Pos ekintsi:n tikelna:mikitih de yo:n tso:tsokolmeh, ke:ní:w ne:n tikuiah n' achto *porque** a:man a:mo, a:mo kikuih ok akah semi *porque** nochi kalihtik a n' a:t tik..., t'tatekiwtiah. Pos a:man neli nikita nochi kalihtik, a:mo nakah nejo:n a:takui ok ke:meh ne: ke:man tehwa:n *cuando** timoskaltihkeh tia:takuiah. Ka:n akah ok. Pos se: a:takuia semi wa:n tik..., te:t... se: ta:tahtsi:n a:mo n'mati ox tiki:xmat wa:la:ya ne:n tso:tsokolnamakakeh, se: kitekowilia:ya yo:n tso:tsokolmeh *desde** tsikitsitsi:n, iwki, iwki *hasta** wehwei, *hasta más** we:i tein ke:meh se: kixi:kowa:ya. A:, kiniwa:lkuia. Kiniwa:lkuia n' ta:tahtsi:n, *encargo**, ke..., *como que** se: kintekowilia:ya wa:n te:ka:wili:ki. A:, pos neli. A:mo nikmati, neh, neh nejo:n, neh nochipa kkowaya note:iskaltihka:w Kuesala:n pané:, Kuesala:n kkowaya. E:mah. Kkoh... A:mo, ta: wa:la:ya n' ta:tahtsi:n, neh ni:peta:n wa:la:ya, ke:meh i:n tapa:ni se: itso:tsokol pos sepa se: kitahtania mah te:wa:lkuili. A:, no: wa:la:ya. Ka:n... A:mo ke:man nikitak neh, a:mo, e:mah. Neh nochipa kkowaya ne:n nejo:n noma:ntsi:n a:mo kitekowa:ya, nochipa kkowaya ompa ne: nejo:n... E:mah, ke:mah, ompa yeh kkowaya *porque** nejo:n kihtowa:ya *que**, Kanah. Ne: Kuesala:n. Pero... *que** yehwa i:ni kihtowa nikwa:lkuik n' tso:tsokol, tak ya: telwe:i kichi:wtok. Nikili:s, tak kanah. Ta: nejo:n tikxi:ko:s a, kihtowa. Nikilia, ke:mah. Yehwa ya yo:n neli nejo:n kihto:s nejo:n mo:sta komo to:na pos nejo:n tikxapohwi:tih ya. Neli kixapohwia:ya ya wa:n a:toto:n yeh kite:kilia:ya neli, yeh a:toto:n kite:kilia:ya wa:n yo:n A:toto:n. yo:n xapoh kipankalakilia yo:n takua:wakxapoh, yo:n kostikxapoh i:pa onkak ata. E:mah, tikiliah takua:wakxapoh ihkó:n kitekia tsikitsi:n wa:n ke:mah kipankalakilia wa:n ke:mah kipante:kilia ya yo:n a:t, yo:n pané: molo:ntoya n' a:t kipante:kilia:ya, Ke:mah. I:pa onkak neli. Pos ne: neh nejo:n para tikxapohwia:yah n' tso:tsokol achto, *aparte** se: kimanaya ika se: ko:ntsí:n tein a:mo se: kitatekiwtia *porque** pos xapoh. A:, n' xapoha:t. E:mah, kimolo:n..., tikmolo:ntia:yah xapoh wa:n ke:mah se: kite:kilia:ya ne:n tso:tsokol. wa:n se: kite:kilia iwki totoktik, se: kitse:tsetselowa para mah nochi kikui xapoh. Mah kikui xapoh wa:n ke:mah nejo:n tepitsi:n se:wi a *pues** se: kite:ka tepitsi:n wa:n nochi kualtsi:n se: kipaxakualowa. Wa:n ompa nejo:n yo:n, niman te:ilwia:yah, 'tikoketsa ne: tso:tsokol para a:mo a:chichi:na:s n' ika tia:takuis. Yo:n de tayowa ya tik..., tiktikoketsah yo:n tso:tsokol ika *mismo** sepa xapoha:t, tein tikuikeh t'xapohwihkeh n' ekinika, ika yo:n se: kitikoketsaya ompa ne: tekolah se: kita:lia, wa:n ompa molo:ntok yo:n xapoh, para mah takua:waya ika kit yo:n. Mah tak..., ke:mah para a:mo a:chichi:nas. Mah takua:waya, mah a:mo a:chichi:na. Kualtsi:n ne: momoloka kualtsi:n wa:n ke:mah nejo:n tane:si pos de se: me:wa ya, se: mo..., motaxo:taltili:ti a se: kahchi:wa ya yo:n tso:tsokol, se:wik a. Se:wik a y... Pero ke:man toto:nik se: kahchi:wa ne: neh nikitaya, kipihpi:kiah ika *costal para** mah a:mo kipi:tsa n' ehekat. A:, m' para mah... Yo:n kihtowah kit *moventearowa**, yehwa yo:n niman tapa:ni. A:, yehwa ika kipi:kiah. Ke:mah, kipi:kiah kualtsi:n. Ke:mah, pos neli ta:taman se: kichi:wa *porque** neli neh note:iskaltihka:w neh nikitaya neli yeh kichi:waya sayoh neli yo:n kimolo:ntia n' a:t wa:n kipante:kilia yo:n tso:tsokol wa:n yo:n xapoh ompa kipankalakia ya, wa:n tsiktsi:n *manteca** ompa ki..., ompa ki..., kipanta:lilia wa:n ke:mah pe:wa nejo:n kite:ntsakua ika, kite:ntsakuaya ika se:, se: tilmah, se: tilmah kikuia wa:n kite:nkalakilia yo:n tso:tsokol wa:n ompa ihkó:n, ihkó:n kichi:chi:waya, kitso:tsonkepa ya, Kitso:tsonkeptok. para mah *parejo** kikui yo:ni ne: xapoh. E:mah, mah nochi kikui kihtowa i:n xapoh wa:n ke:mah, Mah *parejo** kikui a xapoh. de yo:n kitamitso:tsonkepa ya, kikuik a nochi, ke:mah kitsonkepa ya itech se:, ke:meh ne: ke:man