Ekintsi:n i:n timotapowi:tih yo:n, ata yo:n kue:tehxiwit onkak ne:, itech ohti wa:n no: ixta:wat no: mochi:wa wa:n ohohte:noh no: semi onkak yo:n xiwtsí:n. ¿Ox tiki:xmati? Ke:mah, niki:xmattok. ¿Tiki:xmattok? Niki:xmattok, neli n' ke:meh yo:n tikihtowa ne:, mochi:wa, mochi:wa ohti. Wa:n neli ixta:wa:t no: moye:kchi:wa, ka:mpa yo:n nikilia neh a:mo, a:mo teh ixta:wat ok, yehwa ata *más** mochi:wa, yehwa *más** panki:sa wa:n a:mo teh, a:mo teh nejo:n sakat ok. Yehwa ya *más** mochi:wa. Ke:mah, yehwa yo:n. Niki:xmattok neli. ¿Wa:n yo:n, yo:n timolia kito:kah? A:mo, tak mochi:wa ise:lti sah. Mochi:wa sah ata, a:mo kito:kah. Mochi:wa ise:lti sah, ka:n kito:kah. E:mah. Ka:n kito:kah, *sino que** nejo:n mochi:wa sah yo:n xiwtsí:n. ¿Wa:n yo:n ke:niwki ne:n mochi:wa, ne:n ikowyo no: wehwei? N' ikowyo nejo:n we:wehkapania no:. A:, no: we:wehkapania, ¿wa:n ixiwyo? Mahyá: *kahcafentik** wa:n *esquinado** no:. *Ajá**, ¿wa:n ixiwyo? Ixiwyo nejo:n ke:meh yo:n, ke:meh yo:n *este**, yo:n ke:ní:w kiliah... Neh niki:xmati mahyá: ke:meh yo:n xo:no:ochpa:wa:s ixiwyo. *Eso** iwki ne:n..., *pero más** wehweitsitsi:n, *más** wehweitsitsi:n xiwit. Ke:mah, mahyá: te:ntsitsikiltik. Iwki ata, pero... *Más** wehweitsitsi:n wa:n nokta kipia pané: *rayitas** nika:n ihkó:n. Nejo:n yo:n nejo:n no:, *pues** neh nikmattok pahti, a:mo nikmati n' teh ox no: tikmati *que** kualtia para teihsá: pahti. Ke:mah, nikmattok no: neli kuali para pahti ke:meh yo:n, pero yo:n neh n'mattok *que** a:mo..., kihtowah *que** a:mo kipahtia se: kokot, yo:n kipahtia komo yo:n, ke:meh i:n *cuando** se: chika:waya ya, se: na:nah ya, te:kokoh se: imetswa:n ya. *Porque** nikilia neh *cuando, cuando** ke:meh i:n tipi:pil tichika:wtokeh, ka:n teh te:kokoh. Ke:mah, ka:n teh te:kokoh, neli. Nochi oholi:ni a, sa nipa n' te:..., E:mah, *pero cuando** se: chika:waya ya, se:... E:mah, se: kipia xiwmeh ya *más**, komo se: kipias tak *siquiera** ka:n se: e:yi powal xiw... e:yi powal wa:n mahtak xiwit se: kimachilia ya n' kihtowah. E:mah, yehwa yo:n te:kokoh, te:kokoh ya nikilia neh sa nipa yo:n moyo:kolia kihtowah te:kokoh nika:n se: itankua:ywa:n, Se: kimachilia ya nochi n' teihsá:, sa nipa taoholi:ni, te:kokoh. kihtowah *que** kuali yehwa yo:n, mah se: kkakawa:nti nejo:n, mah tohtoto:nik mah se: mota:lili wa:n komo a:mo ika yehwa ne: nejo:n *refino** mah se: ki..., mah se: kite:ka itech teihsá: wa:n ompa se: kka:kalaki mah kawa:ni kualtsi:n wa:n se: motahtahtati ika. Mah kawa:ni kuali ne: xiwtsí:n. E:mah, kihtowah yehwa *que** no:... Ke:mah. Ke:mah, kihtowah *que** semi kuali yo:ni. Mah..., ika se: mometspahpachowa ne: no: niki:itani yo:n. Ke:mah, *porque** its... nejo:n [ke:]meh yo:n i:ksá: eliwis se: ye:kmetstotomoka, wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n