A:xka:n ne:, na:nah, nika:n i:n, nika:wí:n timoahsih, ne:, nikitstok i:n kowit tkilwiah *tsapocorona**, amo n'mati ox no: tiki:xmati n' teh. Pos no: niki:xmati, no: neh nimitsitstiwi:ts ne: tikahkoitstok, pero tak no: niki:xmattok i:n kowtsí:n. Ne:, a:mo n'mati ox no: onkak ne: ka:mpa ika teh tinemi, neh nika:wí:n ka:mpa i:n ninemi i:pa sayoh se: kowit onkak wa:n ne:, Ne:, pos *para, para qué es**, nimitskaya:was a:mo ke:man nikua ne:n ita:kilo, Pos tehwa:n para ton nikihto:s ne: tikits..., tik..., tikitah n' te:mi a pos ne: tik..., timoe:wiliah, tikuah ya n' tehwa:n, ika tiaxtokeh ya ne: kalihtik timomahse:waltiah, ta: kualtsi:n we:lik, ta: tsope:k. Wa:n telte:mi n' *cuando** ta:ktok, telsenka ya xi:i:ntok n' itampa. Mela:w kikuah yo:n mo:yo:..., pa:pa:lo:tsitsi:n. ¿Ke:meh toni we:lik? We:lik *este** ne: ke:meh yo:n *este** ne:n ke:meh kano:nes no: we:lik pero ne: *como que** mahyá: telaha:yoh wa:n kualtsi:n wehwe:lik. Ihichkatik ne:n i..., n' ipane:wayo ya ne:n iteyotsi:n se: kipanki:xtilia. ¿Wa:n iteyo kehke:..., ke:niwki? Wahwapaltik, mahyá: tihti:ltik. ¿Wa:n ne:, ne:, *este** xa: tikmati n' ixiwyotsi:n ke:niwki? *Este** ma:we:weyak ma:ahalaxtik. No: ke.meh i:n nika:n onkak. Ke:mah, no: iwki a. Iwki a wa:n *este** ne:, Ke:man telta:ki pos no: neli moa:wilowa, ne: pahpacha:niti n' ta:lpan *porque cuando** teloksi a *hasta** oho:me ki:saki a ne:n pwetsi. Wa:n komo se: motekilia pos no: kualtsi:n se: mokxitilia, kualtsi:n oksi, ahsitok wa:n *cuando** ne: *este** ne: puwetsiki pos ne:, tapa:ni a wa:n neli n' yehwa:n yo:n pa:palo:tsitsi:n no: mokualtiah *porque** yehwa:n itech mota:ta:li:kih, kimahse:wah Xa: tikmati mah, mah tehsá:, mah kualtia ika se: mopahti, mah se:..., mah ika se: kipahti se: kokolis. Pos yo:n neli a:mo, a:mo pahti ne:n ixiwyotsi:n, tein pahti yo:n tikiliah *chirimoyaxiwtsí:n, ne: sayoh *mo que** ta:kilo:tsi:n sah n' te:maka wa:n no: wa:ki, wa:ki n' ikowyotsi:n no: tata, kualtsi:n, sayoh *que** a:mo tekolowa, *mo que** mahyá: owapachtik. senka, senka se: mota..., motamaka no:, ka se: motixilia ne: tikote:noh, se: motamolo:ntilia ika no:, kualtsi:n xo:ta. Wa:n i:pa achi sah ke:meh i:n *este** moskaltia *porque** neh no..., ni..., nochipa nikita ke:meh ke:meh se: *ocho metros** sah de wehkapantik, a:mo ke:man semi wehkapantia. Iwki sah ta: ma:malakachtik sah ne: mochi:wa wa:n iwki mela:w mota:ki:ltia. Ke:mah, mo..., moma:so:sowa mahyá: momahma:ytia ne:... Mahma:yeh sayoh, *mo que** ma:we:weyak tepitsi:n wa:n ne:n, ma:malakachtik n' kowtsí:n mota:ki:ltia, a:mo wehkapania. Ke:mah, yeh neli, neli wa:n ekkualtsitsi:n i:n ixiwyo, mahyá: ma:ahalaxtik. Ke:mah ta: kualtsi:n ne: nejo:n te..., ahalaxtik wa:n ma:pohpototik n' tatampakopa. Ke:mah. E:mah, iwki no: iwki neh nikitstok i:n kowtetsí:n neli ta:ktok pero ne:, kualtsi:n mochi:wa, mohkó:n no: iwki teh tikitstiwi:ts. Ke:mah, na:no. Neli weh ta: ne: ipa iwki i:n nika:n timona:mikikoh wa:n timotahtaniah ne:n kowtetsí:n neli miak ta:taman tiki:xmatih, Ke:mah, ta: nimitsilia neh i:pa nikita pero a:mo ke:man nikua, a:mo, a:mo ke:man nikita. A:, n' ka:n ke:man tikua. Neh nik..., nikmahse:wa ta: ne: we:lik. Ke:mah. We:lik *hasta** nimote:palkui:li:ti n' kanah ika ka:mpa nikita kipiah, neli nimotahtanilia pos ta: ne: tsope:k