*Bueno** pos sepa timoahsikeh nika:n, timonohno:tsatih de yo:n kowach. Kowach onkak tein para se: kikua wa:n onkak tein para kichi:wah *aceite**. *Ajá**. Ox tiki:xmati ne:n Ke:mah, niki:xmattok, n' kowach niki:xmattok, onkak nejo:n e:yi taman. E:yi taman onkak. E:yi taman, *porque** seki yo:n, yo:n tein yo:n nikilia neh seki yo:n kito:kah. Yo:n ata, yo:n kito:kah nikilia neh, yehwa yo:n no: kualtia para tapalo:l. Ke:mah. Ke:mah, se: ki..., ke:man xo:chiowati, ihista:k ne:n ixo:chiotsi:n, yo:n tein we:lik para tapalo:l, yeh nejo:n xo:chiowa wa:n ke:man nejo:n chika:wayati a ne:n iteyotsi:n, pankohkosawia Oksi no:. wa:n ke:mah nejo:n pos se: kiteki a wa:n se: kitahtapa:na ya, wa:n ne:n iteyotsi:n tihti:ltik. Ke:mah niki:x..., ke:mah, niki:xmattok ta: n... Wehweitsitsi:n, tiki:xmattok no:. Semi we:lik ata tapalo:l, komo se: kichihchi:wa ya yo:n, yehwa n' metstsonkilit iwa:n se: kinelowa wa:n a:ko:lin, seko sah se: ki..., se: kitewa:tsa wa:n se: kikue:chowa iwa:n ne:n... Ahwiya:k, kitelahwiya:lia komo yehwa ya ne:n, Wa:n ahwiya:k kualtsi:n. Ke:mah, ahwiya:k. ne:n chi:la:yo:t ata no: we:lik iwa:n semi. Ke:mah. Wa:n yehwa ya ne:n yo:n xokoyo:lemo:ltsí:n, Mah se: kkue:choli no:. se: kkue:choli no: iwa:n a:ko:lin. Wa:n iwa:n, iwa:n ne:n *chilito. Ajá**. Ke:mah. Iwa:n no: n' chi:l se: kinelowa, pos a:man i:n pi:pil a:mo kikuah semi n' koko:k pos *aparte** se: kichi:wa n' chi:ltamo:ltaltsí:n. Wa:n yo:n nejo:n, yo:n ke:ní:w kiliah, *este**, a:mo nikmati ox no: tikua yo:n emo:ltsí:n se: kichihchi:wa mah i:pa a:ko:loh sah, ika *pimienta**, wa:n yehwa ya no: se: kikui ne:n yo:n kowachtsí:n. No: tikua. Kwe:liltia nochi. Ke:mah, wa:n... Ke:mah, no: nikua:ni. Ke:mah, ke:mah we:lik neli. We:lik, ta: kwe:liltia katí:n yeski emo:ltsí:n, mah se: kikue:cho, mah se:..., mah se: kipixka wa:n mah se: kitewa:tsa, *porque, porque** yo:n nikilia neh yo:n no: para se: kikua:s a:mo semi niman A:mo. *porque** neh ne: nokaltsi:ntan onkak... Wa:n yo:n no: kito:kah. Ke:mah, ta: no: kitohto:kah. Selia. Yo:n se: kito:ka ata nikilia ma:ski tsikitsi:n ihkó:n t'to:kas wa:n selia. Selia wa:n yo:n ka:n mone:neki, yo:n ye:k niman ta:ki, ke:mah, niman ta:ki *porque** ne: wa:n ikowyotsi:n ata nikilia neh ihista:k yo:n ikowyo wa:n mochi:wa no: ye:kwehwei. E:mah. Ye:k niman ta:ki. E:..., nik..., tehwa:n ne:... E:mah, ye:ktohtoma:wak. We:ikowit, ke:mah. *Porque** ne: ka:mpa nejo:n nocha:n ihkó:n kito:ktokeh, ihkuí:n mochi:w, ye:kwe:y..., we:i a, toma:wayak. E:mah wa:n neli telmahmaxaltik ata. E:mah, ye:kneli momahmaxalowa. No: ke:meh yo:n nejo:n..., Wa:n ixiwyotsi:n nikilia neh