Pos ekintsi:n neh nimitstahtani:ti de yo:n tsi:nich kilwiah, ox no: tikmattok *que** e:kkuali pahti. Ke:mah, no: niki:xmattok. No: tiki:xmati. No: niki:xmattok. Pos neh nikitani ne:n xiwtsí:n de pe:wa moskaltihtiw iwki pané: *medio esquinado**. N' ikowyotsi:n. N' ikowyo iwki moskaltihtiw *esquinado**, iwki yowi *hasta**, we:ia, ye:kwe:i mochi:wa wa:n ke:mah poso:ni. Ke:mah. Yo:n mochi:wa ye:kwehwei *hasta** ahko ihkó:n moskaltia. E:mah. Wa:n ke:mah poso:ni a no: n' ixo:chiotsi:n, poso:ni, mochi:wa ke:meh yo:n nejo:n chanampilo:l ixo:chio. Ata neli, iwki no: n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah, neh no: iwki niki:xmati wa:n E:mah, iwki ne:n mochi:wa wa:n wa:n yo:n mochi:wa ka:nika eski *o** yo:n a:mo se: kito:ka oso no: kito:kah. A:mo, ki..., a:mo kit..., a:mo akah kito:ka, ke:meh i:n ma:ski kahfe:ntah mochi:wa, n' ta: nikahkuí:n no: ihihkas, ne: ohti nikitak onkak. Ata neli. E:mah, mochi:wa ka:nika eski. Ke:mah, onkak yo:n xiwtsí:n, ka:nika eski mochi:wa, yo:n a:mo tasohtalo:ni. Wa:n mah se: kimati sah para toni n' kualtia ne:n pahti. No:, no: pahti nejo:n mochi:wa ata. No: pahti, e:mah, ke:meh i:n komo se: motekik, ke:meh i:n i:ksá: se: mokuahkowi:ti wa:n se: moteki ika *machete**, wa:n a:mo moketsa yo:n esti, yehwa ne:n se: kkuiti tein iye:kselotsi:n yo:n xiwtsí:n, wa:n se: kima:xakualowa, kualtsi:n [se:] kima:xakualowa wa:n ki:sa n' ia:yotsi:n, se: kichachalachilia n' ka:mpa ne: nejo:n se: kitek, nejo:n pos i:ksá: a:mo moketsa ika n' esti, pero o:me taman ok se: kita:lilia ika e:yi taman pos moketsa ya n' esti wa:n ika i..., ika se: kipi:ki a ne:n, A:, moketsa ya. yo:n ipachyo, n' tein se: kima:xakualowa. A:, *como que** se: ki:xpepechowilia ya n' ka:mpa se: moteki. E:mah, e:mah wa:n moketsa n' esti. A:, no: moketsa ika. Pos neh nikmattok *que** no: kuali komo yo:n pilimeh ata i:ksá: yo:n moyo:kolia ata kinkui kokomeh. E:mah, yehwa yo:n wa:n a:mo n'mati xa: *más** pahti ok tikmati n' teh, neh pané: nik... Ke:mah. Yo:n kikui kokomeh n'mattok *que** no: kuali nejo:n mah se: kimana wa:n mah ika se:..., mah ika se: kini:xpa:kili ka:mpa yo:n mochi:wa yo:n kokotsí:n. wa:n yehwa yo:n ixiwyotsi:n ni..., ata yo:n ixiwyo nikilia neh ata pané:, pané: wihwitstik. Nochi ata nikilia neh mahyá: n..., xaxakachtik ne:n ixiwyotsi:n, mahsi n' chanampilo:l ixiwyo, pero yeh, Ke:mah, ye:kwihwitsyoh. Ye:k... Pero sayoh *que** ne:n ye:kwitsyoh. pero yeh i:n chanampilo:l ixiwyo nikilia neh ata yeh potoxtik wa:n yeh wihwitstik ne: nejo:n ixiwyotsi:n wa:n xteki ata ihkó:n se: koli:nia pero ye:k ahwiya:k, ye:k ahwiya:k. Ye:k witsyoh. E:mah, ye:kmoloxtsitsi:n. Ye:k..., ye:kahwiya:k de chi:nich wa:n ne: Ke:mah, wa:n yehwa yo:n n'mattok *que** se: kimana mah se:, mah se: kmolo:nti ika se: ko:ntsí:n mah se: kimolo:nti