*Bueno** ekintsi:n timonohno:tsatih de yo:n mohchi ox tiki:xmattok, ata nejo:n motelwi:wila:na n' ta:lpan no: *hasta** komohkó:n kaltsi:ntan mochi:w yowi *hasta** kaltikpak. Ke:mah, niki:xmattok, niki:xmattok, ke:mah wa:n pané: ye:kxahxaxakachtik n' ixiwyo. Tiki:xmattok no:. Ke:mah. Wa:n nochi ata *cuando** yo:n nejo:n poso:ni a no:, no: ihista:k n' ixo:chiotsi:n, mo..., motasneki mahyá: ke:meh yo:n yo:n ayohxo:chit, pero pos e..., pero pos ne: nejo:n ayohkilxo:chit yeh no: taman wa:n i:n, i:n yeh nejo:n Ayohkilxo:chit. No: taman, i:n no: taman. ihi:stak ata n' ixo:chiotsi:n wa:n ka:mpa yo:n no: ta:ki a ata no: iwa:n ompa yet..., yowi a se: ihkó:n ololtsi:ni para no: we:tsi a ne:n ixo:chiotsi:n ke:mah moka:wa ya yehwa ya ne:n mohchi. E:mah, ista:ktsi:n ixo:chiotsi:n. Ne:n..., yehwa ya ne:n mohchitsi:n mochi:wa wa:n de we:ya nejo:n chika:waya, Moka:wa ya. se: kiteki wa:n se: ki..., se: kitahkotapa:na ya, kualtia para se:, achto ti..., tia:takuiah ne: wehka:w *pila**, yehwa n' tikuiah totso:tsokolte:ntsako:ni. Ke:mah, pero nejo:n yo:n, yo:n se: kitekia pero a:mo niman se: kita:lilia:ya n' tso:tsokol. Ata neli. A:mo, *hasta** xokoya, se: kitahtapachowa wa:n xokoya. *Cuando** yo:n ki:sa ya nikilia neh, ki..., ki:sa ya yo:n iihtik, yo:n ipachyo, yo:n iteyo nochi ki:sa ya, yo:n kualtsi:n nikilia neh xokoyak a yo:n, mah xokoltik a n' ipa..., i... Wa:n... ke:mah, nochi ki:sa kualtsi:n. Kualtsi:n ki:sa, se: kipahpa:ka ya kualtsi:n, ompa ne:, ompa ya ne:n ka:mpa se: a:takuiti ne: *pila** n' tikilwiah. Se: a:takuiti ompa se: kipahpa:ka kualtsi:n, se: kwi:ka yo:n xilwa:s wa:n se: kihtixilwa:swia wa:n kualtsi:n moka:wa ye:kpochiktsi:n wa:n yehwa ya n' ika se: kite:ntsakua se: ia:tso:tsokol. Ke:mah. Wa:n yo:n se: kikuia no: n'mattok tein yo:n chika:wak a *porque** tein, tein selik ka:n no: kualtiaya *porque** mahyá: kue:kuetaxtia ya sah wa:n tein chika:wak a mo..., no: mochi:waya E:mah, tein... ke:mah, nejo:n tatapaka. E:mah, mochi:waya ye:ktakuaktik a. Ke:mah, *porque** n'mattok yo:n tein chika:wak a yo:n ata ipanko ye:ktenextik a, te:ilia:ya yo:n nejo:n note:iskaltihka:w, i:n kihtowa chika:wak a, kualtias a para ne:n totso:tsokol ite:ntsakka kihtowa. Takuaktik ne:n tein chika:waya. Tenextik. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n neli, neli no: tiko:nkuiah wa:n neli ihkó:n se: kitahkoteki, wa:n ke:mah nochi se: kitapachowa ya ke:meh yo:n. Pos ke:meh ne: ke:man nikilia neh, tiketsayah n' toa:tsi:n nochi ika yo:n ko:meh oso yo:h ahpasmeh, ompa ihkó:n nika[nikilia] ke:meh ihwa:k ka:n, ka:n katka nejo:n tei:xko ke:meh a:man nochi tei:xko n' a:man nikilia neh nejo:n tietokeh. Tik... Nochi... ke:mah, se: kisa:sakati, ka:n teh a:t. A:mo, nochi nejo:n, nochi ta:ltsí:n. Se: kitahtapachowa wa:n Ne: ke:man nochi ta:ltsí:n sah katka, ompa n'mattok ke:meh yo:n ahpa:stsi:ntan t'tapachowa:yah, ke:mah wa:n xokoya ompa ya. wa:n seki ki..., kimanayah para mah niman ki:sa yo:n kimanayah wa:n ki:sa ya ne:n nochi n' iihtikyo wa:n se: kipahpa:ka ya kualtsi:n A:, kimanayah. wa:n yehwa se: kikui. A:, pos neli. Wa:n tein seki telkualtsi:n wa:ki ne:n moh..., mohchi, kualtsi:n mochi:wa nejo:n sayoh