*Bueno** ekintsi:n neh no: nika:n nimi..., nimitstahtani:ti nejo:n de yo:n tsohtepos..., ton..., tsohteposihya:kxiwit ox tikmati no: ox nejo:n pahti. Ke:mah, nikmattok no: neli kihtowah *que** pahti para, para nexwitil komo se: pili moxwitia mah se:..., ika se: kipoxpi:ki. Ke:mah. Pero nejo:n, neh neli i:pa, i:pa no:, no: niki:xmattok, ¿ka:ni yo:ni mochi:wa n' teh i:pa tiki:it[a]? Pos yo:n neh nikita nochi ohti mochi:wa, ke:meh yo:n i:n A:kuakualachkopa se: yowi ata yo:n ne:, tatsi:ntan nochi yehwa ata n' ihihkak ohte:noh, se: kima:tokas neli n' tsohya:k. Ye:ktsohya:k yo:n xiwtsí:n. Ke:mah wa:n nejo:n yehwa yo:n neh n..., wa:n mochi:wa no: wehweikowit ata. Ke:mah. Mochi:wa no: wehwei, moskaltia no:, mahyá: momahmaxalowa. Wa:n... E:mah, wehwei moskaltia, komohkó:n a:mo ki..., ki... Ke:mah. Komo a:mo kite:xi:nkeh pos yeh iwki moskaltia. Iwki moskaltia wa:n ata yo:n ixo:chiotsi:n nikilwia neh ata yo:n ihkuí:n mokehketsa. Iwki moskaltihtiw. Ke:mah. Wa:n kualtsi:n ni:nipaka ihkó:n mahyá: nejo:n..., ixo:chio *mero** ke:meh yo:n nikilia neh yo:n tsi:nichxiwit ixo:chiotsi:n ata. Wa:n... Iwki, iwki n' ixo:chio. E:mah. Pero más, más de** i:n mochi:wa nejo:n *después**, sa:te:pan ya pané: yo:n *campanitas** mochi:wa, pero pisi:ltik. Iwki, iwki *mero** nikilia neh mokehketsa n' ixo:chiotsi:n wa:n mahy... Atan neli pisi:ltik wa:n mahyá: *mo:..., mo:moraditos** n' ixo:chiotsi:n. E:mah. Pisi:ltik wa:n *morado** mokepa. E:mah, nejo:n... Pos neh nikmattok neli *que** yehwa yo:n no: kuali neli wa:n no: kuali n' kihtowah *que para**..., nikelna:mik *que para** se: imets. *porque** neh note:iskaltihka:w katka sepa nikwa:lkuilia:ya ika n' ox mah ika..., a:mo nikelna:miki pané: ox ika kitahtatih n' imets. Ata neli. Ika ki..., ki..., te:tahtatatiah a..., e:mah, ika kikawa:ntiah, wa:n ke:mah ika kipahpachowah ya ne:n ka:mpa te:kokoh. Ke:mah, no: kuali yo:n xiwtsí:n. Ata neli no: kuali. Ke:mah, n'mattok *que** no: kuali neli yo:ni. E:mah, *porque** nikelna:mik *que** nejo:n sepa ne:, ne: tiahkah tikalpano:toh ne:, nika:n i:n ahkua:kopa, ne: Taxiti:mpan, wa:n tikitakeh ompa ye:k onkak wa:n n'mattok nikwa:lkuilia:ya note:iskaltihka:w katka nikilia neh xmota:lili nikilia, ta: i:n kihtowah nikilia *que** no: kuali. I:pa ne:chi:ilia:ya, ne:chkui:li:tih kihtowa wa:n nimota:lili:s. Neli mota:lilia:ya. Mota:lilih. Wa:n yehwa n' komo para pilimeh no: kuali neli n' kihtowah, neh n'mattok kihtowah, *que** mah se: kiki:xti yo:n tikonex, tein tatahko yetok, tein yo:n nikilia neh ko..., ata komo yo:n se: kochiti a pos tise:wi a, mahyá: nochi pa:ti a nikilia neh n' tein mochi:wa n' tekoltsi:ni wa:n yo:n tatahko nikilia neh mah se: kki:xti tein yo:n ye:ktotoktsí:n. E:mah wa:n... E:mah, tise:wya:n wa:n onkak a yo:n... Tein teltotoktsí:n wa:n iwa:n ya se: kita:lia ne:n tsonteh..., tsonteposihya:kxiwit, nejo:n wa:n se: kitetekuinowa ya ika yo:n kowachxiwit. Wa:n neh nimolia neh *que** iwa:n, pané: iwa:n no: tsiktsi:n *aceite**. Ke:mah, *porque** pos nimolia neh para nexwitil. E:mah, kihtowah yo:n nexwitil para kixiti:nia ya yo:n tikonex. Ke:mah, nejo:n neh n'mattok *que** iwki yo:ni neli ne:n nejo:n pilimeh mah se: kinta:lili. O:me t... *Aceite** iwa:n kita:liliah tatsa:la:n de yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. E:mah, nejo:n ki... Nejo:n o:me taman onkak ne: yo:n