wa:n ke:mah... E:mah, mah ne:pa se: kketsa mah se:wi tepitsi:n, ke:mah ke:meh se: taxi:ko:s nikilia neh ke:mah mah ika se: kipa:ka ya n' kokotsi:ni, Wa:n yehwa ya n' ika se: kipa:ka ne:n kokomeh. Ke:mah, ta: nejo:n... Ke:mah. mah kualtsi:n ihkó:n se: kie:kte:tekili n'mattok wa:n mah se: kixa:xakualo ika *mismo** yo:n ixiwyotsi:n tein, tein mani a. mah ika se: ki:xxa:xakualo wa:n ke:mah nejo:n se: ki:xwahwa:tsaya yo:n, komo yo:n kokotsi:ni ata nikilia neh, Yeh ika se: ki:xxa:xakualo ya. yo:n seki nikilia mahyá: pala:ntiw iwki, Ke:mah. Kualtsi:n i..., i:xseltik moka:wa. Ke:mah, yehwa ne:n ixiwyotsi:n. Mah, mah se:... Ye:k... Entó:s se:..., kualtsi:n se: kki:xtilia nochi kualtsi:n moka:wa i:xseltsí:n ya, i:xseltik moka:wa ya nikilia neh i:ksá: *que, que** sepa no: mah se: kita:lili *mismo** yehwa ya n' tein, *mismo** yehwa yo:n xiwtsi:ni, xoxowik mah se: kima:xakualo wa:n mah se: kichahchala:nili a, ta: ata itapalotsi:n ki:sa ye:k..., ye:k nejo:n mahyá: chi:chi:ltik ata yo:n se: kima:xakualowa ki:sa ihkó:n se: kima:xakualowa wa:n se: kipa:tska ihkuí:n ye:k kualtsi:n ki:sa n' itapalotsi:n. Ke:mah. Ke:mah, pero nejo:n neli nikilia neh mochi:wa ata nikilia neh te:pa mahyá: yo:n chi:chi:le:wi, *porque** nejo:n... E... Ke:mah, *porque de, de** xoxowik se: kima:xakualowa. Seki wa:n seki pané:... Ye:k..., ye:k ki:sa ne:n ia:yotsi:n, seki ki:sa ye:kxoxoktik, ye:kxoxoktik. Ke:mah. Mahyá: se: ye:kma:chi:chi:le:wi ta: pos te:pa ne:n *icolor de** wehka:wa ya. De xoxowik se: kima:xakualowa, pero neli kuali se: kimana wa:n ika se: kipa:ka ne:n kokot. Ke:mah wa:n kina:miki no:. Ke:mah, wa:n komo a:mo neh nikilia i:ksá: ata komo yo:n ika tikpa:kak a wa:n a:mo pahti, Ke:meh i:n teihsá: kokot. Kina:miki, kina:miki n' ta:... ti..., moka:w kualtsi:n seltsí:n ya ne: nejo:n kokotsí:n, ata ne: ke:man onkaya yo:n ne:n, onkaya, tak onkas xa: *hasta** a:man yo:n seki pahti ata kilia:yah nejo:n *polvo** ata yo:n kilia:yah *sulfatiazol** s..., yo:n..., ata se: ki:xte:milia:ya ya n' kokotsí:n. *Sulfatiazol**, yehwa yo:n neli de se: ki:xpa:ka ya, se: ki:xwahwa:tsa ya. Ke:mah, ke:mah wa:n... Pos tak i:pa te:kuih sah, pero a:man neh nikilia ne: noxwi:wa:n moskaltihkeh, ka:n kokoixwakeh. Ke:mah wa:n, wa:n yo:n nikilia neh no: pahti a wa:n komo *kiseguirowa** pos *más** se: kipa:pa:ka ika wa:n *hasta** iwki pahtia ya Ke:mah, *porque** neli yo:n kokomeh te:kuih nikilia neh a:t ke:yeh yo:n iwki se: mochi:wa tak *cuando** se: pili i:pa te:kuih yo:n kokomeh. *Porque** a:man nikilia neh tak a:mo no: teh kinkui ok kokomeh *más** ke:meh a:man nikilia neh nochi kiniwi:kah ne: tapahti:lo:ya:n ya wa:n ke:meh yo:n kitsopo:niah, nochi kinta:liliah ya ompa nikilia neh teihsá: pahti. Ke:mah, tak *mismo** no: yehwa ya n' kimpahtia wa:n ne:... ne: ke:man