kihtikoyo:niah, kihtikoyo:niah nochi n' ohka:n wa:n kki:xtiliah n' iteyotsi:n *Ajá**. o..., oso kihtikoyo:niah, no: kimanah, para kihti..., kihtiki:xtiliah ne:n nochi n' iihtikyo Ke:mah, para ki:sa yo:n ie:wayo. wa:n kichihchi:wah ya para yo:n a:yakachmeh. A:, yo:n para kikuih yo:n pi:piltsitsi:n, yo:n tein mihto:tiah. A:man a:mo mochi:wah m... Pero a:man a:mo ok, a:ah, pero yehwa neli yo:n, pero yo:n neli kimanah kualtsi:n ki:sa neli n' ie:wayo. Pos tak de o:me taman nikilia neh *o** komo se: kimana wa:n komo se: kixokoltia pos se: kimana *más** ihsiwka. Wa:n... Wehka:wa mah ompa yeto para ki:sa. ke:mah, pero neli n'mattok kualtsi:n ki:sa n' ie:wayotsi:n. Tehwa:n tikpahpa:kayah Para mihto:tiah de n' kuesal..., kuesaltinih oso yo:n *tocotines** kilwia:yah, a:man a:mo semi mochi:wah ok, pero ne: ke:man neh ni:xpeta:n mochi:wayah yo:n *tocotines**. A:man a:mo mochi:wah ok. Ke:mah, ki:sa ne:n i..., wa:n ki.... ke:mah wa:n tein yo:n se: kixokoltia pos wehka:wa para nejo:n se: kichipa:wa. ika yo:n tateki:lo:ni kualtsi:n ihkó:n tikxita:nia:yah ye:kne:nke:n ki:saya no: n' ie:wayotsi:n. ke:mah, wa:n neli de ki:sa ya pos yehwa ya yo:n nikilia neh... Ki:sa, ki:sa n' is... E..., de... Wa:n no: yo:n tein kina:miki no: n' tso:tsokol *porque** onkak n' tso:tsokol tein telte:nkopitstik wa:n onkak tein te:nkoya:wak pos. Ke:mah, ta: te:nkopitstikeh, ta: no: mochi:wa mohchitsitsí:n, seki telwehwei Wa:n seki tsikitstsi:n. Ke:mah. Ke:mah, ke:man ta: n... wa:n seki tsikitsitsi:n wa:n no: se: kiteki tein kina:mikis. ke:mah, tein kina:mikis wa:n seki se: kine:wa, se: a:wil se: kikui. Ke:mah neli, ta: n'mattok neli tikuiah neli tein yo:n ye:kwehwei pos komo yo:n tein ye:kte:nkoya:wak n' tso:tsokol yehwa n' kina:mikis wa:n tein yo:n te:nkopitstik n' tso:tsokol pos no: tein tsitsikitsi:n. Ke:mah. E:mah. Yehwa ya n' kina:miki. Ke:mah, wa:n seki n' tein achi yo:n wehwei ata mochi:waya, No: kualtsi:n se: kitapa:naya wa:n ika se: tai:ya komo kahfe:ntsi:n oso ato:ltsí:n. ika ti..., ika tiaih. ke:mah, ke:meh nejo:n... Ke:mah, ta: seki mochi:wa no: ye:kwehwei, ke:mah, ta: mochi:wah neli wehwei:n seki. Mochi:wa. Moye:kwi:wila:na wa:n... Mopacha:nia wa:n nejo:n no: seki yeh yo:n ika se: kimpahtia:ya ata ke:mih i:n Ke:mah, nik..., niki:xmattok no: neli wa:n neli ne: nejo:n iko..., ikomekayo pos no: neli moye:kwi:wila:na kualtsi:n wa:n neli ka:nika eski yo:n nikilia neh mopacha:nia wa:n nejo:n pilimeh para mah a:mo chi:chi:ka:n ok, se: nejo:n ki..., kikuitih ne:n mohchi xoxowik wa:n kitahkotapa:nah wa:n ke:mah kixakualo..., kixakualowiliah ya ne:n se: ichi:chiwaltsi:n para mah a:mo chi:chi ok yo:n pili n' tein kika:waltiah. Para mah kika:wa ya. Pero onkak a:mo kika:wah, *sino que** iwki chi:chih. Ke:mah, pero neli kuali n'mattok, pero yo:n n'mattok kikuih kihtowah tein seltsi:ni, tein seltsi:ni para yo:n kitekih wa:n ke:mah neli yehwa yo:n nejo:n ki..., se:..., ke:mah para nejo:n mah kika:wa ya E:mah, tein selik, tein selik. Yehwa ya n' kixakualowah. n' ichi:chih m' pili para mah a:mo chi:chi ok. Ke:mah, *porque** ye:kchichi:k. Nejo:n para mah a:mo chi:chi ok *porque** Ye:kchichipahtik, pero onkak pili a:mo