Ekintsi:n na:nah neh nimitstatsi:nto:kiti ox tiki:xmati yo:n, yo:n xo:chitsí:n ata yo:n ne: ke:man ya nokta tika:ketsayah, tiki:xmattok no: yo:n kiliah, kiliah *palmapisi:l**. A:, yo:n *naranjaditos** n' ixo:chiotsi:n, ye:kpisi:ltik. Ke:mah wa..., wa:n ata yeh..., ata kualtsi:n nikilia neh ne: ke:man nikilia neh nejo:n *cuando** neh nimoskaltih, nitsikitsi:n ok katka, ne: note:iskaltihka:w ya:ya n' ompa ne: xola:l mo:ntakowia:ya, wa:n i:ksá: kihtowa:ya nejo:n, kwi:kaya nejo:n se: o:me pahpatatsi:n, kihtowa, ka:n, ka:n niknamakak kihtowa, nikpatak kihtowa ika i:n xo:chitsí:n sah. E:mah. Yehwa neli yo:n tikiliah *palmapisi:l**, neli ki..., ihkuí:n kihilpia:yah nejo:n ika yo:n, ki..., ke:meh ne: ke... *Mis...** ixiwyo wa:n..., ke:mah neli kualtia *mismo** ixiwyo. E:mah, ika kihilpia:yah wa:n yehwa yo:n kichiwtok, yehwa i:ni kihtowa ika nikpatak sah *porque** ka:n ne:chkowilihkeh. *Mismo** ika n' ixiwyotsi:n. *Mismo** ixiwyotsi:n kihilpia:yah. Ka:ketsaka:n kihtowa ne:pa, kihtowa ta: i:n kihtowa kuali se: ka:ketsa. Ke:mah. Nikilia, *bueno** nikilia. Pos neli yo:n tika:ketsayah ompa ne: *xantohi:xpan** wa:n neli n' ox no: tiki:xmattok, ox mochi:wa ka:nika eski ne:. Pos mochi:wa kahkahfe:ntah. Mochi:wa ata n' kah... Kahkahfe:ntah iwki mochi:wtiw, *porque** n' ikamohyo tak iwki nehnentiw *o** ke:ní:w, pero mochi:wa n' xo:chitsí:n. Ke:mah, wa:n mochi:wa ma:ski oh..., neh niki:tani mochi:wa ma:ski ohti. E:mah, wa:n... Mochi:wa, mochi:wa ta: ka:nika eski... Ohonkak, yo:n... Mokamohyo:tihtiw. E:mah, *porque** niki:itani ne: nejo:n ohtikopa ihkó:n ka:sá: ika se: yowi ohonkak. Wa:n kachi nikilia neh i..., ka:mpa tak, ka:mpa no: we:i mota:lia ya *matita**, pos ta: ata ne: neli mokamohyo:tihtiw. N' ikamoh..., ikamohtsi:n[ikamohyotsi:n] tamati ke:meh yo:n ke:meh yo:n nejo:n, yo:n te:chnamaki:ltiah yo:n ahwiya:k semi nikilia neh yo:n tel *fuerte** yo:n a:xox kiliah. Ih..., iwki at..., iwki ata n' ikamohyo, e:mah i:ihko:ntsitsi:n ata wa:n nikilia neh A:, y..., ke:mah achichi, achichi ne:n ikamohyo. ne: komo se: kitekik xo:chitsi:ni wa:n komo k..., se: kineki se: kahkotila:na pos ki:sa iwa:n ikamohyotsi:n. Ke:mah, wa:n neli nochipa neh niki:itani neli n' ixiwyotsi:n mahyá: yo:n sa:sakat kiliah. Ke:mah iwki. E:mah, we:weyak wa:n yehwa yo:n nikilia neh ata kitekiah neli wa:n neli te:chwa:lkuilia:yah. Pos neli nejo:n yehwa ya n' tika:ketsayah *porque** am... Ki:sa iwa:n n' ikamohyo no:. Ke:mah, ye:kwe:weyak ne:n ixiwyotsi:n. Eh..., ne:... Yehwa ya se: ka:ketsaya, ke:meh i:n nejo:n *tiempo** ne: mayo pe:wa poso:ni a. Ihwa:k n' tel onkak ata. Ke:mah. Ye:k onkak, ye:k onkak xo:tsitsí:n. E:mah, ta: neli neh no: ihwa:k neh nikitaya neli yo:n nejo:n note:iskaltihka:w neli kwa:lkuia wa:n neli yehwa ya tika:ketsayah wa:n ompa ne: ka:mpa neh nejo:n ne: nicha:nchi:waya, ka:mpa nimoskaltih, ompa ihkó:n se: nejo:n, se:, se: nejo:n *tovecina** semi nejo:n onkaya n' inta:lpan ihkó:n. A:mo n'mati n' ekintsi:n tak xa: nohma onkas, ka:n..., ke:meh a:mo nikinkalpanowa ok *porque** ne: ke:man nikinkalpanowa:ya ke:meh ompa nemia se: na:nahtsi:n katka, Semi... Ke:mah. wa:n ne:chti:tania ne: nejo:n note:iskaltihka:w mah ntahtaniti teihsá: nia:ya, wa:n neli *cuando** se: nohne:l nikilia neh nochi se: kineki se: kitekis nochi wa:n nochi se: kineki se: kitekis se: k..., se: kitaya xo:chit. Nochi se: yowi. Pos nochi se: Ke:mah. I:ksá: nikwa:lkuia wa:n kihto:s ka:ni n' tikuik yo:n xo:chit, nikilia ta: i:n ka:mpa i:n tanipaka nejo:n na:nah nikilia nikuito. Kihtowa ta:ká:n mitsahwakeh. Nikilia, kanah, ta: nikilwih nikilia *que** nika:ketsati nikilia, *por eso** nikilia niktek nikilia. *Porque** neli se: kwelitaya kualtsitsi:n. Ke:mah, se: kwelitaya pero a:man neli neh nikita a:mo te:chwa:lkuiliah ok kachi. Kwa:lkuih, kwa:lkuih pero semi tatsa:la:n ya sah. Tatsa:la:n ya sah nikilia neh. Ke:mah. Se: kwelitaya ye:k sa tapoposokatok. Nik... Kanah. Tatsa:la:n ya sah, nikitak no: ne:, kwa:lkuih n' ompa ne: nejo:n xola:l ka:mpa timotakowiah nikilia neh. Pos... E..., ke:mah, yehwa ya nikilia neh kwa:lkuih, a:man nikilia. Ke:mah, pos ompa ya se: kkuiti n' tein tato:kxo:chit, yehwa ya se: kkuiti wa:n ne: a:mo, a:mo semi se: kichi:wa *cuenta** ok *porque** pos ka:n no: te:chwa:lkuiliah. Pos ka:n..., kwa:lkuih pero a:mo, a:mo nejo:n nikihto:s ke:meh i:n mah nejo:n kita:li:ka:n ompa ne: ka:mpa yo:n i:pa monamaka seki xo:chitsí:n mah ompa... A:mo, ta: kwa:lkuih ompa nikilia neh ompa ne: ka:mpa ne: nejo:n timotakowi:tih, ompa nikilia neh ata n' kwa:lkuih yo:n na:nahtsitsi:n. Ompa neli de, te:tekiwihtokeh mah se: kwa:lkui a, pero a:t ke:yeh nikilia neh tak timomatkeh ya n' a:man nikilia neh tikuih i:n okseki *porque** ne:, Ka:n te:chwa:lkuiliah. A:mo, ka:n no: kita:liah ok, ta: porin... Yehwa:n, yehwa:n kwa:lkuih, *tiem...**, mah se:... Nochi tikuih yehwa ya yo:n tein ne: ke:man tikuiah nochi yehwa n' tika:ketsayah. xo:chitsí:n tein kwa:lkuih ne: parahko, tein kito:kah. Ke:mah, a:man yehwa ya nochi, pero n... E:mah wa:n i:n, i:n pos a:mo akah kito:ka, *trabajo de que** se:, se: ikamohyotsi:n tak wetsis n' ke:meh i:n, ka:mpa, ka:mpa nejo:n ta:lwelita wa:n ke:mah iwki mochi:wtiw a, *porque** nehkuí:n ne: ne: por, ne: A:tpoliwikopa, ka:mpa yo:n ta:tahtsi:n ne:n Sixto González katka ita:lpan, nochi yehwa yo:n *loma**. A:, nochi yehwa. Nika:mpahkuí:n wa:n nehkuí:n nochi yehwa n' ke:meh ne: ihihkak. Ke:mah, ta: ka:mpa moye:kchi:wa neli nikilia neh no:, no: *hasta** pané: se: metsmowi *porque** nejo:n moye:kchi:wa neli tak ka:mpa tawe..., ta:lwelita nikilia neh pos no:, E:mah, *porque** nejo:n tel... *mismo** yehwa