neli onkaya ya, tiki:xmat yo:n kiliah ata kaxahpa:s yo:n, Kaxahpa:s. yo:n de sokit no: wa:n ata kipiaya inakas. E:mah. Kipiaya ohka:n inakas. Wa:n seki *más** wehwei:n kichi:wayah. Onkayah wehwei:n, onkayah telwehwei:n *hasta** i:ihkui:ni wa:n onkayah tsi:tsiki... *Ajá**. Ke:mah, ye:kwehwei mochi:wayah[kinchihchi:wayah] wa:n seki tsi:tsikitsitsi:n *porque** neh ne: ka:mpa nietok nikitak ok se: tsi:tsikitsi:n yetok ok. E:mah, telinachichi kichi:wayah. No: tikitak ok. E:mah, wa:n se: achi we:we:ihtsi:n ta: neli onkayah tsikitsitsi:n *más** wa:n onkayah tein, tein *más** telwehwei:n. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nejo:n, ompa k..., ompa kitsonkepaya yo:n a:t, N' xapoha:t. Kualtsi:n kikui. nikihtowa wa:n ke:mah kikui a yo:n kipante:te:kilia para mah xapohyowa ya. Ke:mah ki..., nejo:n yo:n tamixapohyowak a, kihtowa xka:wati a ne: kalan, kihtowa, mah wa:ki a mah nejo:n..., tikto:nalketsah ya ke:meh ne: mah wa:ki a. Entó:s yo:n wa:ki ihwa:k a ne: nejo:n de yo:n wa:ki a ke:mah, kichi:wtok, wa:kik a kihtowa n' tso:tsokol. Nikilia, tak ke:mah. Ekintsi:n kihtowa kualtias a kihtowa, ke:mah nejo:n, tiki:..., kini..., pané: se:, se: mekapal, ke:meh ne: ke:man kkuiah ata mekapal nochi yo:n xo:no:t, ke:mah, no: nejo:n, no: kitekowa:ya ne: nejo:n no:ma:ntsi:n katka, yo:n neli kitekowa:ya ya, ata semi kinchihchi:waya yo:n ta:tahtsi:n, yo:n..., no: tiki:xmat ok, ne:n Pablo katka. Xo:no:mekapal. tein mikik a, yo:n Pablo Castillo kat... Ata, e..., telkualtsitsi:n ata n' kinchi:waya mekapalmeh nikilia ye:ki:xpisi:ltik. Yehwa yo:ni ne:n kitahtania:ya ne: nejo:n no..., ne: note:iskaltihka:w, kitahtania:ya wa:n ke:mah ki..., kilia yo:n nejo:n yehwa ya ne: note:iskaltihka:tsi:n, a:man kilia xma:chihchi:wa ya kilia i:n para ika a:takuiti:w a kilia, neli kichihchi:waya ya wa:n ke:mah nejo:n tikua:ytiah ya, yehwa ya yo:n *lazo** kita:liliah, Pablo Castillo katka, yo:n semi kinchi:waya ne:n mekapalmeh. Ye:ki:xpisi:ltsi:n. Ke:mah. Ke:mah, nochi kualtsi:n kihkitiah. wa:n ke:mah n..., ke:mah wa:n ke:mah nejo:n tikua:ytiah ya wa:n ke:mah tikwi:kah ya tia:takuitih. Wa:n yehwa ya yo:n nejo:n ompa ne: tiahsih ne: ka:mpa n' a:tsí:n onkak pos tikte:te:kiliah ata ne: ke:man nochi onkaya yo:n, yo:n tepos nikilia neh. Kiliah *cotorrabote**. *Ajá**, ke:mah, no:, no: tikuik ok. Pos neh yo:n no: nikuik ok, neli ta: monamakayah ata. *Cotorrabote**, ke:mah, yo:n no: nikuik ok. Monamakayah pero a:man a:mo tei:n ok. Ekintsi:n ka:n tei:n ok *porque** a:man nochi mop..., nochi, nochi mopatak n' a:man nikilia neh. Ke:mah. Ka:n tei:n ok, pero kualtsi:n yo:n. Motelpatak, nochi *plástico** ya, *cubeta**. Ke:mah, a:man nochi: yehwa. Wa:n kualtsi:n neh nimolia mah onkaskia yo:n *cotorrasbotes, hasta** no: ika se: motakue:cholia:ya ya *porque** ne: ke:man neli nochi, *Bueno** neh ni:xpeta:n pos i:pa titapaya:nayah *pero después** pe:wak de, onkaya *motor de gasolina** te:chtakue:cholia:yah ata yo:n ne:, kilia:yah Miguel Gutierrezko katka. Ompa n' timotakue:cholia:yah, se: kwi:ka se: itso:tsokol, se: kka:wtiki:sa ne: *pila** n' se: itso:tsokol, wa:n ke:mah se: kkue:cho:tia se: itix, sepa se: wa:le:wa se: kwa:lkuitiki:sa ya n' a:t wa:n iwa:n ya se: itix porin se: motakue:choli:ti. E:mah, *pero más** neli tikpaya:nayah. Ke:mah, se: kipaya:naya. A:mo, ta: neh n'mattok neli yehwa yo:n neli ika se: kite:te:kaya *porque** yo:n te:ilia:ya ne: note:iskaltihka:w, E:mah, pero t..., n... 