no: kualtsi:n ihkuí:n mahyá: yo:n, pané: *ehesquinado** n' ixiwyo. yo:n kue:kuetaxo:chit. *Ajá, eso**, iwki, iwki *mero** n' ixiwyo. E:mah wa:n yo:n mahyá:..., *cuando** selik ata no: seki mahyá: chihchi:chi:ltik n' ixiwyotsi:n. E:mah, wa:n yehwa yo:n nikilia neh neli pos *cuando** yo:n ixiwyotsi:n iwki a tahtamati achi. Ke:mah, e:mah chihchi:chi:ltik. Ta: ata yo:n no: nejo:n *cuando** tamixi:i:ni, tamixi:i:ni n' ixiwyo moka:wa kowit a sah. No: tiki:itani. Kowit a sah moka:wati. Ke:mah, ta: ke:man sepa nejo:n, mo..., *tiempo de** nejo:n xo:chiowati, iwki xiwyohtiw, xiwyohtiw wa:n ke:mah poso:ni a. Ke:mah, poso:ni a. Poso:ni ne:n ixo:chiotsi:n no: ihista:k. Ihista:k n' ixo:chiotsi:n wa:n ke:mah nejo:n pos poso:ni a, mo..., mochi:wa ya, ne: wetsi n' ixo:chiotsi:n, Moka:wa ya ne:n..., e..., n' iteyotsi:n. Wa:n yehwa ya n' tein *cuando** chika:wayaki a pos nejo:n oksi a. Ke:mah, oksi. Wa:n moka:wa ya ne:n kapoltsitsí:n. Oksi, oksi, kohkostia, kohkostia ne:n ie:wayotsi:n. Ke:mah, ta: nik... Ke:mah, kipia. Ke:mah, ta: n'mattok *que** se:..., *que** se: kiteki neli *cuando** yo:n kohkostik a se: kiteki a wa:n komo a:mo tiktek niman nikilia neh no: yehwa ya yo:n okuiltsí:n... *Porque** yo:n kipia n' ie:wayo wa:n taihtik pos yehwa ya ne:n kowachtsí:n moka:wa. Paxi:i:ni. Kanah wa:n yo:n okuiltsí:n a:mo no: kika:wa. E:mah, ka:n..., e:mah. Wa:n seki no: a:mo kika:wa, semi kikua yo:n chechelo:t. Ke:mah, ka:n kika:wa, ta: iwki neli tehwa:n ne: kaltsi:ntan nikita onkaya, pero neli ki..., kitelkuah. E:mah, wa:n seki tein paxi:i:ni pos yehwa ya n' tein ixwa kualtsi:n no: mo..., moskaltia kualtsitsi:n. Ke:mah, ta: pos nejo:n ompa mochi:wa ya sepa. Ke:m... We:ixtiw. Ke:mah, pos ne: tehwa:n ne: kaltsi:ntan a:mo motokia ok ne:n chechelo:t tak porin telkaltsa:la:n, kaltsa:la:n. Wa:n no: semi, a:mo nikmati ox no: tikmattok *que** pahti yo:n para ata komo yo:n se: te:mpala:nkui wa:n a:mo teh te:na:miki, Ke:mah, yehwa ika. E:mah, yehwa ika. Wa:n yehwa ya yo:n se: yowi se: kike:stsohtsonteki ika *machete** se: kike:ste:tehteki wa:n se: kichia ne:n i..., icho:kilotsi:n ika *algodón**, wa:n yehwa ya itech se: inenepi:l se: kixakualowa. Ke:mah, nikmattok neli *que** kuali n..., ke:mah kuali yo:n neli mah se: mota:lili wa:n te:na:miki no: komo se: te:mpala:ni. Tikmattok no:. Ke:mah, telkuali yo:n. Te:namiki xiw..., ne:n icho:kilotsi:n. Ke:mah, ta: yo:n te:lcho:kiloh. Telcho:kiloh. Ke:mah, *porque** nikilia komo tikma:posteki tepitsi:n yo:n, yo:n ixiwyotsi:n ye:kki:sa n' icho:kilo, ye:kista:k ata nikilia neh mahyá:, mahyá: yo:n piltakual. Ye:kki:sa ya n' icho:kilo. *Has...