kika:wa. Ye:kchi:chi:k *por eso** Kanah, *por eso** nikilia neh tak kiliah mohchi *porque** neli telchichi:k, ke:mah, telchichi:k. Ke:mah, neli no: niki:xmattok yo:ni neli, ta: neli i:pa no: tikuiah ne: ke:man tehwa:n yehwa, pos ne: ke:man nochi yehwa n' tikuiah, pero a:man nikilia neh a:mo nakah kikui ok. A:man a:mo ok. A:mo kika:wa. Telchichipahtik, chichipahtik yeh. Ka:n akah kikui ok. *Siempre** no: kikuih ke:meh i:n kinamakah Kuesala:n, Ke:mah, pero nejo:n... kinamakah n' a:yakach pero sayoh seh se: ya sah n' kimetstiah. Ke:mah. Ke:mah, para, para kakisti kualtsi:n no:. Wa:n yo:n nejo:n kikuih n' kowit tein maxaleh para ohka:n kikua:kalakiah yo:n mohchi wa:n yehwa ya yo:n ika mihto:tia:yah ya, kitsetselowah ne:n kuesaltinih wa:n yehwa ya yo:n *tocotines** no: yehwa n' kikuiah seki. ke:mah. Ke:mah, neli niki:itaya neli no: *que** kikuih yehwa neli pero neli pos nejo:n ta:taman neli, ke:meh yo:n, a:man nikilia neh *como siempre** ki..., kikowah, neli ta: kinchihchi:wah *como siempre**. Neh yo:n nokaltanika se: *tovecino**, nochipa ki..., nikita neh nejo:n kiniwa:tstok pero neli yeh kininamaka ya. ke:mah, pos yehwa yo:n a:man nikilia neh kikowah neli pero nejo:n neli ne: ke:man pos a:mo, a:mo k..., kachi nakah kkowaya. A:mo, pero... Kininamakah, kininamakah, ta:... Kanah, kanah, ta: se: kisentilia:ya neli ke:meh i:n se: kkuia ke:meh i:n, achto a:mo onkaya semi *tazas**. A:mo. Ke:mah, yehwa. Onkaya *sokitaza** wa:n yehwa yo:n, yehwa yo:n kitekiah tein wehwei yehwa ya n' ika n..., titai:yah n' kahfe:ntsi:n. ke:mah, kualtsi:n ika se: tai:ya. ke:mah, ye:kpochiktik wa:n a:mo, a:mo chi:chik ki:saya *sino que** wa:ki a. Wa:kik a ne:n... Ke:mah, kualtiaya neli ika se: tai:ya, ta: kualtsi:n no: mochi:wa, komo kualtsi:n se: kipa:ka ne: no: ye:kpochiktsí:n mochi:waya. ke:mah, kualtsi:n ki:saya. A:mo, ta: pos *de que, de que** wa:kik a, ke:mah ta: neli no: se: kwa:tsaya wa:n neli mah kualtsi:n ki..., kitekiah mah *parejo, porque** komo yo:n, yo:n tepitsi:n te:ntatsi:nik nikilia neh ata ompa ya n' tapa:ni wa:n komo se: kito:naltatih, komo yo:n tikalampilo:to n' tso:tsokol, yo:n ika se: kitamikuiti a n' a:t wa:n Ompa ya n' tapa:ntiw. mah se: kwa:tsa ya ne: kalan iwa:n ite:ntsakka ye:ktapa:nia. ke:mah, ta: neli nochipa tikwa:tsayah n' tehwa:n pero neli tiki:xtilia:yah. ke:mah, ke:mah. Tapani, ta:pani n' ta: pos nejo:n... Ke:mah, se: kahchi:wilia n' tso:tsokol. Pos yehwa sah i:n nimitstahtani:snekik ke:ní:w no: ne:n tiktatekiwtia:ya yo:n mohchitsi:n. Ke:mah, nejo:n iwki no: neli t'tatekiwtia:yah neli ta: neli pos te:chne:xtilihkeh ne: ke:man tote:iskaltihka:wa:n, neli nochi yehwa n' tikuiah. Ke:mah, yehwa nochi n' tik..., Nochi yehwa, nochi yehwa, a:mo se: kkowaya. Kanah, ka:n se: kkowaya. ke:mah. Pos pané: yehwa sah katka kit tein tine:ch..., tine:chtapowih kit, nejo:n, miak tasohka:matik tein tine:chilwih. Pero n... Yehwa sah i:n timotahtanihkeh. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos neh no: ompa s..., ne: niwa:le:w, *tivecinos** ompaka. Ke:mah. *Bueno, bueno**. E:mah, yehwa sah i:n, a:mo nimitsilwi:s ok noto:ka:y *[por]que** nimitsi:ilwih ya, kuali a, xa: kuali a kit.