'Wi:ka kichi:wtok, tikuiti a n' a:t para a:mo xma:aha:wi *porque** ta: mo yo:n nejo:n ye:kniman pala:ni:s n' ima:y *porque** tikma:aha:wi:ti, neli yehwa, neli n' ke:meh tikihtowa yo:n *bote** yehwa ika tikuiah ika tikte:te:kayah, Telniman ma:pala:ni n' kihtowah. Ke:mah. yo:n *esquinado** neli para a:mo mimilowi n' a:t. Wa:n neli pos yo:n no: tikuiti:w n' a:tsí:n nikilia neh komo *cuando** yo:n ta:a:wa:ki nikilia neh pos mah se: yowi ye:kkualka:n. Ka:n mimilowia. Kualka:n sah, *porque** ne:... Ke:mah, kualka:n, *siquiera** ne: ma:kui:l *hora** nikilia neh oso chikuase:n *hora** kualka:n, kichi:wtok komohkó:n nejo:n nakkuiti:wih n' a:t xikuitih ya *porque** i:n nejo:n ne: nepantah tiahsitih kihtowa ka:n tei ok eski, *porque** ke:meh i:pa ompa sah tikuiah ne: nejo:n, ne: ka:mpa i:n... Ka:n tei ok, ta:... N' tia:takuia, pero yo:n *tiempo** de i:n ke:man ta:a:wa:kia. *Porque** ke:meh i:n kiowa:tah pos a:mo no: wa:kia ok, ihwa:k nejo:n te:mimilowi a n' a:t. A:, pos ihwa:k *hasta** te:mimilowia ya nikilia ne:n a:me:yaltsí:n, ihwa:k ompa nikilia neh te:mimilowtok a nejo:n ihwa:k onkak miak a:t, *pero cuando** yo:n ta:a:wa:ki neli ye:kkualka:n tehwa:n tiko:nkuiah wa:n neli pos, yehwa ya yo:n neli nikilia neh pos tikui:kuitih, komo yo:n miakpa ya se: kkui:kuito n' a:t, se: takepak sake:ra ka:n, ka:n nejo:n ma:kui:l, ma:kui:lpa se: kkuito pos nikilia neh yehwa yo:n tein... Ke:mah, ahsi a wa:n yehwa yo:n komo tei:n yehwa yo:n kichichi:na n' a:t n' yo:n tso:tsokol pos Ahsi a para se: kikuitok se: i... Neli yektamia:..., tamia:chichi:na. E:mah, wa:n yehwa yo:n de se:, pos *tanto** se:, se: yo:wi a nikilia neh se: kkuiti n' a:t ompa ne: se: A:chichi:na, a:chichi:na wa:n... i:ksá: *cuando** yo:n se: mowita:tsowilia ata ihkuí:n, i:ksá: wa:lkuitatsaya:ni, ompa tapa:ni. E:mah, wa:n..., ke:mah wa:n pos ka:n teh se: kwa:lkui ok a:t *porque** kihtowah *que**, iman te:ilia:yah, żtoni *mitspasaroh**? Ke:mah, tapa:ni, ye:kte:aha:wih ya *porque**... Kilwi:skeh ta: nejo:n tak a:chichi:n i:n tso:tsokol pos ke:meh ihkó:n nimoma:maltia:ya nimowita:tsowilia:ya pos kuit..., kuitatsaya:n wa:n a:mo kualtia ok, a:mo se: kwa:lkui ok a:t. Ke:mah, *porque** pos ne:..., e:mah, *de tanto**... *Porque** tapa:ni, tapa:ni. Sayoh mekapal se: kistipilohtiw wa:n ika *cubeta** ne:n *cotorrabote** a:tsí:n. E:mah, a:chichi:na nikilia neh n' tso:tsokol. Pero neli nejo:n *cuando** yo:n se: kita neli a:chichi:na, pos yehwa yo:n neli ne:chilia:ya note:iskaltihka:w mah nejo:n, Ye:k... mah tike..., mah t'tikoketsaka:n kihtowa ne:pa kihtowa, ekintsi:n tikochitih ya kihtowa nejo:n tekolah ya sah para a:mo po:kyowas, a:mo ti:lowas, xiktikoketsa kihtowa wa:n okyowa tiki:xti:s. Ke:mah. Neli iwki ne: tikchi:wayah, pero neli pos nejo:n kichichi:naya n' a:t. Wa:n... Kichichi:naya, pero neli de se: ki..., kiti:kokets... kitikoketsa ika ne: xapoha:t tak takua:waya. Ke:mah, takua:waya. Takua:waya wa:n Takua:waya entó:s a:mo a:chichi:na ok. Wa:n nochi ata nikilia neh komo yo:n tikuitoh ya n' a:tsí:n wa:n ne: t'tsonkepah ya n' tein ka:mpa tiktsonkepah ya, yo:n se: ta:tai a se: k..., se: kie:kekowa:ya *que** ye:kxapohahwiya:k n' a:t. E:mah, *porque** nejo:n kihtowa ta: yo:n porin yankuik kihtowa *por eso** yo:n iwki kihtowa mochi:wa ne: nejo:n a:tsi:ni ahwiya:yak, i:ksá: *hasta** ne:chilia:ya seko xte:ka kihtowa *porque** yo:n nejo:n ika tikuito n' a:t kihtowa yankuik nejo:n a:mo..., ika ttapahpa:kaskeh wa:n tein ttai:skeh ya kihtowa, nejo:n, ne:, se: ya ika tikuiti:w *porque** nejo:n, Xapohahwiya:k, e:mah. Tel se: kiekowa:ya n' a:tsí:n. Teinki:sak a no: n' iihtik xapoh. Ke:mah, i:pa ki:sak a xapoh. Ke:mah, te:nki:sak a kihtowa. E:mah, ke:meh ihwa:k nejo:n tia:takuiah pos nehwa wa:n ne: nokni:w se:, pos yeh kikuia se: tein i..., komo i:pa kipia pos yo:n yeh ka:n teh kipia ya ok. E:mah, kihtowa, teh yankuik kihtowa motso:tsokol..., e:mah, nejo:n xte:ka seko kihtowa n' a:t, *Porque** yo:n kihtowa para ika ttapahpa:kaskeh, ika ttama:pa:kaskeh wa:n ne: n..., ne: oksé: mah kite:ka ne:pa ya para ttai:skeh kihtowa *porque** xapoh..., xapohtsohya:k kihtowa n' a:t. Ke:mah, ta: neli iwki mochi:waya. Ke:mah, *porque** neli xapohahwiya:k katka wa:n pané: yo:n *mantecaahwiya:k** katka. E:mah, ta: ne:... E:mah wa:n yehwa yo:n i:ksá: kihto:s, yo:n sepa ne:chilia, nejo:n nikowak kihtowa se: ahpa:s. Nikilia, żtikowak? Kihtowa, ke:mah. Wa:n... Kihtowa, i:n kihtowa no: tikxapohwi:skeh. Nikilia