Neh ekintsi:n na:nah n'neki nimitstatsi:ntoki:s ke:ní:w ne:h se: kich..., kichi..., ox tiki:xmati yo:n xiwit yo:n kiliah tahchino:lxiwit, ka:ni mochi:wa, ke:niwki ne:n... Yo:n xiwtsí:n mochi:wa ixta:wat. A:, n' ixta:wat. Ox no: tiki:xmattok pos yo:n. Ke:mah, niki:xmattok. Wa:n ka:n tikmati ox kualtia para teihsá: pahti. *Pues** pané: nikelna:miki *que** pahti, a:mo n'mati ox para kokopah *o para** toni yo:n pahtsí:n, pero a:mo nikmati ke:ní:w yo:n xiwtsí:n. Neli nik..., niki:ita wa:n nik... Wa..., a: wa:n, wa:n a:mo... Pos a:mo n'mati ox para kokomeh yehwa yo:n kikuih pahti. A:, no: para, para pahti se: kikui. No: para kokomeh, ika se: kina:ltia m' pilimeh. A:, pos neli. E:mah, ika se: kina:ltia pero a:mo nikmati *más**, toni *más** pahti, para toni yo:n. Ke:mah, ta: neh no:, neh no: niki:xmattok, pero neli neh a:mo nikmati komohkó:n kualtia para pahti, pero neli yo:n a:mo mochi:wa ata ka:nika eski. A:mo, n' ta: mochi:wa ixta:wat wa:n *ye:kpisili:tos**. *Pisilitos**. *Pisilitos** wa:n ixo:chiotsi:n kostik. Kohkostik n' ixo:chiotsi:n wa:n tsikitsitsi:n no: n' ixo:chiotsi:n. Kohkostik n' ixo:chio. E:mah. Wa:n wehkapan moskaltia pané: a:mo semi n'mattok. Ata kanah. *Pisilitos**. A:mo semi wehkapan, a:mo, ke:meh ochpa:wa:s sah, i:ihkui:ntsitsi:n sah mochi:wa. Ata neli. Ke:mah, wa:n neli n'mattok *que** ima:xiwyotsi:n nejo:n *pisilitos**. Em... Seki ihkui:ntsitsi:n sah. Pisiltik wa:n *medio**, Mahyá: nejo:n chihchi:chi:ltik. Ke:mah, ta: tak yehwa ika yo:n kiliah tahchino:lxiwit. Ke:mah. Ke:mah, pos... Yehwa ika tak. E:mah, pos neh yehwa no: niki:xmati de nejo:n neli ixta:wat mochi:wa pero a:mo n'mati, ox mike:..., mike:sawapah *o** a:mo n'mati toni yo:n pahyo kikuih. Pos ihkó:n ka:sá: ika i:n, A:, pos neli. Pos i:pa ompa sah mochi:wa, ihkó:n ka:sá: ika mah ohti pos a:mo mochi:wa oso ka:sá: ika ke:meh i:n, mah ka:sá: ika owihka:n a:mo mochi:wa. E:mah, yehwa yo:n xiwtsí:n nikix... Pos pané: ka:n ke:man nikita yo:n. A:mo mochi:wa, ta: *más** mochi:wa itech n' ixta:watsí:n. A:, n' ka:mpa ixta:wak, ke:meh i:n ka:mpa takuah tapialmeh. A:, n' ompa mochi:wa. Ixta:wat mochi:wa. Ke:mah, ompa ne:n mochi:wa yo:n xiwtsí:n. A:, ke:mah, ta: nejo:n ne:, i:pa nejo:n yo:n nika:kakilia:ya neli yo:n nejo:n note:iskaltihka:w neh ne:chilia:ya *que** neli *que** kiliah *que** tahchino:lxiwit, wa:n neli nejo:n a:mo ke:man n'tahtani neh ka:ni wel mochi:wa, pos i:pa ixta:wat sah. A:, n' ixta:wat sah. E:mah, wa:n Ixta:wat sah mochi:wa, ixta:wat sah, e:mah, ta... Wa:n yo:n pos i:pa ompa