katka pos a:mo teh pahti katka *de vacuna**. A:mo, *porque** tehwa:n ne: ke:man ke:meh i:n nikilia neh, komo nejo:n se: pilitsi:n nemik ahsik o:me me:tsti, ka:n teh onkaya mah kitsopo:ni:ka:n wa:n a:man nochi. Kitami:s se: o:me me:tsti, na:wi me:tsti, chikuase:n me:tsti, nochi kwi:katokeh nikilia neh mah kitsopo:... Ke:mah mah, mah nej... Ke:mah nikilia neh nejo:n kintsopo:niah nochi wa:n ne: ke:man nikilia neh a:mo iwki katka, tak *por eso** nikilia neh te:chkuiah n' kokotsitsí:n, pero a:man nikilia neh neli a:mo kachi ok nakah kohkokoti. Kanah. A:man nochi. Iwki *hasta, hasta** na:wi me:tstika n' kita:lili:tih m' pahti wa:n ompa ke:mah sepa *después hasta los doce años** kita:lili:tih. Tak yehwa ika wa:n... A:mo akah ok. Ka:n kikuih ok m' pi:piltsitsi:n, nio:n no: ki:xmatih ok yo:n tsi:nich. Ka:n kinkui ok n' kokomeh. E:mah, *por eso** nikilia neh nochi moelka:wtiw a iwki, a:mo kikuih ok teihsá: xiwpah. A:, ka:n ki:xmatih *porque** pos nikilia neh *de que** a:mo, a:mo teh kinkokowa ok m' pilimeh, a:mo kinkui ok yo:n kokomeh, ta: ne: ke:man nikilia neh, Tehwa:n te:chkuiah *porque** neh ne:chi:iliaya note:iskaltihka:w, neh ne:chkuiah kit *hasta** nokua:ko ne:n kokomeh ne:chkui:kah. E:mah, kihtowa *que** tie:kkua:kohkokotia kihtowa *cuando** teh timoskaltih wa:n nikilia a:t ke:yeh, *porque** neli neh Ke:mah weh, a:t ke:yeh telse:kokotia. yo:n no:siwa:pil ka:n no: ke:man kikuik ok kokot, kanah. E:mah, pero neli... Ta: tak yehwa nikilia neh kimpale:... Kanah pos ka:n te:chwi:kayah nikilia neh *porque** neli nikilia neh a:man neli nochi ta:taman *porque** a:man neli pos ika i:n, Ka:n no: ke:man, ta: tak porin neli *vacuna** kinimpale:wia. Wa:n ne: ke:man neli pos a:mo *te:chte:vacunaroltia:yah** te:chkuia nochi kokolis. Pi:piltsitsi:n neli ompa ne: kiniwi:kah kintsopo:niah pos yehwa ya yo:ni ne:n kimpale:wia ya. Ke:mah wa:n... Yehwa ya ne:n kinina:miki wa:n ne: ke:man neli tehwa:n ke:man timoskaltihkeh, san tein a:mo kokot Ke:mah, san tein a:mo. *Ajá**, ke:mah. Ke:mah, se: kohkokoti wa:n a:man a:mo iwki ok nikilia neh, a:man nikilia neh a:mo nakah te:chte:molia ok kachi ihkó:n tikihto:skeh t'te:mo:ka:n totio:panto:... e:waya, niman yo:n kihtowa:yah *que** se: mone:neki, moneki n..., moneki se: itio:panto:ka:y *porque** pos e:k se: kohkoixwa. E:mah. A:man a:mo ok. Ka:n akah ok, nikita yo:n noxwi:wa:n a:mo kipiah se:meh i:n..., Kanah, ta: pos neli nikilia neh de ka:n te:kui ok kokomeh. Ke:mah, ta: neli nikilia neh nochi pos ne: ke:man, intio:panto:ka:y ta: pos de a:mo te:kui kokomeh. E:mah, ta:... no: taman katka wa:n a:man nikilia neh a:mo iwki ok, a:man... A:ah. Pos ka:n iwki ok, no: mopata ya no: ne:n, *tiempo** mopatatiw, nochi mopatatiw. E:mah, pos nochi mopatatiw, nikilia neh ta: se: kitstiwi:ts a nikilia