Pos no: timitstahtani:snekih na:no *que** eje:n para pahti ne: kikuih yo:n iteyo n' tsontsapot, ne:, para toni yo:n pahti, ton kokolis kipahtia. E:..., mah no: nimitskahkaya:wa ta:to neh no: niki:xmati yo:n tsapo..., tsapotsí:n iteyotsi:n, *este** ne: mah se: kikue:cho kit wa:n *este** mah se: ki..., tai, mohkó:n se: kalanemi, wa:n os mohkó:n se:, yo:n tepe:wi ata se: itsontsi:n we:ro tepe:wi, mah se: mokua:te:kili no: kualtia wa:n yehwa ya yo:n ika tsiktsi:n se: mokuitapawi komohkó:n a:mo teh pahti. Ke:mah. Pero se: kichi:wa m' *pelotillas** ika ichkat wa:n de mi:miak taman ya ne: se: kisantes..., se: tasentilia, ke:meh yo:n epaso:tsí:n se: kikui, ke:meh *albahaca** tsiktsi:n se: kikui wa:n ke:meh yo:n *este** ne:n, tikuih ne:n ke:ní:w mono:tsa, yo:n xiwtsí:n, xa: tiki:xmati n' teh yo:n, ¿*Tomillo**? A:h, *mirtos**. A:h. *Mirtos, mirtos**. Wa:n mohkó:n no: onkak yo:n *tomillo** no: tsiktsi:n se: kikui wa:n tsiktsi:n *tabaco** wa:n tsiktsi:n *ajo**, se: olo:chtasentilia yo:n miak taman ya, wa:n ke:mah mah se: kite:kilia n' *aceite** wa:n mah se: tapo:lo ihkuí:n kualtsi:n, wa:n ke:mah mah se: kichihchi:wa ya m' *pelotillas**. Wa:n ke:mah nejo:n ti..., no: kualtia ya mah se: kitolo seki wa:n seki a mah se: mokuitapawi ika. Pero ni..., pero niki:xehekowa kitsoyo:niah ata. Ke:mah, mah se: kitso:tsoyo:ni ika yo:n *aceite** para ne:, Ika, ika *ahsie:teh** kiliah, ika *acei...**, mah kuali se: kie:wa, *porque** komohkó:n iwki xokoyas. Ke:mah, xokoya. E:mah, xokoyas wa:n i:n mah se: kie:..., ki..., mah se: kitso:tsoyo:ni. Ke:mah. E:mah para i..., kuali se: kie:wa ya. Yeh yo:n, yo:n para, yo:n para nemowtil yo:n, para nemowtil, a:mo para..., a:mo para ihtikokolis ok, para nemowtil ya. Para nemowtil, para nemowtil *porque** nikilia neh para ne: nochi yo:n kipale:wia ya, te:pale:wia komohkó:n ne: a:mo teh se: se: kineki ok ata se: sepatika: ma:ski se: kikua:s a ne:n koyo:pah pero ka:n te:pahtih ta: ne:, Ka:n te:pahtia. nejo:n ti..., semi a nika:wí:n tein tehwa:n nika:wí:n onkak ne:n to..., toxiwwa:n ne:n tikuih pahtsí:n. Ke:mah. tein nika:n tik..., ma:se:walkopa *mo que** n' tehwa:n timopahtiyah. Ke:mah, pos se: ta:totsi:n, Yehwa yo:n, ne: nikmat..., no: tepitsi:n n'matililia yo:n pahmeh *porque** Ke:mah. ke:mih i:n neli *que** a:mo se: pa:ki pos se: kichi:wa ya de miak, se: ne:ntamati *porque** a:mo se: kimati ke:ní:w se: mopahti:s. Ke:mah. Ke:mah, se: kiehekowa neli, Wa:n se: sepatika: pos neli, *dios** kitio:chi:wa te:..., te:namiki. Ke:mah, mochi:wa pahtsí:n. Ke:mah pos ne: no: ne: yehwa yo:n nejo:n, Yehwa, ke:mah, kichi:wa *remedio**. Se: tato:tsi:n te:chnohno:tstoya de, de Zacatipan wa:n te:chilihtoya *que** yeh tano:tsa, ki..., ki..., a:ksá: mo..., momowtia itech, itech a:t *o** itech ta:lmanik, wa:n t'tatsi:ntokia:yah, yeh kit a:mo teh kita:lia niu:n ta..., te:te:mpachowa, soh kichi:wa sah yo:n tio:tahto:lmeh, wa:n pahti a n' a:kin