kika:kawa:ntiah ika *refino**, wa:n te:metstahtatiah. Pos tepitsi:n se: kielka:wa ne:n o..., te:kokoh se: imets. Ke:mah. No: t'ta:lilia:ya. Ke:mah, neli ta no: nejo:n yehwa neli neh noteiskaltihka:w neli no: n'ta:lilia:ya. Ke:mah, neli ke:mih yo:n tikuitih ihkuí:n, se:, se: *manito** ihkó:n tikuitih wa:n ke:mah nikehkoltia ke:meh yo:n, nikte:ka ya *refino** itech se: teihsá: tikawa:ntiah, kawa:ni n' tapalkat wa:n ompa n'te:ka ya *refino** wa:n ompa n'pankalakia ya xiwit wa:n ke:mah kawa:ni a wa:n se: motahtatia ya ika. Ke:mah. E:mah, wa:n nejo:n pos tak *cuando** nikilia neh nejo:n onkak *que** tamati:yas se: imetstsi:n tamati:ya wa:n *cuando** a:mo nikilia neh pos tak no: neli de se: chika:wak a ka:n Ke:mah, ta: ka:n.. Ka:n no: te:tamati:lia. [...] ma:ski se: mota:lilia nikilia neh a:mo, a:mo te:tamati:lia, pero se: mota:lilia nikilia neh. Ke:mah, *porque** neli neh nikitak note:iskaltihka:w neli no: n'ta:ta:lilia:ya *porque** neli kitelkokowa:ya imetstsitsi:n. Ke:mah, kie:kkokowa:yah. Kikokowa:yah imetswa:n. Pos neh nikitani nejo:n neli ne: ke:man, a:it ke:yeh tel oli:nia yo:n *bilis** kilwiah, ¿ox no: tikmattok? Ke:mah, no: n'mattok, no: n'mattok. No: tikmattok. Pos yehwa yo:n no: kuali yo:n xiwtsí:n, tein sehseltik *porque** ata yo:n no: xo:chiowa. Ke:mah, nejo:n... Wa:n a:mo teh ixiwyo ok. Wa:n *cuan...** Se: *tiempo** xo:chiowa wa:n a:mo wel se: kikui ok *porque** pos nejo:n tihtila:waya, *bueno** mahyá: kakaltik a ne:n ima:y. Ka:n teh ixiwyo ok, ma:xi:i:ntiw. E:mah wa:n komo se: kite:mpostek ata sepa selia no: kualtsi:n, ke:mah panki:sa ya n' ixiwyotsi:n ye:ksehseltik. Panki:sa ya. Ke:mah, tein seltsitsi:n neli kikuitih se: olo:ch, wa:n ke:mah yehwa ya ne: kka:kawa:ntiah no: itech koma:l wa:n ika yehwa ya *refino**, wa:n ika, ika nika:n kinimpoxtahtatiah, *porque** nejo:n *pues**, yehwa kit no: kinimpahtia para n' *bilis**. A:, yehwa no:. Ke:mah wa:n ahwiya:k ke:meh yo:n *cohete**. topo:ni iwki n' ahwiya:k. Iwki n... *Más** e:kahwiya:ya, tel... No: kualtia, mah se: kipi:ki, mah tohtotoktik wa:n ka:mpa te:kokoh mah ika kit te:..., te:pi:kika:n, Ke:mah, ta: iwki neli, ye:k..., kachi komo nikilia se: kita:lilih yehwa *refino más** e:kahwiya:ya. Wa:n yo:n iwki te:tahtatiah oso kualtia no: ika mah se: mopoxpi:ki, mah se: kipi:ki ika teihsá: xiwit, nimolia neh *que** no: kualtias ika. At... wa:n mah ika se: kochi a *porque** tamati:ya tepitsi:n kit ne:n ka:mpa kimachiliah yo:n, nejo:n *latido, porque** neh a:mo ke:man n'mati ke:ní:w yo:n se:..., kihtowah oli:ni se: *ilatido**. A:, ka:n ke:man mitskokowa. A:, pos neli, no kuali a. A:mo ke:man n'machilia. Niu:n teihsá: kokolis ihkó:n kihtowah *presión** mah panki:sa, a:mo ke:man nikmati wa:n yehwa ya yo:n *bilis** a:mo ke:man n'mati. A:, kanah, pos no: kuali a. Kanah, a:mo ta: te:kokoh neli *porque** neh iwki ne: note:iskaltihka:w neli ika yehwa yo:n pe:wak neli yo:n *ilatido** wa:n neli i..., tikmachilihtok nika:n se: iihtik ihkó:n mochi:chi:wtok ihkó:n, se: kimachilia *que** moye:koholi:nia. Wa:n... Ke:mah. Wa:n kit se: *bolita** mahyá: yo:n, pa:panki:sa, mahyá: se: *bolita**. Ke:mah. Pos kihtowah neli, a:mo neh n'machilia:ya ihkó:n sah mahyá: yo:n ihkó:n kichi:chi:wtok, se: kimachilihtok *que** tsikui:ntok neli i:n se: iihtik, tsikui:ntok neli wa:n te:kokoh. Te:kokoh. Wa:n yehwa neli yo:n se: mota:lilia neli, nimolia neh *que** no: kualtias yo:n ika se: tilmahtsí:n mah se: kitetsi:lo wa:n mah se: moihtikalakili, wa:n mah ika se: kochi, no: te:na:miki neli. Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n ki..., pahti semi yo:n xiwtsí:n. Ke:mah, pahti neli wa:n mochi:wa ata no: ye:kwehweikowit, ¿ox no: tiki:xmattok? Emah wa:n... Wehweikowit ta: no: neli no: kualtia para kowtati:l. Ke:mah, n'mattok kihtowah *que** tein, Ka:mpa kika:wah mah mochi:wa, moskaltia, moskaltia n' tako:tsitsí:n wa:n neli ke:meh i:n yo:n tate:xi:matih ya komo ixta:wat pos te:wa:n yowi a n' kite:xi:mah, wa:n kualtia para no: kowtati:l wa:ki. E:mah, kualtia ke:meh i:n... Ke:mah, kualtia neli, ta: mochi:wa wehweikowit, ta: neli ne:n..., *bueno** wehka:w ya neh i:pa no: nika:kakilia:ya yo:n note:iskaltihka:w, teh tak i:pa a:mo no: tiki:xmat ok yo:n kihtowah se: tamachtihkeh yetoya yo:n ne: tio:pani:ka:n, yo:n kihtowah kilia:yah *chico** katka. A:mo tiki:x... *Maestro chico** kilia:yah. *Ajá**, a:mo no: tiki:xmat. Niki:xmat. ¿Tiki:xmat n' teh? Neh ka:n niki:xmat ok, yehwa yo:n kihtowah sepa kihtowa yo:n note:iskaltihka:w *que** kipia ya se:, se: nejo:n, Niki:xmat, e:mah. se:, se: siwa:t tein ompa tak kintixilia:ya, kite:mohkah no: *como que** nejo:n *molendera**, ompa n' kihtowa yo:n yetoya wa:n yo:n kihtowa kilia *que** sepa *que** yeh motixili:ti ok, wa:n neli n' kihtowa yo:n kue:tehkowit kikuito wa:n ke:mah kiekatih wa:n ye:k kualtsi:n ika motixilih *porque** kihtowah *que** ye:k kualtsi:n tata neli no: yo:n de wa:kik. Ke:mah, neli kihtowa yo:n note:iskaltihka:w te:chi:ilia:ya, ta: yo:n kihtowa kualtsi:n ika se: tisi kihtowa *porque** mochi:wa kihtowa wehweikowit wa:n ye:k kualtsi:n tata kih... Ke:mah, ye:k kualtsi:n. Ye:k kualtsi:n tata. E:mah, ye:..., de wa:ki a, ye:k kualtsi:n xo:ta yo:n kowtsí:n. Ke:mah. Wehweikowit, ka:mpa kika:wah mah moskalti wa:n ke:man neli yo:n i:ksá: tawi:tekitih ya de teltaxiwyowa, kite:xi:mah ya wa:n pos ompa wa:ki a n' kowtsí:n, Wa:ki a. wa:n ke:meh i:n ay se: mokuopehpenia pos te:wa:n yowi a, se: kitehteki wa:n se: kwa:lkui a n' kalihtik, ika se: motatatilia ya, neli