*Bueno** ekintsi:n timotapowi:tih de yo:n chanam..., chanampilo:lxiwit, ox no: tiki:xmati, onkak ata, Ke:mah, no: niki:xmattok. Yeh i:n ka:mpa, ka:mpa yeski mochi:wa. Ke:meh i:n tokahkalte:noh mochi:wa wehweikowit. E:mah, nejo:n de e:wa tsikitsitsi:n, iwki moskaltihtiw, no: *esquinado** n' ikowyo. Ke:mah, yeh no: iwki wa:n ye:kma:mohmoloxtik n' ixiwyo, ox no: tiki:xmattok. No: *esquinado** wa:n... Ke:mah, niki:xmattok n' ta: pos ne: ke:man, ke:man tehwa:n neli ne: tipilnemiah, yo:n xiwtsí:n yehwa ika kina:ltia:yah m' pilimeh. Yehwa ata. Yehwa ne:n kikuiah, kikuih n' xapoh no: ika kixapohwiah, ne:n xiwtsí:n wa:n ke:mah yehwa ya n' ika kinixita:niah m' pilimeh para a:mo kinin..., inimay kiniwa:wa:nayah *porque** selkeh m' pilimeh yo:l..., *cuando** se: yo:li seltsitsí:n[se: seltsí:n], Ke:mah, se: seltsi:ni. A:mo, pos ta: yo:n nikilia neh i..., no: yo:liktsi:n nen kahmowia:yah wa:n sayoh para kistekuiskeh ke:meh i:n se: istiyeh. Ke:mah. Ox no: tikmattok ata yo:n kihtowa:yah *que** nejo:n..., neh ne:chi:ilia:ya note:iskaltihka:w, *que** yehwa ika yo:n kikuiah ihkó:n ika te:xakualowah *porque** mahyá: ye:kchia:wak nika:n se: kwa:lkuia ta:l, kihtowah *que** *que** ta:l no: yo:n se: kwa:lkui se: nemiki pos nejo:n yehwa yo:n ika te:xakualowa:yah para mah ki:sa. Yehwa yo:n ika te:ki:xtilia:yah pero yo:n kihtowah se: motahtawelia se: yeh. A:, se: motawelia. Se: motahtawelia, *que** yo:n nochi se: itapalkawa:n *o** se: imetat[imet] a:mo se: kipa:ka, sa pamehme:kohtikeh, yo:n ii:xakua:ko ata mota:lia pané: nejo:n chikola:tik, *porque** yo:n kit a:mo se: kipa:ka, nochi yo:n itakxitah[iikxitan]. Yo:n inahnakastan. E:mah, a:mo se: kipa:ka wa:n sa na..., sa nakastanalaktik *porque** a:mo se: kipa:ka se: imet. A:, yehwa ika yo:n iwki. Ke:mah, ta: neli wa:n ye:kchia:wak ata nikilia neh nejo:n se: kimachilia ye:kchiaktik, yo:li:k para ki:sa. Ta: weh..., wa:n ma:ski t..., ma:ski tika:ltih ya ata m' pili, teh tikitas ki:sak, *cuando** yo:n tika:ltihtok ki:sak a, Yehwa yo:n kit te:tawelih yehwa ika m' pili ki:sa nochi sa ix:..., nochi i:xkua:ta:loh, inahnakastantsi:ntan tahta:loh nochi. E:mah, ye:kchia:wak n' ki:sa pero... Yo:li:k wa:n yehwa ika yo:n... Pero... E:mah, pero ka:n... Sepa ye:k..., ye:k..., pané: ye:kpihpixkitiw. pero yo:n wa:kiti a, sepa kipia nika:n, sepa ne:stok. E:mah, sepa ye:k..., ye:k ki:sa ata nikilia neh nejo:n neli mahyá: e:wat kihki:sa sepa. Wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n, *cuando** aya:mo ya pa..., poso:ni yo:n chanampilo:ltsí:n, tein kualtsi:n