momowtihtok, pero, tehwa:n timoliah *que** ke:mah *porque** i..., no: semi motelneki mah kite:mpacho:ka:n, *porque** n' tochi:chi:ya mo..., *cuando** se: momowtia mokelpachowa ata, moi:xo:mekelpachowa. Ke:mah. Mokepa, mokelpachowa oso mo a:mo mochi:wa olo:chtia ihkui:ni *porque** neh nikpiaya se: nopili wa:n *telmaletoya**, tel..., *mo que telmaletoya**, a:mo me:waya ok. Ke:mah. wa:n *este** ne: no:ya:mpa ya n'wi:kak nopilitsi:n n'te:pahti:lti:to wa:n ka:n ke:man kipahtihkeh n' ka:mpa nikitkik, entó:s n' iwki sah nikehkoltia wa:n iwki a wa:n iwki nikitstok, pos a:mo no: n'mati ok toni n'chi:wili:ti, sayoh nikitstok, soh n'chi:xtok. seki ne:chilia n' te:pahtia:nimeh *que** sayoh mah nikchiya, *porque** yeh mikiti a, a:mo pahtis ok. Pos neh neli ne:chmaka tayo:kol a pos no: pilitsi:n pos nikita ke:meh yo:n chi:wi *porque** pos nimolia neh ta: nopili ke:ní:w n..., nikpolo:ti, Ke:mah. Pos nikne:ntamachia ya, nikchi:wilia:ya *remedio, a ver** ke:ní:w m' pahtis *porque** neh nik..., neh nikchi:wilia ya ne:n pahti ma:se:walkopa, *porque siempre** neli mah se: kineltoka i:n ma:se:walpahti *porque** te:chi:wilih, *siempre** pahti. Ke:mah. Pos te:na:miki. Pos ne: nikte:te:mpachowa mo:stah, nikte:te:mpachowa pero n'machilia ne:n itoskak weh ye:k ihkuí:n ya mochi:wak, mahyá: *bolatiak** nika:n, Moololowa. a:mo para xmoma:kalaki ok. Ke:mah *porque...**, ke:mah *porque** yo:n, Nimolia:ya a:mo ke:man mopal..., mo..., pahtis yo:n nopili, pos mo..., pos moolo:choh ya nika:n i:n itate:mpayo n' tein ika ttatolowah. Ke:mah. Ka:n weli ok, ka:n kanah ika ok xmoma:kalaki, *hasta** nikiwi:kilih ya n' okseki na:nomeh, nikilia neh ne:chitili:ka:n nopili ox neli n' ke:meh n'machilia, pos ta: neli kihtowa, pos ta: mochi:w mahyá: yo:n mahyá: moolo:choh ya kihtowa nika:n itoskak, ka:n para xmoma:kalaki ok, Ke:mah, *porque** yo:n se: i..., ke:mah porque** se: ichichi:ya ne: i..., pos neli nikilia ta: nikitstok nikilia ka:n wel kitolowa ok n' taxkal, ta: ihkó:n maxaltik wa:n kua:..., mo..., *cuando** mok..., kichi:wa i:n motetekuinowa ihkó:n. mahyá: mo..., mo..., mo..., moololoh ya, mah..., motetekuinowa ya. Wa... wa:n onkak se: inenepi:l mochi:wa ihkuí:n *porque** neh i:n ke:mania:ntika a:mo timoneltokili:s, tel a:mo para n'tolo:s n' taxkal, wa:n nimomachilia nehwa *mismo**, nmote:mpachowa pero n'machilia ihkuí:n chi:wtok i:n no..., n' tein nochi:chiaya, ka:ni n'mela:wati ok. sayoh nimonemilia itech noyo:lo, pos ke:ní:w nimolia nimopahti:ti wa:n ka:n niweli ok. No: n'matililia tepitsi:n yo:n tate:mpacho:lis, pero sepa nikitato se: na:no, xne:chte:mpacho, ne:chilih *que** kuali timoka:w a. pero sepa niah, sepa nimomachilia nejo:n nono, pero ka:n teh kuali nimoka:w, ta: n' taxkaltsí:n ka:n wel n'tolo:sneki, nimolia no: nmochi:wati iwki, Ke:mah. *pero este** de nipe:wak nimokuitapawia, *nueve viajes** nimokui:kuitapawih *mismo** nehwa. Nitasentilia seko sah yo:n