n... kualtsi:n xo:ta. E:mah, kualtsi:n xo:ta. E:mah, sa totopokatiw. Tata kualtsi:n, ke:mah nikilia neh pané: yo:n ata sa totopoka nikilia neh n' *cuando** se: kitatia, ke:mah, pos ta: *de que** wa:kik. Wa:ki kualtsi:n kowtsí:n. Ihista:k, ihi:sta:k no:. Ke:mah, ihi:stak xo:tsitsí:n. Ihwa:k, ihwa:k, ta: pos ma:xi:i:ni no:. Ke:mah wa:n neli ne:n ixo:chiotsi:n neli n'mattok no: mochi:wa neli nejo:n ihi:sta:k ata no:, mokehketsa ihkui:ni n' ixo:chiotsi:n, ihista:k. Ke:mah, wa:n neli yo:n tak *cuando mero** yo:n xo:chiohtok ihwa:k yo:n ye:k ka:n teh ixiwyo ata. Ke:mah. E:mah, ki:sa no: n' i..., n' ixiwyotsi:n wa:n yehwa sah n' ixo:chiotsi:n ne:n panki:sa. E:mah wa:n pos ke:meh i:n neli ompa ya sepa selia. Ke:mah, selia. Selistiw, selistiw, iwki moskaltihtiw wa:n sepa xo:chiowati wa:n wa:ki n' ka:mpa ne:n xo:chiowati wa:n sepa seko mo... monalwa..., mokopi:na de moseli:ltia. A:, sepa seko, sepa seko selia. E:mah, seki wa:ktiw wa:n s..., wa:n selistiw seko *como que** n' itsi:ntan ya. ¿Wa:n yo:n i:pa no: mochi:wa ka:nika eski oso ompa sah no: n' ixta:wat? Sepa seko. E:mah, sepa seko wa:n iwki yahtiw, iwki wa:ktiw. E:mah, itsi:ntan ya iwki yeh nejo:n... Ohohte:noh ke:meh i:n, ne: xola:lpan, ne: yo:n tio:pan paratani ata moye:kchi:waya n' ohte:noh. No: mochi:wa ata. Wa:n ompa ya ne:n ixta:wat no: mochi:wa, ixta:wat o *solamente** ke:meh i:n ka:mpa kahkahfe:ntah a:mo mochi:wa. A:mo, n'mattok *que** mochi:wa neli... E:mah eh..., wehwei ihko:ni mochi:waya. No: mochi:wa, mochi:wa n' ixta:wat. Ompa a:mo mochi:wa ok, *pero más** tawelita ixta:wat Ke:mah wa:n ompa ne: ke:meh i:n ohohte:noh. wa:n yehwa ya n' ohte:noh. E:mah, ohte:noh semi mochi:wa. Ke:mah, ta: niki:itani neli no: neli. ¿Wa:n yo:n i:pa yehwa sah yo:n para se: iihtik ika se: mopahtia oso onkak teihsá: *más** wa:n yehwa sah para se: imetswa:n oso onkak teihsá: *para más** pahti? Pos neh nikmattok pané: yehwa sah ika yo:n. A:, i:pa yehwa sah. I:pa para se: ipoxko, *de latido**. yo:n ihtitsikui:nih n' kihtowah wa:n yehwa n' ika yo:n mopoxtahtatiah ika ne:n yehwa ya *refino**. Ke:mah. Ke:mah. Ta:mo yehwa no: nejo:n, yehwa ika mopox..., mopoxpepechowiliah se: *bola** n' i..., xiwit tein sehseltik *porque** yo:n kowit, ikowyo te:koko:s neh nimolwia. I:n nochi tein iselotsi:n. Ke:mah, yehwa yo:n mopoxta:liliah ika *refino** wa:n ika nejo:n kochih ya de tamati:ya ya ne:n oli:ntok ne:n *bilis**. E:..., ke:mah. A:mo, n' ta: i:n nochi xiwtsí:n sah, i..., *casi** ikehkechyotsi:n, tein sehseltsitsi:n. Ke:mah, yehwa ya yo:n mah ika se: kochi. E:mah. Mah ika se: kochi a, ke:mah, ta: neli ye:k ahwiya:k mochi:wa nikilia neh, *más de que** se: kita:lilia ya *refino** neli ye:k ahwiya:k. Yehwa ika kochih. Ke:mah, ye:k kue:tehahwiya:k. Ke:mah neli ta: nejo:n, pos