mohmoloxtik kitekih wa:n yehwa ya ne:n kixapohwiah wa:n ke:mah ki..., yehwa ya n' ika kixapohwiah m' pili. Wa:n para ki:sa ya yo:n. Ke:mah, pos ta: mahyá: xaxakachtik yo:n wa:n... Para ki:sa ya yo:n. E:mah. i:pa nochi kuali, n' ta: neh ne: ke:man yehwa n' tehwa:n no: *hasta** ika ttapahpa:kayah ke:meh yo:n... E:..., ke:mah wa:n mah se: ki..., kixapowih nikilia neh wa:n kualtsi:n neli ki:saya *porque** yo:n ki..., kualtsi:n ika se: kixakualowa:ya. E:mah, ke:meh i:n ko:mit nochi ika se: kimpampahpa:kaya, ti:l se: kki:xtilia:ya. Ki:sa, *hasta** yo:n..., Ke:mah i:n se: *iplatowa:n** nikilia neh a:mo tikuiah i:n a:man ke:meh i:n a:man kiwa:lkuih yo:n kiliah *fibra**. A:mo. Yehwa n' ika ne:n kixakualowa:yah wa:n a:man..., ne: ihwa:k pos yehwa nochi n' tikuiah. Ke:mah, nochi yehwa. Wa:n komo a:mo ata tiknelowa:yah iwa:n yehwa ya yo:n xiwit. Wa:n komo a:mo ata tiknelowa:yah iwa:n yo:n ox no: tikmattok yo:n kiliah kalwi:ch iwa:n t'nelowa:yah yo:n semi kki:xtia:ya. E:mah, no: kki:xtia:ya nikilia neh iwa:n yehwa ya yo:n xiwit. Chanampilo:l se: kitekiti wa:n yehwa ya nochi ika se: kihtixakualowa se: i... Ke:mah. E:mah, yo:n semi no: taki:xtia:ya, yehwa ya n' ika se: tapahpa:kaya. Yehwa ya n' iwa:n se: kinelowa ya, se: tapahpa:ka. Ata yo:n kalwi:ch pané: no: ye:kpoposoka. Ke:mah. Ke:mah, yeh no:. Ke:mah, yehwa ika. Wa:n yo:n a:mo kito:kah yo:n xiwit. Poposoka tak porin nejo:n pos neli kalwi:ch. Yehwa yo:n ika ne:n... Yo:n i:pa mochi:wa sah yo:n xo:tsitsí:n. Ata mochi:wa sah. E:mah, xiwtsí:n yowi, [iw]ki moskaltihtiw wa:n poso:niti ixo:chiotsi:n ata nejo:n *mohmoradito. Mohmoradito**, wa:n yo:n nektsitsi:n, xi:kohmeh, nochi ompa yo:n tapipi:natih para kichi:watih ya ne: nekti. Yehwa ya yo:n ompa ki:sa. Kualka:n. Wa:n, wa:n yo:n kipipi:nah ata kualka:n sah, *porque** komo yo:n tiahki ata nikilia neh ka:sá: ika tiowa kualka:n sah, yo:n ekin tahtatane:si wa:n tiow ya ke:mah tikinkaki a yo:n xi:kohmeh ye:knanalkah. Ke:mah, nochi yehwa:n neli yo:n nektsitsi:n, e:mah, kie:kkuih. Ye:ktananalkatok, ye:knanalkah n' okuiltsitsí:n *porque** pos takua:tih ya. Wa:n no: itech to:naya:n tak de, de miakeh, to:naya:n no:, no: se: kininkaktok takuah, ke:meh i:n se: moka:wa ya n' kalihtik se: yetok wa:n kalte:noh onkak yo:n xiwtsí:n, No:, no: nejo:n..., ke:mah, ta: pos nejo:n... ompa ne: sa tananalkatok ika ne:..., tapipi:nah. Tsope:k. Ke:mah, neli ta: se: kinkaktok neli, ta: mochi:wah neli ne:..., ta: tak yo:n tak ixo:chiotsi:n, neh nimolia tak tsope:k yo:ni oso ke:yeh yo:n kitelkualiah. Teltsope:k