no:, nikilia. Kihtowa, ke:mah, kihtowa. Pos yo:n nikilia, ka:n iwki se: kite:kili:s n' a:t. Kanah, kihtowa, ta: nejo:n i:n kih... E:mah, no: a:chichi:nas kihtowa, i:n kihtowa nejo:n Ke..., niman yehwa yo:n a:chichi:na komo iwki se: kite:kilia. Ne:, tikte:..., tikxapohwi:tih no: kihtowa wa:n no: tikwa:tsaskeh. Tak no: tiki:xmat ok n' teh yo:n ahpa:s. Ke:mah, niki:xmat, ta: yehwa ya, nehwa ya nik..., niktamikua:to n' ompa ne: ka:mpa niah. Nejo:n, i:ihkui:ntsi:n katka n' ahpa:s. Wa:n se: yetoya *más** we:i, wa:n ye:k..., ye:kneli n' ihkó:n, ihko:ni se: tanawa:l we:i katka, se:... Nikitak ok, yetoya ok, *pero después** tak tiktapa:nkeh, a:mo n'mati ka:ni n' tika:wkeh. Wa:n tein tsi:tsikitsi:n katka pos nikma:petskoh, ke:meh n'pahpa:kaya *porque** ata, komo se: kite:te:kilia n' a:t ika wi:ptika, ika o:me to:nalika, wi:ptika ke:mah ye:kihtialaktia ya. Entó:s neh nik..., niktamiki:xtilih n' a:tsí:n tein kipiaya, n' tein n' sakak wa:n nejo:n ke:mah nikpahpa:katia pero tak a:t ke:ní:w nikchi:w, nikma:petskoh. Pos e:ktamik. Tsi:nalaktiaya. Tak iwki. Ke:mah, *porque** ke:meh, ke:meh se: kketsaya sokii:xko nikilia neh tsi:nalaktiaya no: *por eso** nejo:n se: kima:petskowa:ya. E:mah wa:n... Ika to:tomo:ch, ika to:tomo:chtsí:n. Ke:mah, *porque** neli, yo:n nikilia neh *hasta** se: kixakualowa:ya ika to:tomo:ch. E:mah, ika to:tomo:ch neli se: kixakualowa wa:n ke:mah se: kite:kilia ya. Wa:n ox no:, ox no: iwki n' teh n' tiketsaya. Ka:mpa yo:n tiketsayah neh ne:chilia:ya ne: note:iskaltihka:w ka:mpa yo:n tiketsayah ihkó:n, mah se: kite:milia:ni yo:n, yo:n tenex, ata yo:n tein yo:n, tein yo:n se: kikui a, yo:n tein, Tenex tein... Ke:mah. Ke:mah, yehwa ya yo:n tein te:nki:sa ya. tein i:pa ika se: nexketska ya, yo:n, yo:n tein ki:sa ya, se: kipi:xowa ya, ompa t'te:te:milia:yah, *porque** ke:meh ne: ke:man pos nochi iwki nikilia neh ta:li:xko ne: nejo:n tiketsayah ata. Ta:li:xko wa:n kihtowa:yah para mah a:mo kikui yo:n xoktsí:n. E:mah, ta: neli nejo:n kalakiah ata yo:n xoktsitsi:n, yo:n tsikitsitsi:n. Ke:mah, kikuiah komo a:mo tikte:milih yo:n tenex ento..., pos kikuih yo:n nejo:n xoktsitsi:n wa:n kihtowa i:n para a:mo kkuiskeh kihtowa yeh nejo:n Mah a:mo kalaki xoktsí:n. E:mah, e:..., kie:kne:nemia. mah t'te:mili:ka:n kihtowa wa:n *hasta** mochi:waya de tekochtsí:n ihkui:ni ata ka:mpa se: kketsaya. Ke:mah, *porque**... E:mah, ompa nikilia neh tiketsayah yehwa yo:n kihtowa para a:mo nejo:n kikuis kihtowa ne: nejo:n Yehwa ya ne: tak..., tak koko:k, ke:ní:w. Ke:mah, kualtsi:n tsi:mpochike:wtok. ne: xoktsi:n kihtowa, xik..., xikte:ma kihtowa i:n tenex, neli nikte:maya n' tenex wa:n neli pos yo:n neli no:, no: tik..., neli no: se: kwa:tsaya neli para se: kite:kilia:ya n' a:t. Tein a:tik ya wa:n kualtsi:n ne:... Ke:mah. Wa:n neli onkayah ye:kwehwei:n *porque** nejo:n neh niki:xmat ok se:, se: ih..., mih ihkui:ntsi:n wa:n ihkuí:n kuit..., kuitainachi katka, Telinachichi:n onkayah. wa:n ite:noh mahyá: te:nko:kopitstik katka, te:chi:ilia:ya se: na:nahtsí:n katka, xa: no: tiki:xmat yo:n kiliah Kota:n Galindo katka ata. Yeh te:chilia:ya *que** nejo:n, *que** i:n kihtowa a:mo ahpa:s, ta: i:n kihtowa para yo:n kichi:wah kihtowa yo:n, yo:n kiliah kihtowa a:xokoato:l. A:, żm' para yehwa? I:n, e:mah, i:n para yehwa eskia kih... Ke:mah, kihtowa, i:n kihtowa para yehwa eskia. Nikilia, a: pos neli nikilia. Pero tehwa:n tikiliah nikilia ahpa:s. Pero i:n yehwa kihtowa. Yehwa n' ika kichi:wayah. E:mah, ta: no: i:ihkui:ntsi:n seki, ihkui:ntsitsi:n seki iwki motohtokatiwih. A:, pos neli. Pos neh nikilia ka:n niki:xmati nikilia. Yehwa kihtowa. Ta: komo t'neki kihtowa nimitsne:xtili:ki:w ke:ní:w kihtowa n' tikchi:was. Nikilia, *bueno**. E:mah. Wa:n ka:n no: ke:man, ka:n ke:man nikchi:w *fuerza** nejo:n mah ne:chne:xtili:ki na:nahtsi:n, a:mo teh, a:mo no: teh nikilwih. Mah mitsne:xtili xokoato:l. Entó:s yo:n iwki nejo:n, iwki n' tika:wkeh ya yo:ni, nejo:n pe:wak tikte:kiliah a:t