kowach. Tein para siwa:pi:pil yehwa yo:n chi:chi:ltik. A:, yo:n tikihtowa chi:chi:ltik. Wa:n tein ista:k para okichpi:pil, yo:n yehwa no: ika no: kimpoxpi:kih. Kualtsi:n kitetekuinowah ne:n xiwit n..., ne:n tsonteposih..., tsohteposihya:k wa:n yehwa ya i:n tepitsi:n *aceite** wa:n tatahkotikonex, kitetekuinowah kualtsi:n wa:n ke:mah kimpoxpi:kih m' pilimeh ika nika:n, impoxko. Yo:n para mah tane..., para mah taneki:sa nexwit[il]. wa:n ini:ka:n, para mah taneki:sa ya nexwiti. Wa:n yo:n nimolia neh kimpo:xpikih ika se: tilmahtsí:n ihkuí:n kinkui:ltiah. Ata neli. E:mah. Ika tilmah, *aparte** ika kinilpiliah. Ke:mah, *porque** pos para mah nejo:n, para mah a:mo kipa ne:n..., *porque** yo:n n'mattok ye:kte:pa, *porque** ata ye:kte:p... A:mo ki:sa, ye:k fie:roh mochi:wa n'mattok neli n' tilmah *porque** mahyá: tak de s..., de xiwpah ya no: ki:sa. Ye:ktelte:pa, ye:ktelte:pa wa:n a:mo ki:sa, ka:n ki:sa ok. Ke:mah. E:mah, yehwa ya ne: no: n' te:pa. E:mah, *pero lo más** se: ki:xmati tsonteposihya:k, tsohteposihya:kxiwit. Telxo:kihya:k teleliwis. E:mah. Ke:mah, ta: nejo:n, neli pos neh n'mattok neli *que** i:pa kiliah, neh n'mattok i:pa niki:xmatini i:pa nika:kakilia:ya note:iskaltihka:w i:pa kilia:ya teposihya:kxiwit, *porque** neli... Ke:mah neli ta: ta:taman nikilia neh se: kito:ka:ytia pero neli ata n' ixiwyo nikilia neh mahyá: ye:k... Wa:n ye:k ma:ahalaxtik. wa:n i:ika:mpa nikilia neh mahyá: yo:n pehpetaktik wa:n ii:xko no: taman. Ke:mah, no: taman, pero neli i:pa n..., i:pa mochi:wa neli ke:meh i:n ohohte:noh. Tel ma:pehpetaktik. E:mah. No:, no: taman. Ohohte:noh mochi:wa. Kanah, ta: mochi:wa sah, mochi:wa sah, e:mah. Tak iwki no: de xo:chiowahtiw[xo:chiohtiw] wa:n teyowa. Wa:n yo:n a:mo, a:mo nikihto:s akah kito:ka, yo:n mochi:wa sah. Mochi:wa sah, yo:n a:mo moneki nikilia neh mah se: kito:kto. Iwki... E:mah, mochi:wtiw *más**. Ompa wetsi ne:n i... Mochi:wtiw a ne:n *isemilla**. Kanah, a:mo se: kito:ka ta:... Yo:n a:mo se: kikowa, ta: se: kikuiti sah se: *rollito**, tein sehseltik. Ke:mah, neli ta: wel... E:mah, nimolia neh pos neli yo:n a:mo, a:mo se: kito:ka. A:mo, wa:n nio:n no: nikihto:s nikilia neh *que** tikihto:skeh ka:n timopahti:skeh ika *porque** nejo:n tikowatih, yo:n a:mo se: kikowa. Ke:mah. Ke:mah, tein sehseltik wa:n mah se: ki..., mah se:..., mah se: mopahti a ika nikilia neh *porque** pos sayoh *que porque** t'nekiskeh nikilia neh a:mo timokuili:ti:wih *porque** neli yo:n a:mo mokowalani. A:mo. E:mah, pos de onkak sah nikilia neh mah se:, mah se: kikui para pahti wa:n mah te:na:mikiskia nikilia neh pos yehwa sah *más** moneki *porque** neli n..., neli neh n'mattok yo:n neh note:iskaltihka:w neli no: mota:liliaya pero yehwa yo:n a:mo nikelna:miki ox, Tein sehseltik. Yehwa ya ne:... Pos... Ka:n mokowalani, ta: i:n se: kikuiti sah. Pos yehwa n' kachi nejo:n... ox kikuia yehwa sah xiwtsi:ni kkahkawa:ntia:ya wa:n ika motahtatia:ya pero neli no: kuali para se: imetswa:n. Pos neh n'mattok *que** kikawa:ntiah. Kikawa:ntiah. Ke:mah, *porque** ta: tak... Ata neli toht..., ke:meh se: taxi:ko:s. Ke:mah, para mah nejo:n kahkawa:nika:n nikilia neh se: italwayowa:n tak. E:mah, *porque** ta: tak... wa:n yehwa ya n' ika mahyá: ika mopahpachowah, tohtotoktik ke:meh taxi:ko:skeh, ke:mah, ke:meh taxi:ko:skeh. Para mah kahkawa:nika:n ne:n... E:mah, yehwa