mochi:wa sah, a:mo *porque** nikihto:s nakah kito:ka, ompa ixwa tak. Ka:n akah kito:ka, tak i:pa nejo:n tak i:pa yehwa ya n' towe:itahtsi:n kita:lih te:..., tohtoni m' pahti se: kikuis. Ke:mah, ompa sah, ompa sah yeh ixwa tak teyowa no: wa:n sepa ompa mochi:wa. E:mah, yehwa sah yo:n. Sepa ompa mochi:wa, sepa ompa mochi:wa yo:n xiwtsí:n. Yehwa. E:mah, pos yehwa yo:n a:mo n'mati ox para mike:sa:wapah o para toni yo:n kich..., ki..., pahti. ox yehwa ya para kokomeh, yeh yo:n mike:sa:wakuih kix..., *según** kihtowah. A:, pos neli. Ata ke:meh i:n *tiempo** ye:ktakawa:ni, ata pe:wa kohkokoixwah m' pilimeh. Ke:mah, ke:mah, yo:n neli kinkui kokomeh *porque** yehwa yo:n neli kiliah nejo:n, kinkui nejo:n, E:mah, wa:n yehwa yo:n kihtowah... E:mah, pero... Mike:..., mike:sa:wameh. E:mah, pero pos... E:mah, mike:sa:wameh pero yo:n a:mo n'mati ox yehwa ya ne:n para yehwa m' pahti *o** kati:yeh, pero n'mattok *que** pahti yo:n xiwtsí:n. A:, m' pahti. Wa:n tak i:pa sentaman sah yo:n onkak, ¿oso no: onkak miak taman? Pero a:mo nikmati para toni, ox yehwa ya mike:sa:wameh. A:mo, ta: i:pa sentaman sah. Ata i:pa sentaman sah. Ke:mah, *porque** neh niki:xmattok i:pa yehwa sah n' ke:meh yo:n ma:pisi:ltik. I:pa sentaman sah n' onkak. Pero neli a:mo ke:man nikita ox onkak miak taman, tak i:pa, i:pa no: sentaman sah neli. I:pa kostik, ke:mah. Ye:k... I:pa sentaman sah *porque** ka:n ke:man mah nikita ihkó:n mah okseki xo:chit tahtaman, ta: i:pa kostik n' ixo:chiotsi:n, kostiktsi:n ixo:chiotsi:n. Pos i:pa, i:pa iwki sah neli wa:n neli pos nejo:n a:mo nikihto:s ke:meh i:n mah mochi:wa ke:meh i:n ka:mpa kowtampa, no: mochi:wa ka:mpa payá:, ka:mpa payá:n. Mochi:wa paniá:n, ka:mpa ke:meh i:n ixta:wat, ke:meh i:n ihixta:wakopa se: mohtia, se: kitstiw ne:n ihihkak yo:n xiwtsí:n. Wa:n tak a:mo teh *kipasarowa** ma:ski ompa ne:nemih tapialmeh pos ta: ompa nikilia neh i:pa para tapialmeh sah yo:n ixta:wat kichi:wah wa:n tak a:mo kiwa:tsah n' tapialmeh, tak ox, ox a:mo kikuah n' tapialmeh. Pos... Ka:n kiwa:tsah. Pos tak a:mo kikuah *porque** onkak, onkak xiwtsí:n, iwki ompa ne: ma:wa:ktiw ompa wa:n tein selistiw iwki no: we:ixtiw. E:mah, pero a:mo n'mati ox *más** wehkapania oso iwki a sah yo:n, ke:meh yo:n se: kita. Pos neh nikita no: iwki sah neli yo:n nikitani a:mo wehkapan moskaltia wa:n neli n' ikowyotsi:n pihpitsa:wak wa:n mahyá: neli telmahmaxaleh ke:meh yo:n ochpa:wa:s, ke:meh yo:n ne: ke:man nikilia neh tikuiah yo:n ochpa:wa:s ika ttachpa:nayah, pos ta: ne: ke:man nikilia neh