ohohkak nikilia neh neli pero mah se: kimati sah toh..., para toni ne:n pahti, ke:mah, ta: neli onkak miak taman xiwit, neli ma:ski, Ye:kahwiya:k xiwtsí:n. Mah se: kimati toni m' pahti. Miak taman. ihkó:n tikitah nikilia neh onkak, pero pos komo a:mo tikmatih neh *que** pahti pos ka:n tiktekiskeh. Ka:n ke..., se: kitekis, ke:mah se: kipanawia sah wa:n... A:mo, wa:n ma:ski te:ilwi:skeh nikilia neh pero komo a:mo se: ki:xmati pos ka:n, ka:n se: kitekis. Ka:n se: kiteki, se: kipanawia sah. Ma:ski te:kokohtok n' ka:nika te:kokoh wa:n a:mo se: kimati kat..., toni m pahti. Ka:n se: kitekis. Ka:n se: kitekis *porque** pos komo a:mo se: ki:xmati, nikilia neh, ne:..., nikilia neh ne:chto:ka:ytili:skeh ya *que** ihkuí:n mono:tsa, pero pos ka:n n'mati, ka:n niki:xmati kati:yeh. E:mah, pos niktekis pero a:mo yehwa. E:mah. Pos de a:mo ki:xmatih, a:mo ki:xmatih. A:man neli a:mo ki:xmatih pilimeh tohtoni xiwyo onkak. Kanah, neli ta: pos... A:mo ta: nikilia neh nejo:n pos Kati:ni n' kualtia para pahti. kuali a *de que** i:n nikilia neh tein te:chne:xtilihte:wkeh n' towe:ita:tahwa:n ke:ní:w yehwa:n ika mopahtia:yah pos tikmatih toh to:n xiwyotsi:n, pero neli *para más** nejo:n i:n tein moskaltihtiwih n' kone:meh i:n nejo:n sate:pan ya nikilia neh moskaltiah a:mo ki:xmatiskeh ok *porque** neli ka:n... E:mah, *de que*... Pos ka:n ki:xmatih ok. Ka:n ki:xmatih ok m' pilimeh, pero neh nimolia komohkó:n ya:ki a:man i:n neli te:chyo:le:wah mah tite:ilwi:kih tohtoni ne:n xiwit kualtia, *pues** pilimeh no: kimatiskeh sa:te:pan, sa:te:pan kimatiskeh toni n' kualtiaya pahti para ika mopahtia:yah wehka:wkayo:meh. Kimatiskeh, kimatiskeh, kimatiskeh, ke:mah, ke:mah *des...**, ke:mah de sa:te:pan no: kkakiskeh ya nikilia neh pos ompa ya ne:n kimatiskeh tohto:n pahyotsi:n ne:n tikuiah teihsá: xiwtsitsí:n onkaya. Ke:mah. Miak taman onkak xiwtsitsí:n. Ke:mah, ta: neli pos miak taman xiwit onkak, neli nikilia neh. E:mah, nochi ke:meh i:n teihsá: kowta:kilo:t nikilia neh nochi, kualtia para pahti, pero a:mo tikmahmatih. E:mah, a:mo se: kimahmati nikilia neh. E:mah. Nochi, pero a:mo se: kimahmati toni n..., para toni m' pahti kualtia. toni, toni nikilia neh n' kipahtia. Ke:mah. *Bueno** pos... Pos nejo:n yehwa sah katka n' tein neh ti..., nejo:n nimitstapowih no: tein nikmati para pahti. Miak tasohka:matik ke:mah *que** tine:chilih teh *que** no: tikmahmatililia para pahti pos, yehwa sah i:n tein ika timonohno:tskeh, miak tasohka:matik ke:mah. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah neh no: niknekik nikmatis *que** no: tiki:xmati xiwtsí:n para pahti. Wa:n yehwa sah no: ika ne: ni..., nikmatisnekik wa:n miak tasohka:matik. Neh nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w ompa ne: San Miguel.