ya. wa:n ompa yehwa ya yo:n nikihtowa sepa se: kkowak no:má:n pero we:i katka, ihko:ni ne:n kikowak, ihkó:n ye:kwe:i katka n' ahpa:s, Ta: onkayah n' telwehwei:n. Mah, ye:kwehwei:n, se: kisaka wa:n se: kisaka n' a:t. akia nejo:n chikuase:n tso:tsokol ne:n a:t. E:mah, *porque** titakepayah... Ke:mah, ke:meh i:n tehwa:n tia:takuiah tie:yi:n, nehwa wa:n ne: nokni:w wa:n yo:n se: yo:n nejo:n itiska:w ne: nokni:w. nejo:n tie:yi:n tiko:nkuiah, ika ohpa tiko:nkuiah pexo:nia ya yo:n nejo:n ahpa:s *porque** pos a..., akia chikuase:n tso:tsokol wa:n tie:yi:n tiko:nkuiah, Ohpa tiko:nkuiah pexo:nia ya. E:mah, *porque** ne..., yetok *hasta** a:man. Sa yeh. Pexo:nia ya. Yetok n' tso:tsok..., ne:n ahpa:stsí:n. Tikpiah *hasta** a:man, ke:mah yetok *hasta** a:man pos ekintsi:n ka:n no: nakah kikui ok. *Porque** ke:meh ekintsi:n nikilia neh pos nochi kalihtik a n' a:t. Ke:mah, pos... Nochi kalihtik a, se: kitapowa *llave** wa:n ompa se: kikui a para se:, kikui:s n' a:tsí:n wa:n achto katka pos se: kie:kkua:ytia ne:n se: itso:tsokoltsi:n. Ke:mah, pos ta: nikilia neh para nejo:n... *Pues** seki nikilia neh tein yo:n ata tein yo:n yankuik mo..., mote:wa:nta:liah, kinimakah n' tso:tsokol yankuiktsi:n, wa:n ikua:y nochi yankuik, mekapal. Mekapalma:it nochi yankuik. Ke:mah, nochi yankuik. Yo:n a:mo n'mati ox yo:n, ata yo:n Procopio Juárez ata isiwa:w ke:man yo:n kwi:kak yo:n ta:kat. kimakakeh n' ia:tso:tsokol, nochi yankuik wa:n pané: yo:n kitahmachyo:tihkah yo:n ikua:y, xo:no:kua:it pero, kita:lilihka:n tatahkoya:k ti:ltik ne:n xo:no:t, tak ox kitapalwihkah. Xa: kitapalwihkah komohkó:n, neh a:mo ke:man nikitak neh komohkó:n. Kitapalwihkah eski. Neh niki:itaya ke:meh nejo:n neli i:n nejo:n i:n ompakahkui:ni n... *bueno** pos sanipa n' tikaltane:wkeh, pos nikitaya n' a:takuia, welyankuik ne:n choloh, wa:n kimakakeh n' itso:tsokol, yankuiktsi:n. Tak i:pa no: achto ok kkowilihkeh, wa:n yehwa ya ne:n kua:it kualtsi:n kichihchi:wilihkeh, A:, n' kualtsi:n kichih... Kualtsi:n kwi:ka ihkó:n *dibujado**. A:, pos neli, a:mo ke:man nikitak neh. *Bueno** neli no: nikitaya neli pero mahyá: t..., kita:lilia:yah mahyá: chi:chi:ltik yo:n tapal. Yehwa xo:no:kua:it. Ke:mah. A:mo, neh niki:itaya chi:chi:ltik neli mahyá: tapal, pero neli... Ke:mah, iwki eski kita:lilia:yah tapal pero nochi, nochi, neli nochi kkuiah neli nochi xo:no:t. Ke:mah, nochi xo:no:t wa:n neli yehwa yo:ni nikilia neh pos yo:n, A:mo, i:n ti:ltik pané: n' kipiaya. Chi:chi:ltik, e:mah, ta: tak *kipintarowa:yah** ne:n kua:it. E:mah. Nochi xo:no:t, nochi xo:no:t. Yehwa ya yo:n neli ki..., kita:lilia:yah nochi yehwa wa:n nochi yo:n ite:ntsakko, ata nikilia neh ite:ntsakka se: kikuia yehwa ya komo yo:n tso:tsokol komo a:mo tikuih to:tomo:ch, yehwa ya yo:n, yo:... E:mah, ke:mah. E..., ke:mah, pero, Yehwa ya yo:n tsiwahkaltsí:n wa:n komo a:mo yehwa ya mohchi. *Porque** onkak yo:n tsiw..., tsiwahkaltsí:n kiliah kow..., kowtsiwahkal, no: kipia n' iteyo. Wa:n yehwa yo:n onkak de tsikitsitsi:n *hasta** we:i nochi *serbirowa, para** teihsá: kualtias. Ke:mah. Se: kikuia ika a:t, ika se: tapa:kati, de se: a:saka ya, se: kite:te:ka ne: kalte:noh, ke:man a:mo wel se: yowi kowtah se: tapa:kati, pos se: kikuiti n' a:t wa:n se: kipa:ka ya n' tilmah, pero yehwa ika yo:n a:tsiwahkal se: kaha:wia:ya, Ke:mah, pero pos wehka nikilia neh se: ko:nkuia n' a:t para nochi ompa se: kikuitos. Pos, ika a:tsiwahkal. Tel... miakpa mah se: takepa. Ke:mah, miakpa wa:n neli *cuando** ke:meh yo:ni nikilia neh pos neli *cuando** taa:wa:ki neli kaxa:nia n' a:tsí:n. E:mah, kaxa:... Ye:k miakpa, miakpa, ka:n ta:... Kaxa:nia n' a:t, ka:n te:ahsia n' a:tsí:n *porque**, komohkó:n se: yahki i:mani:n, i:pa ka:n tei ok n' a:tsí:n, se: kihtiwawa:ntok, yehwa ya ika n' a:tsiwahkal se: kipa:pankuia. Kanah, ka:n tei ok, ta: neli... Ke:m... Ke:mah. Wa:n komo ata nikilia neh seki nikilia neh tiki..., no: tikitak ok n' teh seki yo:n nikilia neh a:takuitih, Se: kipanketsa se: *icubeta** wa:n se: kite:te:ka n' a:tsí:n para se: kipexo:ntia ya se: ia:tso:tsokol. kite:nketsayah ata ihkui:ni n' tso:tsokol wa:n kie:kte:te:ktiwetsih ihkuí:n, kie:k..., pero kinakasikaketsayah ata yo:n, yo:n tate:noh ka:mpa yo:n tiko:nkuiah n' a:tsí:n, Ke:mah, kinakasikaketsayah n' tso:tsokol. ompa ata nikilia neh kitsi:nketsayah wa:n kie:kte:te:ktiwe..., wa:n komo a:mo kikuiah seki yo:n ko:mit, a:mo kikuiah nejo:n..., ta: neli ne: ke:man a:mo, a:mo ke:meh a:man nochi mopatak a, *porque** ne: ke:man komo a:mo tikwi:kas se: yo:n Te:te:kti... Ka:n teh onkaya. Nochi... yo:n ko:ntsí:n nejo:n ika se: kite:te:kaya ne:n tso:tsokol, a:mo nejo:n..., a:mo ke:meh a:man nikilia neh nochi ka:n kikuih ok nejo:n... Nochi mo..., no: mopatak nikilia neh n' ekintsi:n *porque** ihwa:k tikuiah neli komo a:mo yehwa ne:n tikilia yo:n *cotorrabote**, Ke:mah. A:mo nejo:n... Nochi ka:n... A:, ekintsi:n a:mo teh kikuih ok. yehwa yo:n nejo:n ko:ntsi:ni. Ko:mit. Ko:ntsi:ni wa:n komo a:mo *mismo** yehwa neli n' tsiwahkal ihkó:n t'te:te:kati *o** se: kitaya neli seki:n te:panawihtiki:sah wa:n kikuitih wa:n yehwa:n..., wa:n ke:mah wi:tseh ya *porque**... Ika tsiwahkal. Wa:n kikuitih wa:n kit..., pante:te:kah ma:ski ye:k..., kie:kpana:..., Ke:mah, yehwa yo:n se: kie:k... a:palowah neli *lazo**, ke:mah ihxi:katiwi:ts ya ye:kte:aha:wih. Wa:n ni..., ke:mah nika:n i:n nikilia neh se: itilmah ata ye:kkostia ya *porque** ye:kte:pa:ya wa:n nochi i:n nikilia neh *hasta** se: iilpika ye:kpa:tia, ke:mah *porque** pos nikilia neh de ihkó:n se: mowita:tsowilia n' tso:tsokol wa:n nika:n mota:li:ki pos neli nejo:n Ye:kkosawia ya, ye:kkosawia. E:mah, kie:kpa:ya. Pos ye:k... A:mo n..., a:mo nikihto:s ne: nejo:n eliwis sah ta: i..., ya:ya ihko:ni wa:n ke:mah ye:kte:a:palowa ya. Ke:mah, *porque** pos de eti:k nikilia neh *siempre**, ta: pos a:tsí:n eti:k, eti:k. Ya..., ye:kte:a:palowa ya. Eti:k wa:n yehwa ya yo:n nejo:n neli de se: kisaka ya n' a:tsí:n pos, yetok a toni se:, se:..., sayoh se: motamahmania ika se: i..., ikahfe:ntsi:n, se: ia:..., itapalo:l oso ato:l, nochi yehwa se: kikuia n' a:tsí:n. Ke:mah, yehwa ika nikilia neh miakpa se: takepaya se: kkuiti *porque** pos ihwa:k nikilia neh nochi, neli nochi tiko:nkuiah ompa, pos ka:n... Se: ki... Kihto:skeh i:n tak te:chahsi a wa:n kanah, ta: tikitas teh tamik nono. E:mah. Ompa mah sepa se: kkuiti wa:n taman niki..., ma:ski i:ksá: ma:ski kiowtok pero iwki se: ya:ya, pos *cuando tanto** kiowia nikilia neh a:mo no:, se: kichiaya tepitsi:n ihkó:n mochia, *pero cuando**, Tamik no:, sepa se: kkuiti ne:... Pero... *cuando** yo:n mochika:waya *fuerte, pero de** a:mo niki..., i:pa tiko:nkuiah yehwa. Ka:n no:... Yehwa se: ko:nkuia. Ka:n no: mosentilia:ya n' a:tsí:n, pero de... Yo:n mixkiowit sah nikilia neh pos iwki se: kkuiti. Kanah, e:mah, iwki se: ko:nkuia ya nikilia neh wa:n neli pos nejo:n tein neli we:i ne: nikilia neh yo:n ahpa:stsi:ni se: kipiaya pos Se: kisentilia n' kalte:noh wa:n se: kka:kalakia ya, se: kipexo:ntia. Se: mowelitaya *porque**, Ke:mah, pero neli nikilia neh nejo:n pos tein we:i neli yo:n ahpa:stsi:ni miak a:t kikui. E:mah. Miaktsi:n, miaktsi:n. A:mo te:ahsi, ta: de miak se: kikui. Miak a:t kikui, pero no: iwki, ka:mpa se: miakeh nikilia neh pos ka:n no: te:ahsi. E:mah, a:mo te:ahsi nikilia neh pos *siempre** se: kikui nikilia neh n' a:tsi:ni, pero neli nejo:n, pos, Wa:n ihwa:k semi se: kitelnehmachpiaya. A:man... Pero a:man a:mo iwki, a:man a:mo iwki, nikilia neh ta: ihwa:k nikilia neh tak neli porin nochi tiksakayah. A:man a:mo..., a:man... Nochi t'sakayah wa:n neli se: kie:nehmachkuia *porque** E:mah, nochi s... nejo:n ke:meh yo:n komo ttapahpa:katih se: kite:ka n' a:tsí:n ika se: se: k..., yehwa ya n' kaxahpa:s wa:n ompa ya se: ki..., *primero** se: kipahpa:ka ne:n se: *itacitas**, se: *iplatitos** sa:te:pan, *porque** pos komo kilit se: kikua a:mo teihsá:, A:mo. pero komohkó:n, yeh