xiwtsitsí:n wa:n ompa ke:mah nimo..., yo:n tayowa ya, *cuando** nikochiti a, nochi nta..., ntaehe:wa ya nochi *nocositas**, notapalo:l nochi nike:wa ya para a:mo n'ma:tokas ok, ke:mah nipahti:ti a wa:n ke:mah nimote:kati a, nimote:kati a, nimomahtekia sayoh wa:n neh niow nikochiti a. pos tane:si pa..., pa..., nimopahpa:ka pos pa ne:n, para ntachi:wati nono notikote:noh, pos neli ne:n tel yo:n, mohkó:n neli se: kipia yo:n kokolistsí:n wa:n ma:ski mitsno:tstoskeh ya no: n' tokni:wa:ntsitsi:n te:chi:wiliah ya no: n' *curación** de yehwa:n, pero a:mo t..., s..., a:mo se: pahti, ta: yo:n kalanemi:lis ka:n moketsa, Ka:n moketsa, ne:, neh, ke:mah, ka:n moketsa. Ka:n moke:tsa, ta: mahyá: sempano:tok a no: ne: se: iihtik, ka:n... Ke:mah. Titai:s a:tsí:n, tikua:s se: taxkal nochi yowi ne:n, Ke:mah. Ka:n motsakuilia. nekalawi:l *porque** pos ka:n motsakuilia ok, ta: pos ne: seyow a. Ke:mah, *porque** se:... *Hasta** se: sepa iwki no: se: mo..., miki a, pos ka:n se: pahti ok. Ka:n se: pahti ok neli. Ta: ke:mah. Pos mah se: kieheko, ka:n na:kin semi weli ne:n Ka:n se: pahti ok, pero tehwa:n mah se: mochi:wili ne:n tamach para ke:ní:w se: mopahti:s. tiyo:lkeh ne: tiweltinemih to t'chi:waskeh, sanoke timone:xtiliah *porque** te:... Ke:mah. I:pa ikwi a, tehwa:n ya nika:n timonemiliah n' ta:ltikpak nika:n ke:ní:w n' tikchi:waskeh timopahti:skeh. Ke:mah. Ke:mah pos iwki. E:, n' ta: iwki yo:ni ta:to, tehwa:n ne:n, iwki yo:ni n' tehwa:n timopahtiyah. Ihkó:n neli, wa:n s..., se: ta:to te:ch..., te:chilwihtoya no: neli, no: nte:chilwia no: neli. E:mah. E:mah cha. Pero neh niki:xehekowa n..., i..., *que, que** motelneki mah se: mote:mpacho wa:n komo a:mo mah Yehwa ne:n te:kuitapawi:ka:n *para, porque** nemowtil *mo que**, Mah tekuitapawi:ka:n na:nomeh, mah se: mo..., *mo que** momowtiah *porque** mokelpachowa ne:n tochichi:ya *o** motetekuinowa wa:n yeh ka n' taxkaltsí:n a:mo wel tikuah ok *porque**... E:mah. *Porque** se: mahkocholo:nia tak yo:n, s... E:mah, motetekuino:s. A:mo weli ok, ta: mahyá: ne: se: kimachilia pero se: ikuitaxkol n' ka:mpa yetok komohkó:n *este** a:mo kuali yetok se: iihtik, *hasta** x'mati ka:ni n' tantok *porque hasta** a:mo se: kima:ahsi ok no: se: ikuitaxkol, moka:wa mahyá: yo:n Ke:mah. se: a:mat ihkuí:n sempano:tok a, ka:ni ok, *por eso** ne:n, ka:n kanah teh ke:ní:w, sempanowa ya se: inekalawi:l *porque** pos sayoh ihi:xse:, i:xse: ya sah moka:wa mahyá: ta: pos, Ke:mah, ka:n motsakuilia ok tei. i:n tietokeh mahyá: i:xo:me n' tokuitaxkoltsí:n, tein wi:tse se: n' taihtik, temo:tok entó:s wi:tse para tatani, wa:n tein moka:wa ya yo:n panki:sa mahyá: motetsi:lowa ya, tak ke:ní:w panki:sa. Ke:mah. Ke:mah. Panki:sa, iwki yo:n neh niki..., nikitak wa:n iwki yo:n neh nimopahtih. *Mismo** nehwa ya nimopahtih *porque** pos nochi nimonemi:ltih ya wa:n Ke:mah. neli tikihto:s no: mahyá: tia:skeh kanah ika te:chitas se: a:ksá: na:notsi:n, te:chpahti:s pero, pos neli nochi tomi:ntsi:n moneki wa:n ka:n se: kahxitia ok pos ta: moneki wa:n neli ne:n mah se: mone:ntamachi:wa para tehwa:n ya *porque** pos Ke:mah. kipia de mah no: se: momachti *porque** pos komo a:mo se: kichi:wa *cuenta** pos nochi s..., nochipa ya wa:n se: na:no, se: ta:to no: *dios** kihkuani:s wa:n nipa ka:n ka:n akah ok ma:ski tiko:nmattoskiah tik..., te:chpahti:skia tikmattokeh kuali tapahtia:yah, Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, iwki yo:ni n' tehwa:n ta:to n' ompa ne:, A:, n' ta: moneki se:... timopahtiyah. E:mah. Ke:mah, mah se: mo..., Ke:mah, ta: moneki, moneki neli mah se: kine:ntamachi, mah se: momachti ke:n se: kichi:was, ika i:n se: ipi:pilwa:n *o** se: iixwi:wa:n wi:tseh wa:n komohkó:n, a:mo tiweli pos t..., tite:kne:ltih nochi, m' pi:pilmeh kka:watih tomi:n wa:n kkaya:wtokeh sah. I:pa iwki pero ta: neli ne: mah se: mochi..., mone:ntamati ke:ní:w se: mo..., E:mah wa:n kachi kuali mah se: kichi:wa se: yeh wa:n... Ke:mah. mochi:was *porque** neli ke:meh i:n se: kimpia se: iixwi:tsitsi:n pos neli momowtiah wa:n Ke:mah. se: sepatika n' ka:n kinekih kkua:skeh n' taxkaltsí:n *porque** ka:n kwe:liliah *porque** yehwa yo:n nemowtil kinta:ni. Yehwa yo:ni. E:mah. Wa:n ke:masá: *cuando** yo:n kin..., pilimeh kinkui n' kalanemi:lis de nohne:lmeh ok, Yehwa. yo:n kalanemi:lis kin..., mochi:wa ke:masá: kua:a:wetsih ata. E:mah, kua:a:wetsih. E:mah. Ke:mah, ta: nochi *kimpasarowa** neli yo:n se: sepa mowetsi:ltiah oso neli tein *cuando** selkeh ok pos neli ne:, mowe..., mowetsi:ltiah wa:n momowtiah pero, yo:n no: kichi:wa *remedio** mah tehwa:n se: kinchi:wili no:, Ke:mah. mah se: kite:ka itech *cama** m' pilitsi:n, wa:n ke:mah mah se: *kimetsparejaro**, mah se: kitahtapechti kualtsi:n ne:n ikua:tsompal wa:n ke:mah mah se:, yo:li:ktsi:n se: kimets..., kimetskahokui tepitsi:n *porque** neli *cuando** yo:n telseltsitsi:n, *apenas** ata kipiah *o** se: *quince días o veinte días**, semi *peligro para** se: kimpahti:s wa:n yo:n se: sepa ata motelihso:tah m' pilitsitsi:n, Ke:mah. *porque** neh nikinitani ne: nikimpia noxwi:tsitsi:n, ekintsi:n wehweykeh ya *gracia de dios, porque** pos ne:, yo:lik mahkoktokeh ya nopiliwa:n wa:n Ke:mah. iwki sah nikimpahtia *porque** no: se: na:no no: ne:chmachtih, kihtowa ne: na:no, kihtowa n' ta: neh kihtowa a:mo nisenemis, kihtowa n' *dios** ne:chihkuani:s kihtowa wa:n mah moma:..., mah moma:ko moka:wa kihtowa i:n tanawati:l, xikita kuali kihtowa kení:w nikpahti:ti kihtowa m' pilitsi:n wa:n no: uhki a kihtowa a:mo sepa ok kihtowa xne:chwa:lkuili kihtowa *porque** neh *dios** ne:chihkuani:s. Ke:mah. Wa:n neli m' *pobrecito** no:, *nocomadrita** katka momikilih pos a:man kihtowa, tehwa ya xne:ntamati kihtowa, *a ver** ke:ní:w n' tikinchi:wa m' pilimeh, neh a:mo nisenemis niu:n..., tekit nikitato ok m' *pobre** i:pa *mal** yetok a pero ne:chpahtilihka