neli n' ikamohyotsi:n ne: mochih..., mochi:wtiw wa:n nejo:n panki:stiw *más**. Mochi:wtiw yehwa ne:n... n' ikamohyo. A:mo ke:man tiow. Wa:n neh pos nejo:n ompakahkuí:n nimohtia ke:meh i:n timokuahkowi:tih *o** teihsá: tikuitih ke:meh ompa ne: tepitsi:n t'piah se:, se: tepitsi:n *lugarcito**, Pos neh ompaka neh, neh a:mo nimati. A:mo ke:man niow i:n tikihtowa n' ompaka. A:mo ke:man niow n' ompaka pero no: onkak n' tikihtowa. pos yet..., onkak pahpatatsi:n wa:n yehwa ne:n nikuito. A:, yehwa tikuito wa:n... Wa:n yehwa ika i:ni, *hasta** ika niwetsik, ke:meh nimoxola:w ke:meh ohte:noh ye:k neli n' ihkó:n yahtok, nochi yehwa, pos nimoxohxola:w nie:kwetsik. Alaxtik, alaxtik n' ixiwyotsi:n. Ke:mah. E:.., ke:mah, ta: ne: alaxtik n' ixiwyo. E:mah, alaxtik n' ixiwyotsi:n. Ke:mah neli, ta: pos neli neh i:pa nikitani neli ke:meh i:n neli ma:ski ohti onkak ompa ne: ka:mpa ika ne: nejo:n neh nimoskaltih, E:mah. ne:paka nejo:n talwiah ne: Xopana:ko, ompa neli no: onkaya ni..., o..., onkak *hasta** a:man nikitaya. No: onkak. Ta: i:n a:mo, a:mo mone:neki i:n xo:tsitsí:n. Kanah, ka:n mone:neki, e:mah, ta: neli on..., onkaya pero ekintsi:n a:mo nikchi:wtok *cuenta** a:it ox tei ok, pero ne: ke:man onkaya *porque** ke:meh yo:n kita:liah nikilia neh nochi yo:n pahti n' ompa nikilia neh nejo:n Ka:n mone:neki, ta: onkak. Tel onkaya. *que de** tame:waskiah kichi:wah yehwa yo:n pahti kita:liah, pos nochi poliwi a tein eski. E:mah, nochi poliwi tein es... Ke:mah, pero no: onkaya n' ompa yehwa ne: xo:chitsí:n ke:meh i:n nikilia neh ke:meh i:n tikelna:miktokeh ekintsi:n neli i:n tikiliah *palmapisi:l**, ta: neli iwki ne:n tiki:xmatiah. E:mah, e:mah, tiki:xmatiah nik... Ke:mah, ta: neli *pisilitos**, ka:n iwki n' ke:meh yo:n okseki onkak nikilia neh wehwei, pos yeh tato:k a, pero i:n seki, Nochi poliwi a. Ke:mah, ta: kiwa:tsa no: ne:n pahti. E:mah. Iwki, iwki mono:tsa, e:mah, *pisi:lpalma** n' kilwiah. A:, i:n... Yeh tato:k ya. i:n seki nikilia neh tak xa: no: kito:kayah ne: ke:man *porque** pos yehwa neli wel tikuiah pero ekintsi:n pos a:mo no: nakah kichi:wa *cuenta** ok. Kanah. Wa:n... Yehwa, pero ekintsi:n ka:n akah, ka:n akah ki..., kikuiti ok mah kia:ketsa. Ni..., ke:mah ta: pos nik... Ta: yehwa ika, e:mah. Eh... Porin kihtowah telniman ma:xi:i:ni, yehwa ika i:n a:mo, a:mo kachi kito:kah. Kanah ok. Mochi:wa sah, nimolia neh *que** mochi:wa sah *porque** neli pos onkak ma:ski nikahkuí:n, nika:n i:n to..., tocha:nkopa nikilia neh mochi:wa. *Bueno** a:mo no: moto:ktani, n' ta: mochi:wa sah, mochi:wa sah. Mochi:wa ne:n xo:tsitsí:n. Pos ne: ohohte:noh se: ya:s nochi yehwa onkak. E:mah, nochi yehwa onkak ke:meh i:n. Teltawelita ke:meh i:n neli *tiempo de** tateki:listah wa:n pohposo:ntok Wa:n ompaka ne: ahkuakopa nikilia neh se: kita nochi