Pos ekintsi:n *este**, na:no ne: tikelna:miktokeh i:n xo:chit tein, tein ompaka ne: namehwa:n ka:mpa teh ne: moxola:l nankikuih para yo:n se: kita:lia *santoi:xpan**, se:..., tikiliah i:n tehwa:n i:n tima:se:walmeh ti..., titaa:ketsah, *Este** ne: teh... ne:, miak taman xo:chit tite:chilwih ne:n, tikuih, nika:n i:n tikitstia:tih seh se:. Ekinika, tikihtowa nankikuih yo:n wa:wa:xxo:chit, ¿ka:nachi taman onkak? Wa:wa:x... Onkak ata tein, no: onkak n' ista:k wa:n no: onkak ne:n yo:n ihkó:n neh, mahyá: *anaranjadotik**. Wa:wa:xxo:chit o:me taman onkak. Yehwa yo:n mohkó:n tiktekih wa:n tika:ketsah, para no: takualne:si n' *toaltar**. Yehwa i:n xo:chit, ¿kito:kah oso mochi:wa sah? *Este** se: kito:ka iteyotsi:n, ta: *mo que** mahyá: yo:n exo:yowa. Mahyá: exo:tsí:n ata mochi:wa wa:n se: kipihpixka wa:n se: kitohto:ka ya. Entó:s ompa ixwa ya, *mo que** kepo:ni wa:n iwki mochi:wa we:ikowit a. Wa:n *cuando** we:ia pos ihwa:k a m' poso:ni a. A:man i:n semi poliwtok a, pero ne: ke:man katka, telonkaya. Wa:n komo a:mo tei yehwa yo:n, yehwa ya n' *kampi:liahxo:chitsí:n** no: t'to:k..., tikto:kah wa:n tik..., tika:ketsah no: para takualne:si n' *altar**. ¿Wa:n yehwa i:n wa:wa:xxo:chit ke:ni:wki ne:n ixiwyo? No: ke:meh wa:wa:xin, wa:xin moih..., n' ixiwyotsi:n ma:..., ma:..., ma:..., *ma:rahramayeh** no: wa:n kualtsi:n moketsa we:ikowit, witsoh. A:, witsyoh. Witsoh. ¿Nochi n' ikowyo oso itech xo:chit witsyoh? *Este** itech se:..., a:mo, ikowyo ne: witsoh. Pero i:n a:mo tikmati n' ompaka ne:wí:n xa: kinamakah. Pos kinamakah n' ka:mpa kwe:ipiah, *mo que** miak *mata** n' kanah ika kipiah, kinamakah no:. Ta: kualtsitsi:n, mo..., ye:..., mahyá: tehte:ntsoneh kualtsi:n ne:n ixo:chiotsi:n. Wa:n *este** ne:n, yehwa ya yo:n *azaliaxo:chitsí:n** pos no: tika:ketsah, ke:man onkak, ke:meh i:n tiwa:l..., tiya:.., tiwa:lpano:keh ya onkaya. Semi wel mochi:wa ke:man *diez de** mayo, we:ro onkak ata. Wa:n yehwa ya no: tika:ketsah, ika tmotaa:patihtiowih no: *porque** komo senki:s tikowah pos no: pati:yoh. Te:chpale:wia miak a yo:n xo:chitsí:n de onkak. Yehwa i:n tikihtowa *zalia**, ¿ka:nachi taman tehwa:tsi:n tiki:xmattok? Pos neh niki:xmattok tein chi:chi:ltik wa:n tein *color gambilia**. Wa:n yehwa ya yo:n te:tekolotik mahyá: ihista:kyoh ata, yehwa ya yo:n no: niki:xmattok. ¿Ista:k no: onkak? Ista:k no: onkak, kualtsi:n pohpochiktik. Kachi mone:neki pero ki..., kanah ika kipiah. Ne: neh nikpia tein chi:chi:ltik wa:n tein yo:n telchi:chi:ltik. O:me