tikuiah neli yehwa yo:n ixta:wat onkak ika, ika ttachpa:nayah a:mo ke:meh mokehketsa. Ka:n wehkapan. Pihpitsaktsitsi:n. Iwki *mero**, iwki *mero**. Nochi, nochi yehwa n' tikuiah. Komo sepa pa:tik a ne:n seki, sepa seki sepa seki tikuitih para ttachpa:naskeh. Nochi takowal. A:mo, ta: i:n nochi tiko:ntekiah ne:n a:mo ke:meh a:man i:n nikilia neh tikuih nochi tikowah, n' ta: ne: ke:man ka:n tikowayah, timo:nkui:lia:yah sah nikilia neh ompa ya. xiwtsí:n. Ye:konkak yehwa yo:n xiwtsí:n no:ya:n, pero pané: nikelna:miki kihtowah *que** mike:sa:wapah. E:mah. Wa:n ompa ya neli yo:n se: kitaya neli ye:konkak. A:, pos neli, ke:mah pos no: pahti, pos neli neh para toni nikihto:s neh a:mo nikmati komo no: kuali para pahti, pero neli i:pa nikitani neli onkak. Mike:sa:wapah, pero a:mo nik... Ka:n ta: nejo:n yehwa ne:n ixta:wat mochi:wa pero pané: niktekit..., ttekitelna:miki *que** kikuitih yo:n xiwtsí:n wa:n kimanah wa:n ika kina:ltiah m' pilimeh. E:mah, pero a:mo n'mati ok ox *más** pahti seki, seki. A:, n' ika kina:ltiah. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w, pero nejo:n pos neli nikilia neh ka:n tikmahmatih sah, ta:, Ka:n se: kimati. neli nikilia neh ne:n tote:iskaltihka:wa:n yehwa:n kimattoyah neli ne: ke:man tohtoni *más** xihxiwpah ika se: mopahti:s *porque** ke:meh ne: ke:man yehwa:n ka:n ko:nitayah tapahtihkeh. A:, ka:n kanah ya:yah nikilia neh, yehwa:n kihtowah teihsá: kinkokowa:ya i:pa A:mo, a:mo, ka:n ki:xmatkeh tapahtihkeh. I:pa iwki sah mopahtia:yah ika xihxiwpah..., xiwpahtsi:ni wa:n Xiwtsitsí:n sah, xiwtsitsí:n sah pahti n' ki... neli ke:meh yo:n nikilia neh, komo yo:n tikihtowa kuali para kokot, pos neli ne: ke:man nochi xiwit sah timota:lilia:yah, ika tiki:xpa:kayah xiwtsi:ni sah wa:n iwki a nikilia neh nejo:n timopahtia:yah, pero Nochi yehwa, nochi yehwa ika se: kipa:kaya. a:man a:mo, a:man nikilia neh nochi nejo:n mah tia:ka:n ne: ka:mpa koyo:tapahtihkeh, A:man nochi ompa ya, nochi ompa ya. Teihsá: pili ke:meh yo:n kihtowah kikuih *alérgica[alergia]**, A:man nochi ompa nikila neh, om... nochi ompa ne:n koyo:pahti se: kinkui:li:ti a te:makah m' pahti. Ke:mah, pos, Ke:mah, nochi ompa. E:mah, pos nejo:n, yehwa sah katka i:n tein nimitstahtanih na:nah, miak tasohka:matik tein tine:chilwih, neh a:mo n'matia komo kuali para pahti, pos, yehwa ya tein ika timonohno:tskeh, miak tasohka:matik, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ke:mah. Neh no: nim..., nimono:tsa kit niCelina González Nazario wa:n niwa:le:wa ompa ne: San Miguel.