ika no: kikuih, no: kito:kah. Ke:mah, ke:mah eski tak. *Por matitas** ihkó:n kwiwitah wa:n no: kito:kah. Pe..., ne: ka:mpa kita:liah ne:... Ke:mah tatsakuah kita:liah. Ka:mpa ne: tatsakuah, ke:meh eskia *corral**. Wa:n yo:n selia, selia. Selia, seki selia wa:n seki wa:ki. Ke:mah selia wa:n semi yo:n, sepa, sepa selia ma:s se: kike:ssohsoh ika yo:n ke..., ke:s..., *kkes:alambrewiah** oso *kclavoswiah**, a:mo nejo:n, a:mo pala:ni *porque** yo:lchika:wak yo:n kowtsí:n. Yo:lchika:wak wa:n Yo:lchika:wak. Pos seki nijo:n pala:ni niman, wa:ki. Ke:mah, yo:l..., yo:lpala:ni ki..., ki..., kitelma:..., tel..., moh..., komo kito:kah wehkapan yo:n *grampa** wa:n kitsontewiah, yehwa yo:n moxokolia. *Pero siempre** ka:sá tikitah, *siempre** nochi yehwa n' kipiah yo:n *para tacorraltiah** ika. Pos ka:ns ika neh nikita ne: sayoh kitehtekih mah kualtsi:n tape:tsti ihkó:n kitekih wa:n a:mo, a:mo wa:ki seki, pero achto kichi:wah ne:n tekoch. Ka:n wa:ki, ka:n wa:ki. Ke:mah. Achto kichi:wah, sayoh kipa:nkalakiah. Ke:mah, ihko:ni. Kipankalakiah pos a:mo, a:mo kixohxokoliah ne:n ie:wayo. Ke:mah, kanah. A:mo, wa:n de yo:n de n..., meh eskia kipa:ntsopo:niah ihkó:n, pos yehwa yo:n kwehwelowah. Wehweliwi. Wehweliwi wa:n mo..., wa:ki niman. Wa:ki. Wa:ki. Ke:mah, pos nejo:n... Ke:mah. Pos yehwa sah neh nikmattok de i:n eskowit ne:n timonohno:tstokeh ne:n neh niki:xmattok s..., sayoh o:me taman. Ke:mah, no: yehwa sah niki:xmattok neh o..., o... Ke:mah. O:me taman, a:mo, a:mo wel *más, porque** pos po:wí:n tik..., tikitstinemih wa:n seki tokni:wa:n a:mo, a:mo kimatih miak *de que** kox kuali para se: mopahtia. Ka:n kimatih, ka:n kimatih, pero nejo:n nika:n timotapowih[keh]. Ma:ski seki ne:n tiuweh ne: tapahti:lo:ya:n pero a:mo, a:mo nochi te:chna:miki, Ke:mah. pos yehwa i:n cho:kil tikuitih wa:n pos te:chna:miki. Ika yo:n Te:na:miki, te:na:miki, sayoh mha se: kichi:wa. *hasta** kone:meh oso *hasta** i:n tehwa:n pos timohxiliah ya wa:n niman tikihtowah pos te:chna:mikik, i:n kuali. A:, ke:mah. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania ox tiki:xmattok neh, n'nekia n'matis ox no: tiki:xmati wa:n no: yehwa sah niki:xmati neh wa:n Kemah, s..., ti... neh nika:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan, wa:n neh nimono:tsa niErnesto Vázquez. A:, no:, no: *igual** neh nik..., niwa:le:w ompa ne: ne: xola:l San Miguel Tzinacapan, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.