n' ixo:chiotsi:n. Pos ompa ya ne: mo... Nimolia neh *que** tsope:k eski *por eso** yo:n kitelwelitah ne:n okuiltsitsi:ni nikilia neh no: kipipi:natih. motamakah para kichi:watih ya sepa ne: nekti. Ke:mah wa:n komo a:mo ata nikilia neh *cuando** ke:meh i:n tipilimeh nikilia neh seki ka:n ti:xmohka:meh, neh nikita ne:n pilimeh seki, ne: ke:man ata onkaya yo:n teihsá: pahti wa:la:ya ika yo:n kakawat kiliah teposkakawat ata kintsi:tskia:yah yo:n xi:kohmeh, ox no: tiki:taya. Ke:mah. E:mah. Ika kinki:tskia:yah. Ni..., nikitaya, pero a:man a:mo semi kinki:tskiah ok *porque** ata se: *viaje** ne: tehwa:n ne: *tovecinos** pilimeh ke:meh yo:n kinki:tskihkeh yo:n xi:kohmeh, wa:n tak mo..., ka:n moitilih ne:n pili, ki:xtipi:niko pané: nikahkui:ni, tsahtsite:w yo:n pili, kie:kmi:mak a yo:n xi:koh. A:, po... Pos a:man nikita a:mo kinki:tskiah ok. A:, pos neli. Ke:mah, pero n'mattok *que** kwelitayah, kihtowa:yah *que** yo:n kitsi:tskihkeh, kihtowah ta: i:n kihtowah tikakih kihtowa nejo:n totatsotso:n kihtowah, nika:n ihkó:n, kual... Ta: ye:kkualtsi:n kakistia, ika yo:n teposkakawat nikilia neh neli ompa kkalakiah wa:n ye:knanalkatok ompa ne:n okuiltsi:ni. E:mah, pero neli yo:n n'mattok neli yo:n i:pa kikuih neli nejo:n de kualka:n *más** tel..., tel..., tel miak nejo:n motokiah yehwa itech yo:n xiwtsi:ni, ta: pos neli tak nejo:n nimolia ahwiya:k n' ixo:chiotsi:n *por eso** yo:n kitelkualiah. Ka:n kinki:tskiah ok, kimowilihkeh. Ke:mah, kualtsi:n kakistia. Ye:kkakisti. E:mah, nanalkatok n' okuiltsí:n kiki:tskiah wa:n... Tel onkakeh, tel onkakeh wa:n Tal..., tel tsope:k ne:n i..., inekyo n' tein kipia. E:mah, kitel... Nochi tein eski xo:tsitsí:n kipipi:natih wa:n yehwa:n kichi:watih ya sepa para ne:n... E:mah. Ke:mah, yehwa ika. Ke:mah, tak iwki *por eso** yo:n nikilia neh kipipi:nah n' okuiltsitsí:n. Ke:mah, pos kichi:watih ya sepa, e:mah, pero neli, neli, yo:n neli i:pa nikitani mochi:wa neli ka:nika eski. Mochi:wa ne: yo:n xiwtsí:n wa:n... E:mah, ye:k wehwei n' kowit no: kualtia no: se: kitatia. Ke:mah, wa:n neli yo:n a:mo..., wa:n no: mochi:wa wehweikowit. Mochi:wa wehweikowit. Ata neli, ke:mah. Tein tohtoma:wak mochi:wati wa:n a:mo ki..., ke:man ki..., kiwiwitah, i:ihkui:ni mochi:wati wa:n de tak tasemati a no:, wa:kiti a, kualtia para kowtati:l. No: tata kualtsi:n, ke:mah pos *de que** wa:kik no: tata ya wa:n no: iwki neli ata neli mahyá: kipia *esquinas** ne:n ikowyotsi:n, ke:mah, no: iwki. No: kualtia, kualtsi:n xo:ta. Ke:mah, *esquinado**. E:mah, no: iwki ne: xiwtsí:n wa:n no:, no: kualtia