*Bueno** ekintsi:n ti..., timotahtani:tih de yo:n ato:lkamoh, ox no: tiki:xmattok. Nejo:n we:lik ne:n ato:l no:. Ke:mah, niki:xmattok no:. Niki:xmattok wa:n nejo:n No: tiki:xmattok. ¿tiki:xmattok teh i:pa se: taman sah oso onkak de miak taman? Pos a:man nikita nejo:n onkak e:yi taman ya. E:yi taman ya. Onkak n' ista:k wa:n yehwa ya yo:n *morado** wa:n kostik. Ke:mah. E:mah, yehwa yo:n onkak. e:yi taman, pero a:mo n'mati n' i..., nika:n tehwa:n toxola:lpampa ox mochi:wa nochi *porque**, achto ne: kito:kayah pero niman kikua yo:n tu:san pos a:mo te:ka:wilia mah mah se: kiteki n' inkam..., nik..., nik..., kiichkua n' ikamohyotsi:n *que** niman de kimati n' tu:san te:l k..., a:mo te:ka:wilia. Niman ki..., kikua. Kikua. Pos neh a:mo nikmati no:, neh niki:x..., niki:xmattok neli i:pa no: yehwa neli n' kostik wa:n ista:k wa:n yehwa yo:n tikihtowa *moradito**. E:mah, pero nejo:n neh n'mattoya *que** tein i:pa tein nejo:n i:pa onkak *desde** a..., achto ya kito:kayah ne: nejo:n ta:tahmeh, yehwa nikilia neh nejo:n kualtsi:n ata o..., nikim..., yo:n se:, yo:n se: kimana ya, wa:n, wa:n se: kki:xtia ya nikilia neh, kualtsi:n se: kikua ya sa, sa tei..., teteika, momoxiwi se: kikua wa:n yo:n tein a:man onkak ke:meh i:n monamaka ne: nejo:n xola:l, ke:mah, ye:kaha:tik, a:mo nejo:n a:mo iwki n' ke:meh achto onkaya. ke:mah. Wa:n ixiwyotsi:n neh pos neh ka:n, ka:n ke:man nikitak n' tein achto kito:kayah ke:niwki n' ixiwyo pero neh niki:ita ne: ka:mpa ne: se: nokni:w onkak, E:mah, ke:mah, kualtsi:n mo..., momoxowi. Semi telihtiaha:tik ki:sa, telaha:tik. A:mo iwki, a:mo iwki nejo:n... chihchi:chi:ltik mahyá: n' ixiwyotsi:n, ikomekayotsi:n wa:n mahyá: yo:n i:ihkuí:n ya:yahtok n' ixiwyotsi:n, ke:meh, tamati n' ixiwyotsi:n ke:meh yo:n kowachxiwit pero pos kowachxiwit yeh wehwei. Ke:mah, mahyá: n... Iwki, pero... Yeh wehwei wa:n i:n pisi:ltik, ta:lpan no: mowila:na mahyá: ne:n kaxtapa:n. Ta: i:n pisi:ltik mowila:ntiw uhki. E:mah, *eso**, iwki *mero** neli, ke:mah pero nejo:n neli ne:n, neh neli i:pa n'mattok neli *que** onkak yehwa neli n' kostik wa:n yehwa n' ista:k. Iwki a n' kaxtapa:n ne:n mowila:na. Kostik. wa:n yehwa ne:n *moradito**, ke:mah pero neli pos nejo:n ne: ke:man neli pos *cuando** ne:, tak *Morado**. tein nejo:n wehka:wkayo:ta:tahmeh kito:kayah neli mochi:waya pero a:man neli a:mo mochi:wa ok *porque** A:man a:mo mochi:wa ok porin yehwa ya ne:n okuilimeh, ta:ltu:sameh a:mo kika:wah, kilia:ya ne: nomonta:t kilia ta:lchechelo:t, yehwa yo:n a:mo kika:wa mah, mah teh onka ne:n, tein ke:meh i:n se: kikua. A:, yehwa. Ke.mah, pos n... Se: kito:ka wa:n niman kite:mpe:wa. Ke:mah, pos ta: nejo:n tak no: tahnekuih nikilia neh n' okuilimeh. Pos x'mati ke:ní:w yo:n kimatih n' okuiltsitsí:n *porque** a:mo kika:wah. Ke:mah, neli kihtowah ka:n, ka:n kika:wa wa:n neli pos ekintsi:n neli neh ka:n, ka:n ke:man nikita ok de yehwa yo:ni, sepatsi:n i:n tak ka:n ya wehka:w niahka ompa ne: nejo:n nimotakowi:to ne: xola:l, ompa nikahsika ok, yehwa yo:n tein yo:n achto i:pa kito:kayah, neli yehwa ok, Tein... pero, pero semi tsikitsitsi:n, ihkui:ntsitsi:n ya sah ne: ke:man onkaya wehwei, ta: ne: ke:man mochi:waya *hasta** i:ihkuí:n, wehwei mochi:waya, wehweikamoh. Pisi:ltik. Telwehwei