yo:n chihchia:wak pos *siempre** taman se: kipahpa:ka, taman nejo:n se: kini:xa:wia wa:n ne:n, Ke:mah, *siempre** no: taman. ke:meh i:n komo kiltsí:n sah se: itapalo:l pos se: kisenelowa iwa:n se: i..., *itacitas** se: kinisempahpa:ka. E:mah. Pero i:n komohkó:n, ke:meh i:n teihsá: kitsoyo:niah emo:ltsí:n, chia:waya se: *iplatotsi:n** pos *siempre** taman ya se: kipahpa:ka. Wa:n achto katka neli nochi tikuiah nochi yo:n *sokiplatotsitsi:n**, sokikaxtsitsi:n. Ke:mah, se: sentapahpa:ka ya, ke:mah, pero... Ke:mah, no:, no: iw... Ke:mah, nochi yehwa. Ke:mah, no: nikpia ok neh *hasta** a:man yo:n *sokiplato** nikpia ok. Ke:mah, ke:mah, nochi, ke:mah, ta: a:man nikilia neh nochi, nochi m' pi:pil a:mo ki:xmatih yehwa ok yo:ni, pero ne: ke:man nochi yehwa n' tikuiah. E:mah, *porque** a:man nikilia neh ke:meh i:n ompa ne: te:chtawa:lkuiliah ya ne: xola:l nikilia neh pos Ox no: tikuik ok n' teh. No: tikuik ok. Wa:n sepa yo:n *jarritos** ika se: tapalowa:ya, *este** se: tai:ya n' kahfe:ntsi:n. Nochi yehwa, nochi yehwa n' *sokiplatotsi:n**. Ompa nochi taman ya n' kwa:lkuih, *bueno** no: kwa:lkuih ok i:n okseki pero n..., pero a:mo okachi, a:mo okachi nakah kikui ok, *pero más** kuali nikilia neh yo:n *sokiplato porque** yeh nikilia neh nejo:n Taman ya. No: onkakeh ok m' *platitos**. A:mo s..., a:mo *porque**... ke:meh yo:n komo tik..., tiketsak nejo:n tikotah ka:n teh *kipasarowa** wa:n komo yo:n okseki yeh pos nikilia, tapa:ni a. Ka:n teh *kipasarowa** wa:n... Yehwa yo:n tapa:ni, tapa:ni wa:n i:n *sokiplatitos** a:mo teh *kipasarowa:ya**. E:mah, tapa:ni wa:n i:n okseki nikilia neh a:mo. A:mo, taxi:kowa *más**, e:mah, ta: neli nejo:n, E:mah, ta:... pos iwki ne: ke:man nikilia neh te:chpano:ltihkeh n' tote:iskaltihka:wa:n nikilia neh neli pos, yehwa n' tikuiah nochi tso:tsokol, *porque** a:mo, a:mo onkaya nejo:n teihsá: ihkó:n ke:meh a:man i:n onkak. Ka:n, ka:n teh onkaya wa:n *después** ne:si yo:n *plásticos** yehwa n' se: kikua:ytia:ya wa:n ika se: a:sakaya. Ke:mah, pero ne: ke:man a:mo, ne: ke:man tikuiah nochi yehwa n... Se: a:sakaya. Nochi tso:tsokol. E:mah, nochi tso:tsokol neli wa:n neli ox no: tikitak n' teh ata yo:n i:ksá: nikilia neh, Tso:tsokol, ke:meh i:n wa:la:ya, te:ilia:ya s..., yo:n neh note:iskaltihka:w, ne:chilwia:ya, i:n kichi:wtok tatsiktik, nejo:n tikta:lilia:yah yo:n tenex. Ke:mah, no:, no:, no: tik..., no: tikitak ok n' teh, ke:mah neli ta: kualtiaya se: ki... Tenex, e:mah, tein... No:, no: nik..., nejo:n yehwa n' ika se: kipepechowa:ya. Ke:mah wa:n para a:mo ki:sa ya ok n' a:t. Ke:mah. Ka:n ki:sa ya ok n' a:tsí:n. Ke:mah *este** nejo:n yehwa sah yo:n no..., nitahtanik wa:n neli nejo:n semi se: moa:takuia:ya, komohkó:n a:mo teh se: ia:w, kualka:ntsi:n. Ke:mah, kualka:n. Telkualka:ntsi:n *para te:tocarowa:ya** n' a:tsí:n de i:n *tiempo**. de taa:wa:ki, pero ke:man a:mo nejo:n taa:wa:ki pos tein *horas** eski se: moa:takuia. Ne: pos teh no: tiahka ok tikuito yo:n kihtowah ko:nkuiah *hasta** ne: Pa:wa:pan no:. A:, no:. Pa:wa:pan, yo:n no: ne: nia:yahka ok, ompa ya ika se: kwi:ka se: k..., se: o:me se: itilmah se: kipa:kati wa:n se: kwa:lkuite:wa ya n' a:tsí:n. Ke:mah, ta: ompa onkaya, ompa ka:n ke:man wa:ki n' a:tsí:n, onkak *hasta** a:man tak, ta: pos on... E:mah, ompa onkaya. Ka:n ke:man wa:kik. Tak onkas pero ke:meh a:man taka:wkeh ya nochi no: ne:n a:kin intahta:lpan a:mo no: kichipa:wah. Ke:mah, ka:n kichipa:wah ok. pero onkas n' a:tsí:n, onkas. Onkas, ta: neli no: nika:kakilia:ya ne: note:iskaltihka:w kihtowa *que** yehwa:n ko:nkuiah i:ksá: kit *hasta** Teko:nkua:ko. Onkas, pero... Teko:nkua:ko wa:n yehwa ya ompa ne: Pa:wa:pan wa:n ne:, Teko:nkua:ko kihtowah noh... ke:ní:w motano:tsa nejo:n..., Tsope:lika:t no: se: ko:nkuia n' a:tsí:n. Se: kima:ma ne:n tso:tsokol, pero semi se: nehmachya:ya ta: owihka:n wa:n Tsope:lika:t. Ke:mah, ompa kihtowah neli no: ko:nkuiah. Ke:mah. Komo se: wetsik se: mopechti:ti se: itso:tsokol