*Bueno** sepa ekintsi:n nika:n timoahsikeh, mah timotahtani:ka:n de yo:n kaxtapa:n. ox tiki:xmattok ne:n onkak o..., o:me taman, *hasta** e:yi taman onkak tein tein yo:n *más** weh..., wehkapan yowi n..., ne:n ixiwyo. Ke:mah, niki:xmattok. Niki:xmattok yo:n tein ta:lpan mowi:wila:na, yo:n tein, tein tsikitsitsi:n ixiwyotsi:n, yo:n pisi:ltik. Pisi:ltik wa:n ma:..., ma:chihchi:wtok ke:meh yo:lotsi:n no:. Ke:mah. *Ajá**. Wa:n yo:n tein, tein nejo:n, tein yo:n ahko mowila:na no: niki:xmattok. Emah, yo:n tein nejo:n kikuah, para no: kikuah tapialmeh. No: tiki:xmattok. Ke:mah. No: kinimakah nejo:n pitsomeh wa:n, wa:n yo:n... *ajá, ajá**, ke:mah, yehwa yo:ni no: n'mattok *que** no: kinimakah yehwa yo:ni kikuah, pero ihkó:n pio:tsitsi:n ihkó:n pané: a:mo kikuah, yehwa:n *Conejos**, to:chimeh kiliah, yehwa yo:n ki... A:mo kikuah ta: yehwa:n sah ne: pitsomeh wa:n yehwa:n ne:n to:chimeh, yehwa:n sah ne:n Ke:mah, yehwa sah ne:n kinimakah wa:n niki:xmattok neli ye..., yeh ye:kpa:pata:wak n' ixiwyo. Pa:pata:wak, pa:pata:wak wa:n tein pisi:ltik ta:lpan m..., mowila:na wa:n onkak ata n' ikamohyo. Wa:n ixo:..., wa:n Tiki:xmattok, ox no: tita:tai:ni yo:n ato:ltsí:n se: kichi:wa. Ke:mah. Ke:mah, no: nikchi:chi:wani. ke:mah, a..., No: tikchi:wani. Ke:mah, ta: se: kisehsentilia, ika se: *rollo** kuali ne:n se: kkuiti, wa:n ke:mah pos se: kipa:ka kualtsi:n wa:n pos i:ksá: seki se: kika:wa mah, mah wa:ki tepitsi:n, mah cho:kiloh ki:sa. Ke:mah, ta: no: cho:kiloh. E:mah, cho:kiloh wa:n ke:mah de wa:ki a pos se: kipihpixka ya, *bueno** se: kimana achto. N'mattok *que** se: kimana wa:n para ox xoxowik se: kkue:chowa, a:mo nikye:kelna:miki, *porque** a:mo n'chi:wtok n' a:man *porque** ne: ke:man ya ne:n tikchi:wkah, pero a:mo nikelna:miki ox xoxowik se: kkue:chowa oso oso ox nejo:n se: kimana wa:n se: kipihpixka, se: kipanta:lilia ya ne:n ato:l. A:mo, neh n'mattok *que** nejo:n neh no: nikchi:chi:wani, pero nejo:n, neh ke:meh kikuitih wa:n kehkoltiah nika:pachowa, mah ki:sa yo:n sokit wa:n ke:mah de nika:pachowa ki:sa ya yo:n sokit, se: kipa:ka kualtsi:n wa:n ke:mah nikue:chowa iwki xoxowik, Nextamaltsí:n. achto nikpaya:na ne: nejo:n nextamal, ke:meh yo:n nejo:n niketsas nextamal ke:meh ne:, totoktsi:ni niketsas wa:n ke:mah nejo:n toto:nik nikue:chowa nextamal, se: kipaya:na, a:mo nejo:n..., ke:mah, se: kipaya:na wa:n..., ke:mah wa:n ompa de yo:n nikpaya:na ya, nejo:n *después** nik..., Ke:mah, para ahwiya:k ki:sa. nik..., nikpata:ya ya itech n' ko:mit, nikpa:ta ya ompa wa:n ke:mah ki:sa ata n' itsonteyotsi:n, kualtsi:n se: kkui:lia no:, se: kki:xtilia, ke:mah niki:xtilia n' itson... Ke:mah, nejo:n itsonteyo nochi niki:xtilia wa:n ompa nejo:n para niktikoketsa ya mah molo:nto ya wa:n ke:mah Ke:mah, ke:mah se: ki..., tsetselowa ika yo:n *xa..., xadaso** n' tikiliah n' tehwa:n. yo:n iteyonteyo neh sepa nejo:n, sepa nikalaxowa kualtsi:n wa:n ke:mah nejo:n niktsetselowa ya ika yehwa yo:n... Ke:mah, niktsets..., ke:mah, n'tsetselowa, *pero mismo** yehwa n' tixti yo:n itsonteyo neh nikalaxowa ok wa:n niktsetselowa sepa wa:n yehwa ya yo:n kamoh no: nikue:chowa ya, *que de** yo:n nejo:n a:pachiwtoya ya wa:n Para ahwiya:k ki:sa ya ne:n ato:l. Tikalaxowa ok. ki:sak a sokit n' to..., nikpa:ka ya wa:n ompa nik..., nikue:chowa ya iwki xoxowik. Iwki xoxowik, a:mo tikmanaya wa:n se: kipihpixka se: kipanta:lilia iwki kamohtsí:n. a:mo nejo:n nikmana, iwki x... A:mo, ta: ne:, a:mo, neh nikue:chowa iwki, iwki xoxowik wa:n ke:mah nikue:chowa, kualtsi:n nikue:chowa wa:n ompa nik..., nikpa:ta ya sepa ika se: teihsá: ihkó:n, se: tapalkatsí:n, wa:n ke:mah