kualtsi:n, we:lik. Wa:n a:mo tikmati xa: weli kichihchi:wah ke:meh yo:n a:t kia:ma:p..., kia:pa:tah. *Este** no: we:lias acha, ta: kiahwiya:lia wa:n neli ne:, kualtsi:n se: tai a no: n' ia:yotsi:n, *mo que** mahyá: *juguito** no: mochi:wa. Ke:mah, eski nimitsilia pos xa:, xa: i:ksá: no: nimok..., nimotekili:s se: i:n ka:mpa onkak wa:n E:mah, ta:... Ke:mah, ta: ne: xmochihchi:wili wa:n xmochihchi:wili n' a:tsí:n wa:n timo..., timoitkilia n' ka:mpa ti..., teihsá: titekiti pos ne:, ompa timomaka ya n' a:tsí:n, we:lik kualtsi:n. Ke:mah, na:no, no: nike:ko:s. Ke:mah, ta: ximo..., ximotekili no:. Wa:n i:n tsapot i:pa, no: ika ka:mpa ika teh tinemi no: *es...**, no: ke:meh i:n ta:ktok, i:n ohololtik wa:n pawihwitstik. Ke:mah, no: iwki ne: nikita ne: neh, nikits..., niki..., nikitstok no: i:n tikitstok n' teh ne:, no: keh..., ohololtik wa:n pawihwitstik, tsihtsikiltik n' tehwa:n tikiliah ma:se:walkopa. Ke:mah, neh n..., neh nimitsilia pawihwitstik mahyá:. Ke:mah, ta: tsihtsitsikiltik. Ke:mah, iwkitik mahyá: yo:n seki tsapot ata kiliah ne: *guanábana**, sayoh *que** yeh i:xtapalweyak. Yeh weyak wa:n yeh *este** ne: tamantik xoko:k xoko:k wa:n w..., n' tsope:k. Ke:mah. Wa:n mohkó:n ne: a:mo no:..., *mo que** kualtsi:n ka:mpa onkak a:mo no: ta:ltakua:wi tak, mahyá: xoko:k sah. Ke:mah, pero yo:n semi we:lik, no: a:tsí:n se: kichihchi:wa, *mo que** ahwiya:ya no:. Ke:mah wa:n E:mah. yeh no: kuali se: kichihchi:wa ato:l yehwa yo:n *guanábana, pero nimitsilia** Ke:mah, ta: we:lik. We:lik kualtsi:n, xoko:ka:tsope:k. Ke:mah. Se: kita:lili sayoh pane:lah *o azúcar**, tein se: kahsik. Kualtsi:n we:lik no: neh nik..., nimitsitstok ne: tikahkoitstok, pané: tikuahtokeh ya. Ke:mah, na:no. Nimitsilia:ya pos ke:mah, komohkó:n no:, no: iwki ne:n ta:ki ne: ka:mpa ika teh ti..., tinemi pos *este**, Ne:, no: mochi:wa. Ke:mah, yehwa i:n nimitstok ne:si a... A:mo, ta: ne: kualtsi:n mota:ki:ltia neli no: n' ka:mpa no: ta:l..., ki..., ta:lkualka:n tak ne:, kualtsi:n no: mochaya:wa. Ke:mah, tak ka:mpa ta:lna:miki. Ke:mah, ka:mpa no: kina:miki n' ta:ltsí:n, ne: mochi:wa kualtsi:n, no: mota:ki:ltia, neli kualtsi:n ika no: se: motomi:ntia ne:n ka:mpa onkak ta: pati:yoh n' kinamakah. Ke:mah eski. ¿Ne: pos no: monamaka? Monamaka acha, monamaka wa:n no: monamaka yo:n tein 'tsilia n' *tsapocorona**, ne:n sayoh i:n *mo que** yehyewaltik no: monamaka. Katka, *valerowa:ya diez pesos** se: wa:n yo:n tein ne: *guayábana** yeh tak, xa: kinekiskeh no: n' *quince**, tein no: telwehwei. A:, ke:mah, ne:n *guanábana** nikmattok *que** monamaka, tein... Ke:mah ta:... Ke:mah, monamaka, ta: pati:yohtsi:n no:. A:h. Ke:mah pero i:n *tsapocorona** a:mo nimo..., a:mo ke:man nikitani ne:n... *Bueno**, no: yo:n no: monamaka, ta: no: we:lik, ta: tsope:k. *Sólo que** kohkostik ne:n i..., n' i..., n' ipachyotsi:n. Kualtsi:n we:lik no: wa:n no: tata n' ikowyotsi:n. Neli n' tikihtowa. E:mah, tata. Pos kuali a na:no, miak tasohka:matik. Ka:n tehsá:, tasohka:matik n' tehwa n' a:ki nika:n timotitakeh. Nipa niow a. Ne:chili ka:ni ne:n tiwa:le:wa n' teh na:no wa:n moto:ka:y. Neh niwi:tse ne: Yohualichan, nimono:tsa niMaría de Jesús Tecuaco. *Bueno** pos neh noto:ka:y Amelia Domínguez wa:n niwi:tsa ne: Xaltipan. A:, pos neli. Kuali a nika:wí:n timoitakeh.