mochi:waya, telwehwei, teltohtoma:wak. Onkaya n' kamohtsí:n. Ka:n mochi:wa ok. Tein ahkua:kopa ya n' te:chwa:lkuiliah. E:mah, pero neli nejo:n a:man a:mo ikwi ok wa:n neli a:mo ok, ka:n kachi se: kita ok, onkak pero neli tein ne: ah..., ahkua:kopa ya, de ka:ni yo:n kwa:lkuite:wah nikilia neh pero neli nejo:n yeh ye:kaha:yoh. Ye:kaha:yoh wa:n ne:... Ke:mah wa:n ne: nika:n tein kito:kayah a:mo, a:mo aha:tik katka, ta: ye:kkualtsi:n moloxtik ki:saya. A:mo, ta: iwki a, iwki a. Se: kitsope:lia komo ato:l iwa:n se: kichihchi:wa. Se: kimana nikilia neh wa:n ye:ka:tik ki:sa ne:n iihtik, eh... Ka:n, kanah wa:n, wa:n yo:n... Ke:mah, kualtsi:n ki:saya wa:n yo:n teh tikmanaya, ¿ke:ní:w n' tikmanaya, no: tiktsope:lia:ya ok *o** iwki a? Iwki, iwki, iwki tsop... Ke:mah, ato:l ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:ni n... Ato:l, ke:mah ato:l iwa:n se: kichihchi:wa se: kitsope:lia, pero de se: kimana ikwi sah a:mo. Iw..., iwki tsope:k a. Ke:mah, tsope:k a iwki. ¿Wa:n de yo:n ato:l tikchi:waya no: tikpaya:naya n' tixti *o** tik..., ti..., tixti alaxtik a tikuia? Se: kimana wa:n tsope:k yehwa ya n' k... Alaxtik, yeh alaxtik nikuia ne:n nikchi:waya iwa:n ato:l. A: n' alaxtik. A:, pos a:mo tikpaya:naya, a:, pos neli ta:taman se: kichi:wa, *porque** neh nejo:n, neh no: nikchi:waya yo:ni, neh nikpaya:naya. Neh n'paya:naya nextamal neli ke:meh yo:n neli. A:, nochipa ala..., tikui. A:, pos nochi tein ne:n takue:ch..., takue:cholo:ya:n ya n' tikui n' teh n' tixti. A:mo nikpaya:naya, ke:mah. A:man timotatsiwka:... Tikpaya:naya. ke:mah, neh nejo:n *lo más** nikchi:wa nochipa alaxtikato:l, neh yo:n kapolato:l nochipa nikui alaxtik. ke:mah, yehwa nik..., nikue:cho:ti. A:, a:mo tikpaya:na. A:, pos neli, a:mo neh nikpaya:naya, ke:meh yo:n *cuando** n'chi:waya neh nejo:n nikpaya:naya, ke:meh yo:n neli niketsas nexko:mit totsoktsi:ni wa:n Ka:n n'paya:na. Totsoktsí:n. E:mah, wa:n niki:xtia tepitsi:n sewi a, *cuando** yo:n n'machilia s..., nejo:n yema:nka:t a sah nikpa:ka ya wa:n ke:mah nikpaya:na ya, pero yeh neli se: kipaya:na ye:ktahtakua:wak pos ta yekin taketsal wa:n Tikpa:ka ya wa:n tikpaya:na ya. Tahtakua:wak ta: pos welki:sak. E:mah, pa:pata:wak nextamal nikilia neh nejo:n, yehwa yo:n neli nikpaya:naya no: wa:n ke.mah no: nik..., no: niki:xkui a ke:meh yo:n pachato:l i:pa se: kichi:wa. ke:mah wa:n nejo:n nik..., niki:xtilia neli wa:n ompa yehwa yo:n nikue:chowaya no: n' kamohtsí:n nik..., kualtsi:n niktehteki ihkó:n ika, ika nejo:n tatehteki:lo:ni, Ke:mah, ke:mah, ta neli nejo:n... wa:n nikpisi:ltehteki wa:n ke:mah nikue:chowa ya n' ika metat wa:n alaxtia ke:mah no: niktsetselowa ya. Pos ne: tehwa:n a:mo, a:mo tikue:chowa:yah, A:, kanah. A:, wa:n iwki. *[si]no que** t'te:tehtekiah sah pisi:ltik wa:n iwki t'pante:milia:yah wa:n pos se: mote:kilia ya ne:n ato:ltsí:n iwa:n, iwa:n se: kikua ya. A:, pos neli, ta:tam..., ta:taman, a:mo, neh nikue:chowa:ya. E:mah, ta:taman se: kichi:wa ne:n... A:, neh n..., nejo:n nik... Neh niktehtekia kualtsi:n wa:n nikue:chowa:ya wa:n, wa:n ke:mah nikalaxowa kualtsi:n no: wa:n ke:mah nik..., niktsetselowa ya Ke:mah. ika yo:n tatsetselo:lo:ni n'tsetselowa ya wa:n ke:mah nikpante:kilia ya. A:mo, ta: neh nejo:n, wa:n