yo:n xiwtsí:n mah se: kimana para n' kokomeh. E:mah, wa:n neli nikilia neh... A:, no: kualtia, no:, no: pahti pos. No: kualtia, ika se: ki:xpa:pa:ka, no: pahti. Ta: tak yo:n nimolia neh, yo:n ixiwyotsi:n chichi:k. No: pahti. Chichi:k. Chi:chi:k *por eso** kina:miki n' teihsá: kokot, *porque** i:pa kihtowah ata tein chihchichi:k yehwa nochi para ne:n kokot mah se: kita:lili. Chichi:k. Ke:mah. Yehwa n' kina:miki, e:mah, yehwa n' kina:miki ne:n, Ke:mah, ta: pos neli nikilia neh ohonkak, nikilia neh sayoh neli mah se: kimati sah toh Pos... kahkati:yeh ixiwyotsi:n ma:ski tikitaskeh nikilia neh ohonkak pero pos a:mo tikmatih komo kualtia para pahti. Ke:mah *de que** nejo:n, Ka:n se: kimati, ka:n se: kimati, pero nejo:n... ke:meh i:n te:ilwiahyah ya nikilia neh, pos se: kimati a nejo:n yehwa i:n onkak i:n xiwtsí:n pos tikmattokeh *que para** pahti, pero neli komo, Ke:mah. ma:ski tikitstoskeh ne: onkak wa:n komo a:mo tiki:xmatih te:chili:skeh yehwa i:n xkuiti, a:mo tikuiti:w. Ke:mah, *de que** a:mo ki:xmatih nikilia neh. Pos ka:n s.... Ka:n kikuitih *porque** a:mo ki:xmatih, de a:mo se: kinine:xtilia m' pi:pil, pero i:n tehwa:n pos neli de tiki:xmattokeh pos se:..., neli te:ti:taniskeh, xkuiti ne: chanampilo:l, nikuisneki. E:mah, neli tikuitih ya pero pos i:n a:man pilimeh a:mo ki:xmatih. A:mo ki:xmatih nikilia neh. Pos ki:xmatiskeh pero nochi mah se: kinine:xtili, mah se: kinine:xtili wa:n mah se: kinilwi, iwki no: ki:xmattia:skeh pero mah, mah se: kinilwihtiw. Mah se:... Kanah ka:n ki:xmatih nikilia neh *porque** niman se: kihtowa ata nejo:n, ka:n nikmati neh, ka:n teh ne:chilia:ya ne: nejo:n note:iskaltihka:w katka, ka:n, ka:n nikmati komohkó:n para pahti i:ni oso, oso kihto:skeh yehwa i:n a:mo xteki *porque** i:n te:tawelih, pero neli nejo:n neli ka:n te:ilwia:yah ne: ke:man. A:mo, ka:n te:ilwia:yah, ta: neli n... Ke:mah. A:mo ki:xmatih. Mah se: kinine:xtili kati:yeh. Ke:mah, pero de a:mo se: kinilia pos a:mo no: ki:xmatih ok, ka:n ki:xmatih ok. Ke:mah, ka:n kimatih. Ka:n te:ilwia:yah, ka:n teilwia:yah, pero yo:n xiwtsí:n neli telpahti para n' kokomeh wa:n yehwa ya n' ika n..., nejo:n ika no: se: motapahpa:kia:ya, kualtiaya nochi. E:mah, se: kipahpa:ka se: itapalkawa:n. Ke:mah, ta: kualtiaya nochi nikilia neh. Nochi, nochi kualtiaya yehwa. E:mah, nochi kualtiaya yeh, para a:mo semi se: moma:ti:lwia pos yehwa ya ne:n... ika se: kipaxakualowa, yehwa sah ne:n kikui n' ti:l. Ke:mah, yehwa sah *porque** pos nikilia neh nochi yehwa n' tikuiah ne: ke:man xiwtsitsí:n, a:mo ke:meh