yo:n ika ne:... yo:n nikilia neh mahyá: sese:xtok wa:n tak yo:n xiwtsí:n nimolia neh xa: toto:nik eski *por eso** te:na:miki. Ke:mah *porque** nikilia neh pos de nejo:n te:kokoh neli se: mota:lilia. Se: mota:lilia. Ke:mah pos ta: nikilia neh onkak miak taman xiwtsitsi:n, sayoh mah se: kimati sah tohtoni m' pahti. Se: mota:lilia. Ke:mah pos ta: nikilia neh onkak miak taman xiwtsitsi:n, sayoh mah se: kimati sah tohtoni m' pahti. Tak x..., toto:nik eski, te:na:miki xiwtsí:n, *ya que**... Ke:mah. Nochi, nochi se: kitehte:mowa toni n' te:na:mikis. E:mah, *porque**... Mah se: kimati sah, *porque**, tein a:man neli moskaltihtiwi:tseh m' pi:pil a:mo, a:mo kichi:wah *cuenta** ok. A:, yehwa:n i:pa, yehwa:n i:pa nio:n no: ki:xmatih ok n' ekintsi:n, ka:n ki:xmatih ok nikilia neh, se: ki..., se:..., *sólo** ki:xmatiskeh pero mah se: kinilwi nochi. para toni n' kualtia i:n xiwtsí:n, ke:yeh i:n onkak. Ka:n ki:xmatih ok. Mah se: kinilwi. Mah se: kinilwi pero ihkó:n para kitaskeh nikilia neh a:mo *porque** ke:meh Pos ka:n ki:xmatih ok. A:mo *porque** ke:meh a:man i:n nikilia neh se: n..., se: teihsá: ke:meh i:n te:koko:s se: pilitsi:n oso akah nochi i..., te:talo:chtiah iwa:n ne: koyo:tapahtihkeh. Ke:mah wa:n ompa ya nikilia neh i:ksá: *hasta** ompa se: te:ilo:chtiah ya wa:n iwki a nikilia neh. Tehwa:n... Pos niman kikuite:wah iwa:n ne:n tapahtihkeh wa:n... Pos... Wa:n ka:n... Ke..., pos ka:n se: kimati ok tohtoni m' pahti n' ke:meh i:n kalampa. Kanah, *porque** pos nikilia neh a:mo tikuih yehwa ok ke:meh achto i..., tote:iskaltihka:wa:n kikuiah miak taman xiwpah. A:man a:mo iwki ok. A:ah, a:man nikil..., mopatak a neli nochi nikilia neh. Ke:mah, ka:n... Ka:n kimatih ok. A:man a:mo iwki ok, acha nochi mopatak a ne:n... E:mah, nochi mopatak a n' *costumbre** wa:n *de que** ehkok, *bueno más** tapahtia:nih onkakeh pos niman nejo:n, te:wi:kah, n' ta: achto ne: ke:man katka pos i:pa ma:ski yetoya tapahtihkeh ompa sah ne: Kuesala:n, pero i:n toxola:lpan a:mo akah tapahtihkeh katka. A:mo, ta: nochi yehwa ika xiwtsitsí:n sah n' te:chpahtia:yah. Kanah, nochi yehwa sah wa:n yehwa de yo:n... Ke:mah wa:n de yo:n i:pa sentaman sah, tak a:mo onkak miak taman. Pos neh nikitani pané: i:pa sentaman, i:pa yehwa sah yo:n pané: *mohmorado** sah. E:mah, i:pa yehwa sah. A:mo, a:mo ta: i:pa..., neh no: i:pa nikitani i:pa yehwa sah ne:n Ata neli, i:pa sentaman sah. E:mah, i:pa yehwa sah, a:mo nikihto:s onkak ke:meh yo:n seki kihtowah miak taman onkak, o:me taman oso e:yi taman, i:pa s..., i:pa sentaman sah no: n' teh tikitani. sentaman sah. Ke:mah. Ke:mah, ta: neh neli i:pa no: iwki neli nikitani. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n neh no: nimitstahtani ke:ní:w n' tikmati de, Ke:mah. pahtsitsí:n ke:ní:w yo:n *porque** a:man a:mo, a:mo ki:xmatih ok n' top..., topi:pilwa:n tein a:man takuitapan yowih. Ka:n ki:xmatih ok. Kanah, ka:n ki:xmatih ok neli, ke:mah. Pos, ka:n teihsá:, tasohka:matik miak *que** tine:chilih para toni no: m' pahti wa:n ihkó:n tikmatiskeh para no: t..., timo..., timota:lili:skeh nikilia neh. E:mah, pos... Ke:mah, pos miak tasohka:matik tein tine:chilwih. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ke:mah, ke:meh i:n teihsá neli te:kokohtiki:sa. E:mah, pos... Neh no: nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w no: ne: San Miguel.