** E:mah, mahyá: yo:n... Yehwa *mero**. E:mah, wa:n, wa:n komo itech se: itilmah wetsi kie:kpa se: itilmah, ye:kcho:kilowa. Ka:n ki:sa ok, ka:n ki:sa ok. Iwki neli n' ki:sa ne: nejo:n icho:kilotsi:n. Ke:mah wa:n a:mo ki:sa ok. Ke:mah, ta: nejo:n neli kuali ne:n para pahti. Ke:mah wa:n yo:n sentaman kowach yo:n tikiliah nejo:n Wah... o:me..., *bueno** pawihwitsyoh yeh ne:n i..., n' i... n' iteyotsi:n wa:n ixo:chiotsi:n pané: no: ihista:k, a:mo nikye:ki:xmati, pero no: ihista:k. Ke:mah, no: ista:k, pero yehwa yo:n seki onkak ista:k i:pa, i:pa ista:k nochi ata *hasta** ikowyo. No: ista:k. Ikowyo, yo:n kihtowah kit ke:man yo:n se: mopilkokowa, komohkó:n yo:n ista:k, E:mah, *porque** yo:n... yehwa m' para n' ox, n' ox para n' okichpil ika kipahtiah wa:n ox tein, tein yo:n nejo:n chi:chi:ltik a, yehwa ya para siwa:pil i..., ika kipahtiah. A:, yehwa. Yo:n ata kitekih n' ixiwyotsi:n, wa:n ke:mah komohkó:n nejo:n ki..., kitetekuinowah ika, ika kownex toto:nik. *Ajá**. Tepitsi:n toto:nik wa:n ke:mah n'mati pané: yehwa n' kinta:liliah nika:n impoxko Ke:mah neli k... para mah xiti:ni ne:n ininexwitil. A:, m' para nexwitil yo:n. Para nexwitil yo:n. A:, pos neli, ke:mah. Ke:mah, nikmattok no:, no: kuali neli w..., a:mo sayoh para nexwitil ta: kuali *hasta** ke:meh yo:n i:pa te:kokoh sah se: iihtik *hasta** i:n tiwehwei:n. E:mah, a:mo nikmati n' teh ox tikmattok n' yo:n xiwtsí:n. No: te:na:miki, ika *aceite** se: kita:lia. Ke:mah, *porque** yo:n s... A:mo, tehwa:n sepa tikchi:wkeh nejo:n ne: neh i:pa neli niwehka:wak a no: ne:chkokohtok noihtik wa:n ne:chilia ne: yo:n siwa:tsí:n, ne: nosiwa:mompoy *que**, *que** kuali kihtowa yehwa kihtowa tikonex xikte:mili kihtowa, kikuito yehwa yo:n kowachxiwit. E:mah. wa:n kite:milih yo:ni, e:mah yo:n tikonex wa:n ompa kipante:k..., kipante:kilih tsiktsi:n ne: yo:n tikiliah koko:kpah, Toto:nik wa:n se: kipihpi:ki. kipante:kilih ihko:ni, *que** mahyá: kite:kilih ihkui:ni wa:n kipanta:lilih nejo:n pané: o:me, o:me o:mekilit, wa:n ke:mah tiktetsi:lohkeh ika tilmah wa:n ihkó:n se: moihtikalakilia wa:n no: te:tamati:lih, te:tamati:lih. No: te:na:miki. Ta: miak onkak pahtsitsí:n, sanoke a:mo nochi se: kimati ok, ka:n nochi se: kimahmati. E:mah. Pos ka:n nochi se: kimahmati, ke:mah nejo:n, yehwa yo:ni neli, pero neli yo:n chi:..., n' chi:chi:ltik neli no: taman. Ke:mah. E:mah, chi:chi:ltsí:n, ye:kchi:chi:ltik. Yo:n a:mo kito:kah, tak yehwa ya ne:n to:to:tsitsí:n kininmoya:wtinemih n' iteyotsi:n. Ke:mah. Sa nipa, sa nipa w... Tein chi:chi:ltik ata nochi chi:chi:ltik n' ikowyo *desde** ka:mpa wa:le:wte:wa