taman. Yehwa sah neh nikpia. ¿Wa:n i:n komo se: kito:kasneki, toni se: kito:ka? Ikowyo. Ke:man selikmetsti se: kito:ka, ke:man yo:n tikita ne: wa:lahtok ne: me:tsti, wa:n niman x'postekiti wa:n x'to:ka, ne:nke:n selia. Kualtsi:n mochi:wa no:, *we:imata** mochi:wa. ¿Wa:n yehwa i:n xo:chitsí:n no: monamaka yehwa i:n *zalia**? Pos i:n *zalia** monamaka, kkalpawiah. Ne: mohkó:n se: kwe:ipia mah se: kinemi:lti:ti ika chikiwit. Kikowah. Se: kita:lia *cinco pesos rollo**, ne:nke:n se: ma:tami. ¿Wa:n i:n ke:niwki ne:n ixiwyo wa:n ox no: teyowa tak? *Este** a:mo teyowa. A:mo teyowa pané: *porque este** ne:, i:pa ikowyotsí:n neh nikitani n' kito:kah. ¿Wa:n ixiwyotsi:n ke:niwki? Yeh ma:pisi:ltik. Pero no: komohkó:n telonkak wa:n tikteki no: te:ahwayo:tih, mahyá: tohtomiyoh. ¿Wa:n i:n tikiliah teh *este**, *santiaguitoxo:chit**, yo:n ke:niwki ne:n...? Yeh ne: no: kualtia ne: nejo:n ti..., mah se: kia:ketsa. Yeh no: ikowyotsi:n selia wa:n kihtowah kit *que** teyowa *por eso** mochi:wa. Yeh o:me taman onkak, *morado** wa:n yehwa ya n' chi:chi:ltik. Pero tein *morado** yehwa ya kit ke:meh yo:n *semana santa** kia:ketsah. Wa:n chi:chi:ltik kuali se: kikui nochipa ya. Yeh nochipa ya kuali se: kikui, nochi kualtia nochi para nochipa *porque** yeh ne:..., nochi kualtia se: kima:nelohtiw. ¿Wa:n i:n nochi, nochi xiwit ne:n poso:ntok mah tikihto:ka:n? Pos yeh yo:n mahyá: nochipa ne: nochipa m' poso:ntok, a:mo ke:man mahyá: n' tami. Nochipa ya n' kualtsi:n wa:lonkak ka:mpa poso:ni. ¿Yehwa i:n xo:chitsí:n tikihtowa s..., *sa..., sa:santiago, santiaguitoxo:chit**, *Sa:santiaguitoxo:chit**. yeh ne:n, toni ne:, ke:niwki ne:n ixiwyo? Ma:we:weyaktsitsi:n, ma:yehyewaltik achi ata wa:n ma:..., ma:ahalaxtik. ¿I:n no: kinamakah n' te..., ka:mpa kipiah? *Este** no: kinamakah seki n' tokni:wa:ntsitsi:n, pero a:mo semi kinamakah *porque** achi niman ma:xi:i:ni. Tein *más** taxi:kowa yehwa ya ata *zalia** wa:n ne:n yo:n tikiliah ne:n ke:ní:w mono:tsa xo:chitsí:n, ne:n, yo:n we:ro mochi:wa ne:n, i:n tiwa:lpano:keh ago..., ju..., junio tak, we:ro mochi:wa ya. Xa: yo:n kiliah *gardenia**. *Gardenia** no: mochi:wa, yeh mayo. ¿Wa:n yo:n no: nanka:ketsah? No: tika:ketsah, ta: kualtsi:n ahwiya:k. Nikilia neh kualtsi:n, yeh o:me taman no: n' onkak, seki nejo:n ti..., no: *mo que** telpisi:ltik, yeh telachtoti. *Antes de** mayo i:pa poso:nka ya, i:pa, i:pa tantiw a yeh wa:n tein yo:n seki achi wehwei *mo que mero** mayo poso:ntok. ¿Wa:n yeh yo:n toni se: kito:ka, iteyo? *Este**, a:mo, ikowyo no:. Ikowyo, *imatita** mah se: kiposteki wa:n se: kito:ka no: ke:man selikme:tsti oso itech se: ko:ntsí:n mah kit..., se: kite:mo wa:n mah se: kixwalti ompa wa:n ke:mah se: kihkuania a. Selia ya. ¿Wa:n yeh yo:n no: kinamakah? Pos no: kinamakah, *cinco pesos rollito** no:. No: kkalpawiah, ka:mpa kitelpiah, n' ka:mpa a:mo tei pos sake:ra *togastito**. ¿Wa:n yo:n ixiwyotsi:n ke:niwki? Yeh nejo:n ata n' ixiwyotsi:n ne: *este**, yeh nejo:n no: ma:ahalaxtik. Ma:ahalaxtik wa:n ma:we:weyak ata. Tikihtowa no: nanka:ketsah ne:n yo:n ka:ka:lo:xo:chit. No: tika:ketsah n' ka:kalo:xo:chitsí:n ta: yeh kualtsi:n ahwiya:k wa:n kualtia para xo:chiko:skat. Ta:ká:n tikitah wi:tse se: a:ksá: ko:yo:t, *gobernador** oso *cualquiera** se: koyo:t wi:tse te:chtahpalo:ki ika no: tikseliah yo:n xo:chitsí:n, xo:chiko:skat. ¿*Porque** ke:yeh? Yankuik te:chkalpano:ki. Tiktasohka:matililiah de ne: te:chitaki. Yehwa i:n ka:ka:lo:xo:chit, ¿ka:nachi taman onkak? N' ka:ka:lo:... Yeh onkak o:me taman, onkak chi:chi:ltik wa:n onkak n' ista:k. ¿Wa:n ixiwyotsi:n yeh ke:niwki? Yeh ma:we:weyak no: ma:ahalaxtik wa:n yeh ne:, *mo que** ixwa sah n' ikowyotsi:n mos..., se: kitamo:t..., ka..., itsmomolika. A:mo mikilani ok *que** kualtsi:n selia. A:mo tikmati ox teyowa. *Este** kihtowah no: teyowa pero neh ka:n ke:man nikitilia n' i..., n' iteyo. Pero kualtsi:n mochi:wa. Wa:n no: tikihtowa no: nanka:ketsah i:n teh tikto:ka:ytia kostikte:nkua:kualaxo:chit, ¿yo:n ke:niwki ne:n..., wa:n ka:ni mochi:wa? Ompa ne: mochi:wa mah ika se: *tacorralti** wa:n ompa mochi:wa ya *linderote:n** ya. Ompa se: kipohposteki a se: ka:ketsa, ta: kualtsi:n *cuando** poso:ni, sayoh kipia ihkó:n okuilimeh pero te:kuah. Mahyá: tikihto:ka:n sipomeh. E:mah, mahyá: sipomeh pero telte:kokohkeh komo te:tipi:nih. A:mo ke:man nikita, ¿pero ke:niwkeh yo:n sipomeh? Ih..., mahyá: yo:n, tehwa:n tikiliah to:naltsompalmeh. Pero de mela:w n' te:kokoh komo sepa te:kuah. Wehka:wa ya x'machilihto. Wa:n mahyá: kitelpia yo:ni, mahyá: se: kimowilihte:wa, a:mo se: kineki se: kipohpostekis. ¿Wa:n yo:n mota:liah itech ixiwyo oso ixo:chio? *Este** itech it..., ixiwyo wa:n itech n' ikowyo. Wa:n i:n yehwa i:n xo:chitsí:n, i:n kostikte:nkua:kualaxo:chit, ¿ton *tiempo** ne:n poso:ni? Yeh nejo:n ti..., tak xa: poso:niti ok, poso:niti ok *porque** selistok. A:mo tikmati pos katí:n me:tsti. A:mo n'mati katí:n me:tsti ne:n poso:ni pero teh xa: tikmattos. Pos poso:ni pero a:mo no: nikchi:wa *cuenta** katí:n, katí:n me:tsti. Ta: no: *ig...