ompa tami a. Ompa tami a. Tapa:ni niman. Ka:n teh *kipasarowa** yo:n *plástico**. Ke:mah wa:n tapa:ni. Ke:mah, pos ta: de tapalkat nikilia neh tapa:ni nejo:n a:mo, a:mo iwki nikilia neh n' ke:meh a:man i:n onkak nikilia neh ma:ski se: wetsis pero a:mo teh *kipasarowa**. A:mo. Ke:mah, pero nejo:n... A:man a:mo ok, ta: a:man nikilia neh, Pero pos a:man a:mo no: tikma:mah ok, ta: de onkak kaltsi:ntan ya n' a:tsí:n. nochi, nochi kalihtik a nikilia neh, ke:mah. Pos ka:n, ka:n teh tikihyo:wiah ok nikilia ne:n tehwa:n ke:meh ne: ke:man tote:iskaltihka:wa:n kihyo:wihkeh *porque** pos, Nochi kalihtik a, ne: te:che:k..., te:che:ktatsiwka:chi:wakoh *porque** nochi kalihtik a. Ka:n teh se: kihyo:wia. para yehwa:n nikilia neh te:chiskaltihkeh neli nochi, i:pa nochi kisakayah n' a:tsi:ni. E:mah, a:mo... Nochi. Nochi kisakayah wa:n pos neli no: te:chsakaltihkeh ok n' tehwa:n. Ke:mah, no: pero nikilia neh a:mo... E:mah, ke:meh i:n se: ya:ya kowtah ye:kkualka:n. Kichi:wtok yo:n no:má:n, xkui:kuiti a n' teh n' a:t wa:n neh nikta:li:ti a n' taxkal para tia:skeh n' kowtah. Ke:mah, pos ta: se: kimattok nikilia neh i:n a:tsí:n nikilia neh i:pa yehwa ok para tikuiskeh. *Porque** komo a:mo a:t nikilia neh ka:n wel teh t'chi:waskeh, ma:ski etos a toni n' tikua:s pero a:mo, a:mo se: kichi:was. A:mo, *porque** pos nejo:n komo a:mo teh a:t nikilia neh ta: i:n a:tsí:n yehwa n' taeka:ntok. E:mah, 'saka ya n' a:t, kichi:wtok. Yehwa ok, yehwa n' taeka:ntok. A:mo weli. Ka:n se: kichi:wa ok. E:mah, n' ta:... Ke:mah. Pos yo:n tso:tsokoltsitsí:n neli ti..., neli n' tikintapa:nkeh miakeh. Yehwa. Ke:mah, pos ta: tapa:nih. [Ke:]mah iwki, ke:meh, ke:meh *desde** tsikitsi:n e:wa iwki wehwei *hasta** tein se: kitas, tein se: kixi:ko:ti:w wa:n onkaya *más** wehwei ata n' tso:tsokolmeh Ke:mah, ta: onkayah ye:k... ye:k..., *hasta** i:ihkui:ni n' ite:noh. Ke:mah, ta: onkayah ye:kwehwei:n. E:mah, yehwa yo:n ika se: a:takui, komo se: kixi:kowa, yo:n nejo:n tein teleti:k, a:mo se: mowita:tsowilia:ya. Iwki sah, ompa iwki se: moma:mal... Se: moi:ka:nkepa wa:n se: kima:ma. Ke:mah, pero telwehwei:n katka, telwehwei:n katka. Telwehwei:n katka wa:n tein se: kimachilia *que** se: kixi:ko:s para se: kima:ma:s, pos sayoh se: kipexo:ntia, se: kite:ntsakua wa:n ke:mah se: mowita:tsowilia wa:n se: kima:ma ya. Wa:n ke:mah se:... Ke:mah. Wa:n ke:mah se: kikui a se: *icotorrabote** se: kipanki:xtia ya n' a:tsí:n. E:mah, yehwa n' ika se: kisakaya. Ke:mah, ta: neli nejo:n on..., onkayah neli wehwei:n wa:n onkayah tsikitsitsi:n. Ke:mah. Pos... Onkayah n' tsikitsitsi:n, e:mah, onkayah. Pos yehwa sah yo:n. timotahtanihkeh ke:ní:w n' tik..., ti[k]tatekiwtia:yah n' tso:tsokoltsí:n. Ke:mah. A:man a:mo, a:mo ki..., ka:n, *casi** ka:n ki:xmatih ok m' pi:pil. A:mo ki:xmatih ok, a:man a:mo ki:xmatih ok m' pi:pil *porque** tein a:man nikilia neh moskaltihtokeh i:pa nio:n no: ki:xmatih ok *porque** pos ke:... Ka:n ki:xmatih ok, pero... Ne:... Ka:n ki:xmatih ok tei. *de que** a:mo nejo:n..., a:mo ika s..., de a:mo ika tikine:waltiah nikilia neh pos yehwa i:n tikuih, ke:meh achto ya n' tikuikeh yehwa pos ekintsi:n yehwa:n ka:n ki:xmatih ok, a:mo ok. Ke:mah, pos ta: nikilia neh nejo:n... A:, m' pilimeh a:mo ki:xmatih, *hasta** niu:n no: kimatih para motapa:ki:skeh. E:mah. Ka:n ika se: kine:waltia, ke:mah, e:mah. Pos pané: ye..., pané: yehwa sah katka kit tein ika timonohno:tskeh, miak tasohka:matik tein tine:chilwih. Neh nimono:tsa niMaría Salazar, niw..., Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ka:n ika se: kine:waltia ok. E:mah, ta: yehwa sah i:n. Pos neh no: yehwa sah no: ne: nimitstahtanih ke:ní:w n' tiktatekiwtia:ya motso:tsokoltsi:n, ka:ni n..., *hasta** ka:ni ne:n tio:na:sakayah, *hasta** ne: kowtah n' ke:man *tiempo** taw..., taa:wa:kia. Pos yehwa sah i:n no: nimitstahtanih, telmiak tasohka:matik wa:n neh nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w ompa ne: xola:l Tzinacapan.