de yo:n ixwa. Ta: yo:n nikilia neh ixwa sah, yo:n a:mo kito:kah. Ke:mah, *porque** ka:nika eski se: kita nejo:n ke:meh, ke:meh a..., i:pa ke:meh a:man sah yo:ni telonkak *porque** a:man i:n sa nipa se: kita ixwatok. E:mah, tak yehwa:n ya neli n' okuiltsitsí:n kwi:kah n' iteyotsi:n wa:n ompa ixwa ya. Ihixwatok ne:n... Wa:n a:t ke:yeh n' a:man nikilia neh yo:n nochi kiwihwitah, n' ta: yo:n kualtsi:n mah kka:wanih, mah kka:waka:n mah mochi:wa, mah teyowa *porque** ata yo:n ne:n iteyotsi:n ata kichi:wah *aceite**. A:, yehwa no: kikuih, pero ka:sá: ika kite:xi:mah. Yehwa yo:n kikuih *aceite**. Ka:n ki..., ka:n kitasohtah yo:n kowtsí:n, ta: neh nikilia nikpiaskia *lugar**, Ke:mah, *porque** nejo:n... niktohto:kaskia yo:n kowach mah onka wa:n nikitaskia ox niweliskia yo:n, kihtowah *que**..., kihtowah *que** se: kitewa:tsa yo:n iteyotsi:n wa:n se: kikue:chowa. Wa:n yehwa ya *después** mo..., mo... Yehwa ya mochi:wa n' *aceite**. Yehwa, yehwa n' tein yo:n, tein yo:n okseki, i:n tein, tein nejo:n yo:n pawihwitsoh nikilia ne:n iteyotsi:n, yo:n *cuando** mochi:wa ya, yo:n, ta: ata yo:n *cuando** tahtapa:ni a no:, no:, Yehwa ne:n iteyotsi:n. no: iwki no: yo:n mahyá: ihkó:n nejo:n ikakawyotsi:n kipia ata. Ke:mah. Ke:mah, no: kipia n' ikakawyo wa:n ne:n yeh n' iteyotsi:n yeh pané: *mehme:kohtik** achi. *Ajá**. Ke:mah, iwki yeh. A:mo wa:n i:n seki nikilia neh ti:ltik. A:mo nejo:n senki:s ti:ltik. I:n tein we:lik yeh nejo:n senki:s ti:ltik. Yeh senki:s ti:ltik wa:n pos neli yo:n tikihtowa para se: kikuis a no: tapalo:l pero kipia achto no: se: kwa:tsa ata. Ke:mah, de yo:n se: kipixka wa:n ke:mah se: kwa:tsa ya *pero cuando** yo:n... Senki:s ti:ltik. E:mah, se: kwa:tsa, kualtsi:n wa:ki. Se: kwa:tsa wa:n sepa yo:n *cuando** se: kitamiwa:tsa ya, wa:ki a kualtsi:n, se: kie:wa, ke:man se: kikua:snekis se: kitemowia wa:n se: ki..., se: kipihpixka achto. Neh nikpihpixka achto. Wa:n para tik... Ke:mah, ta: tik... wa:n para niktewa:tsas. Achto niktewa:tsa komohkó:n a:ko:ltsí:n wa:n ke:mah niktewa:tsa ya yo:n kowachtsí:n. Wa:n... Tiksenkue:chowa iwa:n a:ko:lin. Wa:n *cuando** ntakue:cho:ti nikse:nkue:chowa ya. Wa:n... E:man wa:n ke:mah wa:n pos Kualtia ya n' tapalo:l, nikili:s xtakua:kih ya *porque** kualtiak a i:n tapalo:ltsí:n. Ika si..., ika se: takua, pero... Ke:mah. E:kahwiya:k, ye:kahwiya:k wa:n ne: neh *lo más** nikue:chowa, ata a:mo n'mati ox no: tikua yo:n Wa:n... Ke:mah, wa:n komo a:mo kualtia no: iwki se: kikua ma:ski a:mo se: kkue:chowa kualtia iwki ika se: takua oso ika, ika tsiktsi:n yo:n chi:lta:mo:ltal nikilia neh no: kualtsi:n we:lik iwa:n