**, ta: no: *igual** neh ka:n no: nikmatililia, nikita sah ne: ke:ní:w... Neli tsilihtok mahyá: tel se: kimowilihte:wa *porque** yo:n te:kuah n' okuilimeh a:mo no: se: kineki se: kiitas. Wa:n tehwatsi:n tikihtowa:ya no: n' ompaka ne:wí:n no: nanka:ketsah i:n, sempowalxo:chit, ¿ka:nachi taman onkak i:n, i:pa sentaman sah? *Este** yeh no: sentaman sah onkak. O:me taman ya pero yehwa ya yo:n nakastapal, pero i:n, yeh yo:n nakastapaltsí:n i:pa pos sayoh *mo que** mahyá: *adorno** sah tikuih a:mo para t'na:mikiskeh a:ksá:, se: towe:itayeka:nka:w oso se:, se: koyotsí:n wi:tse te:chtahpalo:ki ika tikmawistiliah ne:n tikchihchi:wah no: n' *collar** mohkó:n a:mo tei teihsá: xo:chitsí:n wa:n ika tik..., tikseliah ya. Ma:ski yehwa nakastapal. Yeh n..., kanah, tein ye:k..., yo:n ohololtik, olo:chtik, xohxo:poso:ni. Yehwa ika *tiktecibirowah** no: mahyá: tikseliah, tik..., tikmakah se: netahpalo:lis *porque** yeh te:chitaki. Wa:n yehwa pos n' tikihtowa nakastapal i:pa se: ka:ketsa sah. Yeh i:pa se: ka:ketsa sah, yeh a:mo no: se: kikui, pero ka:n no: kinekih kitekiskeh ta: ne: *más** kualtsi:n tein kuahkuali. Wa:n nochi i:n xo:chit tein timonohno:tskeh se: ka:ketsa, ¿i:n se: ka:ketsa kalihtik oso ne: tio:pan? Pos nochi kualtia ne: se: ka:ketsa *porque a veces** ka:n ahsi n' tomi:ntsi:n para se: kkowas wa:n nochi kualtia se: ka:ketsa xo:chitsí:n, itech i:n *todos santos** nochi yehwa n' ki..., tekiti. Kanah ika neh nikita ne: ka:ketsah yo:n, ka:n n'mati ox tiki:xmattok yo:n ohte:nakas mochi:wa ne:n miak yo:n xo:chit ata, ne:wí:n tehwa:n t'to:ka:ytiah a:yo:iswa:xo:chit, a:mo n'mati ox tiki:xmati. A:, yo:n xo:chi..., iswaxo:chit yo:n *mo:mora...**, yo:n mahyá: wahwastik. Kualtsi:n ata seki ata chihchi:chi:ltik wa:n seki ata ihista:k. Yo:n no: kualtsi:n se: ka:ketsa. Ika se: ki:xtoktia ya ne: xo:chitsitsí:n tein se: ka:ketsa. Wa:n yehwa yo:n, tein yo:n *este**, ihistak ata ne:n poso:ni wa:n ye:kahwiya:k a:mo n'mati namehwa:n ke:ní:w nankito:ka:ytiah, i:ksá: onkak yo:n ohte:nakas os ke:meh yo:n aha:tawyoh. A:, yo:n nejo:n texo:chiiswat. A:; iwki mono:tsa. Iwki mono:tsa, n' tehwa:n tikilwiah xo:chiiswat. Kualtsi:n ata ne: mo..., olo:chtik ata n' ixo:chiotsi:n wa:n kualtsi:n ata mochi:wa, *mo que** kihtowah *abono** no: kitsakuilia. Kanah ika we:ro telonkak wa:n ka:mpa se: kito:ka a:mo poliwilani ok. Yo:n no: kualtsi:n se: ka:ketsa pero kichi:wa se: e:yi to:nal wa:n wa:ki a, xokoya. Sayoh kikuih tak porin