nik..., niktsetselowa ya wa:n nikpante:kilia ya, *cuando** ne: molo:niki a, mah se: kipanta:lili nejo:n Yehwa ya n... Se: tai a pos. Ke:mah. Kualtsi:n ye:kahwiya:k iwa:n neli yo:n ipachyo nikilia neh *hasta** kualtsi:n se: kikua. Ke:mah wa:n... Kuali molo:ni. Pero mah se: kie:kmana kualtsi:n, mah ye:kkualtsi:n oksi, neh E:mah, neh iwki ne: nik..., nikchi:wa, a:mo n'mati n' teh ke:ní:w n' tikchi:waya. Pos ne: neh nikitaya yehwa ne:n ne:n *como que** n' tote:iskaltihka:wa:n kichi:wayah, pané: n'mati achto de ki..., de kiwiwitah yo:n kamohtsí:n kika:wah mah tepitsi:n mah wa:ki. A: pos neli. Ke:mah, pos ta:taman se: kichi:wa, neh iwki nikchi:waya, neh iwki nik..., ni..., iwki nikuih... Mah cho:kiloh ki:sa, ke:mah para nejo:n ki... Onkak seki telwehwei n' kamohtsitsí:n ka:mpa *abo..., abonado** ne:n ta:ltsí:n, nejo:n mochi:waya achi wehwei n' kamohtsí:n wa:n yehwa yo:n neh n'mattok ki..., kimanah mahyá: yo:n ato:lkamoh, *Ajá**. kimanah wa:n kipixkah wa:n ke:mah kite:tehtekilia:yah ya ne:n ato:l kipanta:lilia:yah. A:, pos neli, ta:taman se: kichi:wa. A:mo, ta:taman, a:mo neh, neh nikue:chowa:ya iwki wa:n neli neh nikitaya *que** tsikitsitsi:n E:mah, iwki ne:n... Ta:taman, ta:taman wa:n no: ne: pi:pisi:ltik ihkui..., ihkui:ni n' kwa:wa:lkui we:weyakaxtik wa:n mahyá: ihkó:n to:tomaktsitsí:n ihkó:n ya:yahtok wa:n e..., ke:mah yehwa ya yo:n neli nikpa:ka ya wa:n ke:mah se: kikue:chowa ya. Ke:mah, we:weyak. Ke:mah, pero no: ne:n ixo:chiotsi:n no: nejo:n pané: yo:n *campanitas** mochi:wa. Ke:mah wa:n iihtik ata mahyá: ih..., ihtitehtekolotik neh nikilia. ke:mah, ihi:stak n' ixo:chiotsi:n wa:n yo:n tein, tein yo:n ahko mochi:wa nikilia neh telwehwei yeh ma:mohmoloxtik. *Campanitas**. Ke:mah, tehtekolotik wa:n ite:mpan Ma:mohmoloxtik, ma:mohmoloxtik yeh. Chi:chi:ltik, yeh chi:chi:ltik a wa:n seki ata *azul**. E:mah, wa:n telpa:pata:wak n' ixiwyo wa:n ixo:chio no: chi:chi:ltik. E..., ke:mah, mahyá: a:mo chi:ch..., Ke:mah, ke:mah, nejo:n ke:mah miak taman ne:n ixo:chiotsi:n de o:me *color** yetok pero neli nejo:n..., *Azul** mochi:wa ne:n ixo:chiotsi:n. ne: yeh, yeh telpa:pata:wak n' ixiwyo wa:n neli mohmoloxtik wa:n neli pos yo:n a:mo nejo:n, a:mo, a:mo n'mati yo:n tak a:mo se: kikui para teihsá: pahti, a:mo, a:mo... ke:mah wa:n nio:n no: para se:..., i:pa para tapialmeh sah a..., para tehwa:n i:pa a:mo se: kikui nikihto:s para ihkó:n teihsá: ato:l, tak no: kamohyowa neli pero ta:..., *bueno** pos nejo:n a:mo ke:man tikuih n' ikamohyo. Telpa:pata:wak. Pos nimolia a:mo teihsá: pahti, i:pa sayoh para tapialmeh, para tapialmeh sah kikuah. Pos yehwa sah yo:n sentaman, tein yo:n ta:lpan moso:sowa sah ne:n we:lik n' ato:l, yehwa sah n..., s... Ke:mah, yehwa sah, yehwa sah neli no: n'mattok, pos a:mo de yo:n seki neli a:mo no: nikmati ke:ní:w ne: nejo:n ox, ox no:, ox no: we:lik neli n' ikamohyo pero neli pos n' ixiw... Yehwa sah, yehwa sah no: n' tein i:pa tiki:xmattok, neli se: kikui, ke:mah, ke:mah. Pos tak no: kipias n' ikamohyo pero neli yeh a:mo, a:mo ke:man tikuikeh yo:n ikamohyotsi:n para se: kichi:was ato:l, n'mattok yehwa yo:n okseki kichi:... ke:mah, yehwa sah n' we:lik n' ato:ltsí:n kit, pero i:n oksentaman pos a:mo se: kimati ox we:lik. Pos ka:n se: kimati, ke:mah, *porque** neli pos *solamente** kikuah neli tapialmeh. E:mah. Tapialmeh sah n' kikuah, ke:mah, a:mo tikmatih. Ke:mah. Pos, pos yehwa sah pos n' ika tein ika timonohno:tskeh, ka:n, ka:n teihsá: *más**, miak tasohka:matik ke:mah. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos no: ompa neh niwa:le:wa, no: ne: nixola:lpankat, nimono:tsa nejo:n Celina González Nazario.