se: kikua, mah se: kitewa:tsa kualtsi:n nikilia neh wa:n neli ne: ye:kahwiya:k se: kikua, tatewa:ts e:kahwiya:k se: kikua no: iwki. kiliah chi:loholo kiliah, Ke:mah. se: kiknelowa yehwa ya ne:n kowachtsí:n se: kitewa:tsa wa:n yehwa n' a:ko:lin, wa:n ika seki chi:lsolo:t kiliah, iwa:n se: kinelowa, se: kitewa:tsa, komo tomayoh se: tanelowa seko sah, *Ajá**. Wa:n ke:mah... Mah se: ki:xpa:ka metat wa:n yehwa ya yo:n se:..., wa:n se: kipuye:lia wa:n se: kikua ya. Ke:mah, neli ahwiya:k. Ke:mah, ahwiya:k, ke:mah, ta: nejo:n, wa:n yehwa ya yo:n tein i:i:xpa:kilka ya metat, pos yehwa ya se:..., komo se: kimolo:ntia *o** komo iwki se: kikua:s, se: kikua iwki, se: kipalowa, se: takua, no: nokta se: mowelita, se: te:we:lia. Ke:mah. Se: kipuye:lia ye:kwe:lik a. E:mah, ahwiya:k kualtsi:n. neh yo:n a:mo, a:mo nikchi:wani iwki pero nejo:n, pero de yo:n iwki sah yo:n a:ko:lin pero nikilia neh se: kikua neli. Ke:mah, eh... Ke:mah, neh ke:meh i:n, pos a:man i:n nikitak i:n a:man ne: nokaltsi:ntan ne: ka:mpa nejo:n, ne:chka:wilih no:mantsi:n etok se: *mata**, i:n a:man niki:xtilih e:yi *kilo**. A:, n' tiktek. A:, pos... E:yi *kilo. Pero** pos i:n ekintsi:n a:mo n'mati ton *tanto** ki:sas *porque** ke:meh kite:xi:nkeh, ompa wehwetstok ne:n i..., n' ikowyotsi:n wa:n a:mo no: nike:manti para nikuiti:w, niktohto:kas para mah *más** mochi:wa. Ma:ski *lindero, porque** seki kuala:nih se: kito:ka ne:n se: *lindero**. Ke:mah, kuala:ni. Pero... E:mah, pero kualtsi:n, yo:n no: kualtia *para lindero**. Kualtia. Ke:mah. Wa:n komohkó:n nejo:n tikmattok *que** kualtia neli, neli i:pa nika:kakilia:ya note:iskaltihka:w *que** kualtia neli *para aceite**. Kualtia neli n' kiht... E:mah, yehwa yo:n nejo:n... Ke:mah, kualtia ne:n tein yo:n, tein okseki wa:n i:n okseki ne:si no: yehwa ya n' kikuih para aceite, para** tapalo:l. Ke:mah, no: yehwa tak, ke:mah tak miak taman yo:n kikuih nikilia neh, pero neli kualtia. E:mah, no: kualtia, e:mah, sayoh, Kualtia, e:mah, pero... Ke:mah, se:... Pos, se:, se: kimati pero pos sepa, sepa ti:xpoliwiskeh a:mo t'matiskeh ok ke:ní:w, ke:ní:w mopahti:skeh seki:n, ke:meh yo:n te:mpala:n, *porque** semi kuali yo:n. Pos kualtia nochi para tapalo:l wa:n para neli para pahti kualtia nochi. Kualtia, ke:mah, ta: nejo:n sayoh *que** ka:n se: kimahmatililia sah nikilia neh ta: nejo:n kachi kuali a tak i:n nikilia neh se: tanohno:tsa wa:n te:iliah tohtoni m' pahti pos mah se: kimati no:. E:mah, se: kimati a, e:mah *porque**... Pos ka:n tikmatis. Ke:mah, neli. Ke:mah, de t..., de te:mpala:n pos yo:n nikilia neh wa:n yo:n telte:kokoh. Te:kokoh, te:kokoh, *hasta** se: itoskak ahsi. Ye:kte:kokoh, wa:n de... Ke:mah, pos ta nejo:n nikilia neh nejo:n ka:n, ka:n wel se: takua. Ka:n weli, ka:n weli ta: tel... Tete:lik, tete:lik yo:n xiwtsí:n. E:mah. Wa:n i:n sentaman i:n kowach, tein achi wihwitsyoh nikilia ne:n n' i..., n' i..., n' ikow..., n' iteyotsi:n, yeh a:mo cho:kiloh. E:mah, wa:n yo:n se: mota:lilia nikilia neh mahyá: tete:lik. E:mah, tak, tak yehwa ika nikilia neh kina:miki. E:mah. Pané: kanah, a:, ta: ata yeh nochi *hasta** yo:n pilimeh ata ka:wiltiah ata yo:n nejo:n, yo:n ikowyotsi:n ata i..., yo:n ika ki..., yo:n kipi:tsah yo:n pilimeh. Ke:mah, ika, e:mah ka:wiltiah neli, ta: yo:n mochi:wa nikilia neh n' i... Ka:n cho:kiloh. E:mah. Kikuih para nejo:n..., ki..., ika xapoha:t ika kipi:tsah. Yo:n a:mo cho:kiloh. ixiwyo wa:n mochi:wa we:weyak ata ihko:ni n' ikowyo wa:n neli tein yo:n chi:chi:ltik nochi chi:chi:ltik wa:n tein ista:k i:pa ista:k. E:mah, i:pa ista:k *desde** wa:le:wte:wa ne:n ka:mpa ixwa nejo:n ista:k. Ke:mah, ta: yehwa yo:n semi pahti. I:pa ista:k, i:pa ista:k. Ista:ktsi:n, ista:ktsi:n. Wa:n tei:n chi:chi:l..., wa:n neli tein Ka:mpa neli a:mo nejo:n, a:mo nejo:n ki..., kite:mpe:wah pos we:i mochi:wa, we:i kowit mochi:wa *hasta** ihkó:n toma:wak. We:i, wehwei mochi:wa wa:..., pero ta: no: kualtia para kowtati:l. Ke:mah, kualtia no:, kualtia, ta: kualtsi:n wa:ki no:. Ke:mah, ye:kahahoktik mochi:wa, ke:mah. No: kualtia, ke:man wa:ki kualtsi:n xo:ta nikilia neh kualtsi:n se: tamolo:ntia, sa: kke:ke:mi ne:n ko:m... Ke:mah. Pos nejo:n, Ka:n... Pos yehwa ya ne:n ika timonohno:tskeh, *de que** pahti yehwa ya n' tein we:lik wa:n tein, Pos pané:, pané: yehwa sah kit i:n tein ika timonohno:tskeh, pané: a:mo teh, a:mo teh *más** nikmati ok neh *de que** pahti pos yehwa ya n' tein ika timoilwihkeh. Ke:mah, ke:mah. A:mo we:lik pero pos kualtia para n' *aceite** wa:n kualtia para yehwa n' ixiwyotsi:n ika ke:meh i:n neli, Ke:mah, kualtia. pilimeh ke:meh yo:n moxwitiah neli ika se: kimpoxpi:ki. No: kualtia se: ki:xta:lilia sah ne:n *aceite** wa:n *carbonato**, no: ika te:poxta:liliah. No: te:na:miki, e:mah. Pahti nochi kualtia xiwtsí:n. Pos yehwa sah neh. A:mo teihsá: n' ta:... Wa:n no: te:na:miki. Ke:mah, ta: pos pahti nochi mochi:wa, ke:mah, pahti, ke:mah. Pos yehwa sah katka, miak tasohka:matik tein tine:chilwih. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos neh no: ompa ne: niwa:le:wa kit ne: San Miguel wa:n no: nimono:tsa niCelina González wa:n yehwa sah i:n nimitstahtanih ox no: tiki:xmattok yo:n xiwtsitsí:n. Wa:n yehwa sah i:n timotahtanihkeh, tasoha:matik miak.