ahwiya:k. E:mah, kualtsi:n ahwiya:k. E..., e:mah ta: ne: kualtsi:n kite:maka n' iahwiya:kkayotsi:n. *Bueno** pos komo nochi a ne:n i:n xo:chitsí:n ti..., tein tehwa:tsi:n *este** ompaka ne: moxola:l ka:ketsah ne:, tite:chilwih pos sayoh ne:..., *o** xa:, a:mo nikmati xa: tikpia ok teihsá: se: xo:chit no: tein ka:ketsah timoelna:miktia. Pos tika:ketsah yo:n iwki n' olo:xo:chitsí:n, no: tika:ketsah wa:n yo:n *este** ne: xe:lahxo:chit. Seki ata xe:lahxo:chitsí:n *mo que** mahyá: kua:nahnanakatik, tsikits..., pi:pisi:ltik no: wa:n seki ata yo:n wehwei, wehwei mochi:wa. Pero yo:n a:mo nochipa onkak. Yo:n a:mo, ta: yeh i:n panowa sah, panowa sah, n' olo:xo:chitsí:n yeh poso:niti ok, yeh onkati ok. ¿Wa:n komo no: nanka:ketsah yehwa ne:n olo:xo:chit ka:nachi taman onkak? Pos... Onkak n' ista:k wa:n onkak yo:n *morado**. No: takualne:xtia mah se: ka:ketsa wa:n no: kualtia neli para se: koyo:t ika *tikrecibirowah**, no: t'chi:wah n' *collar**. Oso se: *tocompadrito** tein te:chka:wili:ki *crucecito** ika *tikrecibirowah**. Oso se: *tocompadrito** tein ka..., *kalsantito** kka:waki no: ka tikseliah. Nochi n' o:me taman. N' o:me taman, o:me taman oso e:yi taman nochi se: kikui yo:n xo:chitsitsí:n para ika se: kiselia ne: *tocompadrito** pos yehwa ya ne: ika timot..., timotahpalowah wa:n timoseliah. ¿Yo:n, yo:n kito:kah yo:n olo:xo:chit? Pos kitepe:wah, pero i:n tiwa:lpano:keh achto ok kitepe:wah, a:mo iwa:n ke:meh sempowalxo:chitsí:n. *Más** chika:wak, *mo que** chika:wak *más, mo que** ne:nke:n wehka:wa para poso:ni. Wa:n yehwa ne:n xe:lahxo:chit no: kito:kah. No: kito:kah, pero no: ne:nken ne: wehka:wa, se: kitepe:wa *porque** a:mo n' ihsi..., a:mo kikui n' e:yime:tstika sah. *Antes** se: kitepe:wa para chika:wak a ne:n *todos santos**. Pos yehwa i:n sempowalxo:chit wa:n tikihtowa olo:xo:chit wa:n xe:lahxo:chit ¿i:pa *todos santos** sah se: ka:ketsa? Ihkua:k se: ka:ketsa, ihkua:k yo:ni se: kikui wa:n *cuando** se: tase:me:tstilia. ihkua:k se: kita:lia okseki wa:n se: kichihchi:wa ok no: n' tamaltsí:n wa:n seki se: kita:lia ok xa:ntohpan mah pano. ¿Katí:n to:nal i:n nankichi:wah yo:n teh tikilia nantes..., nantase:me:tstiliah? Ke:mah *San Andrésilwit**. *Bueno pues, este**, ¿nochi a tak eski ne:n tein i:n tte:chnohno:tstoya n' xo:chitsí:n tein se: ka:ketsa? Pané: nochi a. A:, *bueno** komohkó:n nochi a, pos *este** sayoh ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh niwi:tse de Yohualichan, nimono:tsa niMaría de Jesús Tecuaco.