yehwa. Ke:mah, ta: pos tak nejo:n tawelita no: n' ompaka ne: xo:chitsí:n. Ke:mah. se: kitektiwi:ts, se: ehko no: se: kia:ketsa ya ne: *santohi:xpan**. E:mah, ta:... E..., ke:mah, ta: neli nikilia neh no: kualtsi:n moka:wa ya nikilia neh ika se: taa:ketsaya wa:n, wa:n ne: ke:man nikilia neh tika:ketsayah neli xo:chitsí:n pero ka:n miak tikuiah *porque** ne: ke:man tika:ketsayah ata ox no: tiki:xmat ok ika yo:n *topos** kikuiah. Ke:mah. Yehwa sah n' ika se: taa:ketsaya. Ika ehe:yi xo:tsitsí:n, nahna:wi xo:tsitsí:n yehwa ya. E:mah. Yehwa, yehwa ika ne: *pisilitos**. A:mo akah ka:ketsa ok. A:mo *cada**..., a:mo no:. Ka:n no: timokui:li:tih ok *o** a:mo te:chwa:lkuiliah. Yeh..., yehwa ata ika tika:ketsayah. Nikilia neh, tsi:tsikitsi:n ihkui:ni nikilia neh ihko:ntsi:n wa:n ke:mah ti... Ke:mah, wa:n ttaa:ketskeh ya nikilia neh n' ka:mpa n' ompa ne:n *toxa:ntohi:xpan**, pero neli yehwa ne: *pisilitos** tika:ketsayah wa:n neli no: kualtsi:n moka:waya tika:ketsayah, pero neli a:man a:mo, a:mo nakah ka:ketsa ok. Kanah, ka:n akah ka:ketsa ok nikilia neh, ta: nochi poliwik a n' ekintsi:n tein... Kanah. Pos kanah nikilia neh wa:n... E:mah. Wa:n neli ne: Kuesala:n ke:meh i:n yo:n koma:rehtsitsi:n wi:tseh, wa:n kwi:kah pahpatatsi:n ika kipatayah. Ika kipatayah xo:tsitsí:n, se: se: *rollo**, o:me *rollo** ahsi para se: kiketsa *santohi:xpan**. Ke:mah, yehwa ne:. Ke:mah, ta: neli ika, ika kipatayah. Pos nejo:n... Ke:mah, neli ahsi a. Ta: neli pos nejo:n kualtsi:tsi:n no:, sayoh *que** neli *que** ekintsi:n tak, neli nochi moelka:wtiw a, ka:n iwki ok kit ke:meh ne: ke:man katka nikilia neh tein tote:iskaltihka:wa:n kikuiah, a:man tehwa:n a:mo tikuih ok. A:man pos nochi kipatatiwih ya nikilia neh. Ke:mah, ke:meh... No..., nochi yehwa ya, ke:mah moelka:wtiw a n' tein nikilia neh achto i:pa tikuiah. Nochi ata yo:n, Pos a:man nochi te:ch..., te:chpatilihkeh ya ne:n parahkokayo:meh kipatakeh ya nochi, nochi tato:kxo:chit a n' kwa:lkuih. E:mah. Wa:n onkak... yo:n seki nikilia neh yo:n *ahazul** xo:chitsí:n nejo:n no:, no: yehwa nokta tika:ketsayah wa:n, wa:n a:man a:mo nakah ka:ketsa ok. Ke:mah. Ke:mah. A:man a:mo tei ok, ka:n..., de a:mo tei ok. A:man yehwa ya n' tikowah tein no: *más** taxi:kowa ne: *siquiera** kaxto:l to:nal kixi:kowa xo:chitsí:n wa:n a:ihkak ompa. E:mah, yehwa yo:n. Ke:mah, ta: neli. Ke:mah. Pos... ka:n teihsá: na:nah, miak tasohka:matik tein tine:chilih, yehwa sah tein ika timonohno:tskeh. Neh i:pa n'matisnekia no: ox tiki:mxattok ke:n..., ke:niwki neli ne:n ixo:chiotsi:n wa:n ikamohyotsi:n, pos no: tiki:xmattok. E:mah, pos, pos miak tasohka:matik tein tine:chilwih, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ke:mah, no: niki:xmattok xo:tsitsí:n. Wa:n neh no: niwa:le:w San Miguel wa:n nimono:tsa niCelina González Nazario.