a:man nikilia neh. A:man nochi onkak toni ka xtapahpa:ka, a:mo iw..., a:mo iwki katka ne: ke:man, ta: ne: ke:man tikuiah i:pa yehwa sah xiwtsi:ni. Yehwa sah. E:mah, yehwa sah. A:man nochi, nochi nejo:n... Yehwa sah yo:n xiwtsí:n se: kkuiti wa:n no: se: kikuia yo:n xapoh yehwa yo:n *polvo** sah. Ke:mah. I:pa sentaman sah n' onkaya wa:n a:man tel miak taman onkak. A:man miak taman onkak nikilia neh, nochi san tein a:mo nikilia neh te:chwa:lkuiliah n' koyo:meh. E:mah, a:mo, ka:n, ka:n ki:xmatih ok nikilia neh xiwtsitsi:ni, n' ta: a:man nochi, nochi t..., kualkuih nochi mah tikowa:ka:n ya wa:n ne: ke:man ni..., neh, tak yehwa ika nikilia neh ka:n no: te:chahsi ok n' a:man tikihtowah n' to..., to..., A:man tel miak taman. Ye:k neli a motelpatak n' *tiempo**. Nochi a. N' toh... to..., totapatalo:ni nikilia neh *porque** pos nejo:n nochi tikowah n' a:man. Nochi tikowah wa:n ne: ke:man nikilia neh, ka:n kkowayah n' tote:iskaltihka:wa:n teihsá: pos neli ke:meh i:n Tel nochi tikowah, nochi. Yo:n xiwtsí:n no: kualtiaya para yehwa ya ika no: se: kinchipa:waya m' pilimeh ke:meh i:n ya:yah *baño**. E:mah, yo:n no: kualtiaya neli. Ke:mah, moloxtsi:ni. E:mah, no: kual... Ke:mah yo:n neli no: kualtiaya, ke:mah *porque** ne: k... No: kualtiaya *porque** mohmoloxtik. E:mah, yehwa no: se: k..., no: kualtiaya para se: kinchipa:was, niman ya:s pili ne: yowi *baño**, yowi mokalawi:ti pos se: kikuiti a yo:n xiwtsí:n wa:n ika se: kichipa:wa ya. Ke:mah, kualtiaya neli *porque** pos neli yo:n ma:mohmoloxtik. A:mo kinkokowa. Mamohmoloxtik. E:mah, a:mo nikihto:s teh te:chchi:wilih, n' ta: neli nikilia neh pos a:man a:mo, a:mo tikuih yehwa ok *porque** a:man neli nochi tikowah ya, nochi tikowah *por eso** nej... E:mah, ox ih... Tel nochi tikowah, nochi *parejo** wa:n ne: ke:man katka nikilia neh, nochi yehwa yo:n xiwtsí:n kualtiaya. E:mah. Ke:man a:mo poso:ni kualtia, pero ke:man poso:ni, a:mo no: kualtia ok. Ke:mah, kualtiaya neli yehwa. Ke:mah, pos pané: yehwa sah katka n' tein i:n tine:chtapowih, miak tasohka:matik, pos ka:n ka:n teh *más** nejo:n tikmatililiah ok kit yehwa sah i:pa n' tein tikmattokeh pahti. Ke:mah, pos Pos i:pa yehwa sah n' tikmatililiah n' ke:meh i:pa tikuiah xiwtsí:n. ka:n teihsá:, pos kuali a *que** timonohno:tskeh, nika:n neh mono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:sa de San Miguel. Pos miak tasohka:matik, yehwa sah ne: timotapowihkeh ke:ní:w..., tikuiah ne: xiwtsí:n wa:n miak tasohka:matik. Neh nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w San Miguel.