neli taman nikchi:wa ne: yo:n ato:ltsí:n. ke:mah, nik..., n'mana wa:n n'pixka wa:n ke:mah nikte:tehteki a wa:n ke:mah n'pante:milia ya n' ato:ltsí:n. A:, pos neli. Ke:mah, ta:taman i:pa se: ichi:walis, n' ka:n nochi iwki nikilia neh se: kichi:wa, i:pa ta:taman. A:, pos neli wa:n ke:mah iwa:n se: kikua ya. Molo:niki wa:n se: tai a, se: kitte:te:ka ika komohkó:n se: kixelowa mah se:wi wa:n para se: tai a. Ke:mah, a:mo neh nejo:n, neh nikchi:waya neli neh nikue:chowa:ya nochi ika ie:wayo. E:mah, yehwa yo:n. Nochi ika ie:wayo, ke:meh yo:n se:, yo:n se: kikowa wa:n nikpa:ka neli, komo sokioh pos nikpa:ka no: nika:pachowa. ke:mah. Nikpa:ka wa:n ke:mah nik..., niktehteki a neli wa:n ke:mah nikue:chowa wa:n nikalaxowa wa:n ke:mah nikpante:kilia ya ne:n komo molo:ntok a ne:n ato:ltsí:n, mo:molo:ni a pos *cuando** yo:n se: kimachilia nikilia neh oksi a no: n' tein yo:n Ke:mah, ta: no: sohsokioh. ke:mah. pachti a moka:wa ne: de se: kipaya:na, oksi a kualtsi:n, mochi:wa ke:meh yo:n *arroz** oksik a, entó:s nejo:n tiki:xtiah ya wa:n, wa:n se: tai a. Ke:mah. Ke:mah, ta: neli nejo:n se: k..., ke:meh i:n ehkoh ya, se: kinili:s pos xtai:ka:n ya n' ato:ltsí:n, i:n yetok a. Ke:mah. A:, neh... A:, nochipa teh tikui nochipa teh n' ti..., teh tikui nochipa alaxtik tixti, a:mo, neh nochipa nikchi:waya neh nikpaya:na. E:mah, pero a:mo ke:man nikchi:w ika ne:n pachato:l, neh nochipa n'chi:waya nochipa, nochipa alaxtik, nochipa alaxtik nikue:chowa:ya. Tikpaya:na. Neh i:ksá: nikpaya:ntiki:sa komo yo:n achi toto:nik, Neh nikpaya:na nochipa. pero nikua:ya taxkal. A:, n' taxkal. A:, pos neli, a:mo neh, Taxkal, nejo:n nikompaya:na nikilia neh ahahwiya:k. ki:sa n' taxkal. Ke:mah, ta: neli ta:taman nikilia neh, a:mo, neh nik..., nochipa nikpaya:naya neh pero komo ato:l, *solamente** nikui no:, tixti alaxtik a, pero, pero komo yo:n nikchi:wa de yo:n *chocolate**, yo:n ke:mah, pero de, de ihkó:n teihsá: ato:ltsí:n nikchi:wa nochipa nikpaya:na. Chokola:ato:l. Ke:mah. Ta: no: taman ne: wa:n yehwa ya yo:n tao:l ox no: tikchi:wa pos, ne: n' tao:l, xokoato:l ke:ní:w n' kilwiah, a... ke:mah, yehwa yo:n no: takue:chol ne:n... ke:mah. Wa:n no: kuali iwa:n se: kinelowa komo se: kineki. Nochipa n'paya:na. A:, yo:n ke:mah, yo:n no: nikchi:wani, yo:n no: nikchi:wani. Ke:mah, yo:n neli no: se: kkue:chowa. A:, no: kualtia, a: pos neli. A:mo, neh... No: weli n' kamohtsí:n, se: kipantehtekilia, wa:n pos molo:ni wa:n se: tai:ki a, se: tai:ki a. ke:mah, yehwa sah yo:n neh nimitstahtani:snekik ke:ní:w no: n' tik..., titai n' ato:ltsí:n de n' kowkamoh[ato:lkamoh], Wa:n se: tai a. Ke:mah. A:, ke:mah, pos nejo:n, Ke:mah, ke:mah iwki ne: neh no: n... Ke:mah, ke:mah, yehwa ne:n... ato:lkamoh tikiliah n' tehwa:n. ke:mah, *porque** o:me taman onkak ne:n kowkamoh wa:n ato:lkamoh. I:pa iwki sah, i:pa iwki sah. Ke:mah, pero kowkamoh yeh pos i:pa iwki se: kikua, yeh i:pa iwki. ke:mah, yeh pos, yehwa sah yo:ni n' tein ika timonohno:tskeh, pos pané: ka:n, ka:n teh nikmati *más** neh kit iw..., nejo:n tasohka:matik miak *que** tine:chilwih ke:ní:w n' teh tikchi:wa, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos neh no: ompa niwa:le:wa, ti..., *tivecinos**, neh no: nimono:tsa niCelina González Nazario.