neh *que** neli ka:n, ka:n kokuih..., ka:n kikuih ok ne:n a:man tein moskaltihtiw nikihto:s ke:meh i:n mah kikuika:n teihsá: xiwpah, neli a:mo kimatih ok kahkati:ni nikilia neh toni m' pahti. Kanah, pos tehwa:n nikilia neh *siempre** tik..., tiki:xmatih *porque** te:chne:xtilia:yah n' tote:iskaltihka:wa:n. Ta: yehwa yo:ni, e:mah, ika, ika te:ch... Ke:mah. Ka:n kikuih ok, yo:n xiwtsí:n ka:n ki:xmatih *siquiera**. Ka:n ki:xmatih ok. Pos... Te:..., wa:n ika te:chpahtia:yah, yehwa yo:n, ika se: momaka *cuenta** toni, tohtoni. E:mah, pos se: kimattok nikilia neh toni n' te:ta:lilia:yah. Ke:mah. Kanah. E:mah, pero a:man i:n pi:piltsitsi:n neli a:mo no: kokoixwah pos a:mo se: kini:xmati:ltia oso nikihto:s mah ka:sá: ika motekika:n, se: kima:xakualo, se: kichachalachili ne:n, ka:mpa eski:stok a:mo ki:xmatih ok, ka:n ki:xmatih ok. Ke:mah. A:mo, ka:n ki:xmatih, ka:n ki:xmatih wa:n yehwa nik..., wa:n yo:n ata nikilia neh nox no: tikmattok, ata yo:n telema:nik nikilia neh, komo se: kwiwita ata no: wiwiti yo:n Yo:n nikilia neh ema:nik, ne:nke:n wiwiti yo:n. E:mah, yo:n tein nejo:n *apenas** moketste:wa nikilia neh ye:k ne:nke:n wiwiti. E:mah, pero neli ye:k wehweikowit motami. Wa:n neli yo:n ikowyotsi:n... Ke:mah, yo:n ikowyotsi:n ata neh nikilia mahyá: kipia *esquinas** yo:n ikowyotsi:n wa:n neli wihwits..., mahyá: wihwitstik. E:mah, neli ye:k..., ye:kyema:nik. Ye:k ihsiwka ne: wiwiti. Wehweikowit, e:mah, komo a:mo a:kah kite:xi:n iwki moskaltihtiw, iwki. Ke:mah, *ehesquinado**. Pos ka:mpa nejo:n selik neli iwki mochi:wtiw n' iwitsyo pero ka:mpa itsi:ntan ya de pe:wa no: we:ixtiw, yo:n iwitsyo a:mo kipia ok n' ka:mpa *mero** tatsi:ntan. A:, no:..., e:mah, no: ki:sa n' iwitsyo. A:, no: mahyá: poliwi a, no: poliwi a. E:mah, yehwa yo:ni ne:n... Ke:mah, ta: ta:taman neli nikilia neh i:n xiwtsitsí:n onkak, ne:n xiwpah pos miak taman onkak. Miak taman, katí:n ya te:na:mik se: kitehte:mowa katí:n te:na:mikis. Ke:mah, yehwa yo:ni pos. Ke:mah, miak taman. Ke:mah, pos ta: nikilia neh i:pa yehwa ika timopahtia:yah. Pos yehwa sah katka pos ka:n teh *más** ika timonohno:tsah, miak tasohka:matik tein tine:chilih para toni m' pahti no:, Neh nika:n nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos neh no: ompa ne: niwa:le:w wa:n miak tasohka:matik timotapowihkeh para toni n' kualtia yo:n xiwtsí:n, ke:ní:w nik..., se: kikui n' ti..., timopahtiah n' a:man. Pero tein pilimeh neli moskaltihtiwih a:mo kimatih ok kati:ni ne:n pahti. Wa:n yehwa sah ne:n yo:n no: n..., nimitstasohka:matili:sneki *que** tine:chilih *que** no: ika timopahtia:ya, ika mitspahtia:yah. Pero a:man neli, pos a:mo, a:mo ki:xmatih ok n' topiliwa:n. Wa:n miak tasohka:matik. Neh nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w n..., San Miguel Tzinacapan.