ok. Pero ekintsi:n kihtowa a:mo ok kihtowa, *este** a:mo xwa:lkui ok kihtowa *porque** a:mo teh n'ye:kmati. Wa:n... teh x'chi:wa ya kihtowa ke:meh nimitsnawatia kihtowa, komo tikita mihso:ta kihtowa yo:n telka:nmoketsa kihtowa n' ihxo:ch, xikui yo:li:ktsi:n kihtowa m' pilitsi:n wa:n xik..., mah, mah se: kihtowa n' kits..., kua:tsi:tski ihkuí:n kihtowa ne:n pilitsi:n, kualtsi:n mah kitsi:tski n' itsontekontsi:n, ihkuí:n kihtowa mah kkua:tsakuilti, wa:n yo:liktsi:n kihtowa n' itech..., x'metsmahma: ya kihtowa, imetstsi:n x'kahokuili kihtowa wa:n xikto:ka:yti kihtowa m' pilitsi:n wa:n x'metspi:tsa, ihkuí:n *x'parejarowili** kihtowa n' imetstsi:n wa:n x'pi:tsa kihtowa chi:ko:me *viaje** oso *ocho viajes** kihtowa x'pi:tsa wa:n tikitas kihtowa pahtis. Ke:mah. Mo..., mota:li:s kihtowa n' ikua:a:w kihtowa nika:n. Ke:mah. *Porque** neli pankalaki ata mahyá: se: tomi:n ata n' *cuando** tiseltikeh, pankalaki n' i..., ke:mih se: tomi:n ne:n ikua:a:tsi:n. Kua:tekochtia, wehkatantia. Metschikotiah wa:n entó:s ka:n mo..., ka:n *moparejarowa** n' imets. Entó:s *hasta moparejarowa** kihtowa wa:n tika:was a kihtowa yo:n pilitsi:n. Pankalaki, e:mah pankalaki. Ke:mah. Ke:mah, kua:tekochtiah. Wa:n yo:n, yo:n, yo:n *cuando** kua:a:wetsih ata metschikotiah m' pilimeh, metschikotiah, se: we:i wa:n se:... Wa:n yehwa se: kimahma: *cuando** mo..., mo..., Ke:mah, yo:n... E:mah. *Moparejarowa** kihtowa kualtsi:n ihkuí:n moka:wa kihtowa n' imetstsi:n, ihkua:k ke:mah kihtowa a:mo x'pahti ok kihtowa, *porque más** kihtowa tikwehwelo:s tehwa sepa. Ke:mah wa:n pos neh no: n'chi:wa yo:n ne: wa:n neh nikinkua:a:tila:na, niktila:na ika noihiyo ne:n i..., inkua:a:w wa... Ke:mah. Tepitsi:n sah, *pero cuando** yo:n pilitsitsi:n, mah se: kinte:moli. ke:mih *este** nika:n tipe:was n' ikua:ko nika:n tatahko, wa:n ompa nochi x'pi:chili nika:n italwayotsitsi:n, ke:meh yetok n' italwayotsitsi:n pilitsi:n, kualtsi:n x'pi:tsa wa:n ke:mah iwki pahti a. Ke:mah. Pahti a, pero nochi x'ne:nemi:ltili, a:mo sayoh seko sah ne:n tikchi:wili:s, sano telmiakka:n ya ne:n, *hasta** nika:wí:n ikechkochakya:n nochi mah se: kipi:tsa. Ke:mah. Ke:mah. Entó:s iwki yo:n pahti a, n' ika sepatsi:n sah wa:n kualtsi:n moka:wa ya. Ke:mah, kuali moka:wa neli, ke:mah kuali moka:wa. Pos yehwa yo:n ika t..., nochi tipe:wkeh *de, de que** i:n kowtet, E:mah, kuali moka:wa ya. tiahkeh *hasta** ika i:n de kua:a:wetsi:lis pero moneki mah se: motapowi para se: kimatis, Ke:mah, *porque** pos yo:n nochi m' pahmeh i..., *porque**... I:pa iwki ta:to neli ta pos ne: para s..., ke:mah ta: para ne: mah..., *porque** seki a:mo tikye:kmatih wa:n para kuali mah se: moye:kmela:wili n' tahto:l para, para se: kimatis ke:ní:w se: mopilpahti:s. Ke:mah. moka:wa totech *porque** pos komo a:mo ne:, ne:, ne: miak taman ne:n tehsá: kowtetsitsí:n pahmeh *por eso** a:mo tikmatih sah. A:mo tikchi:wah *cuenta, *mismo** tehwa:n tika:wilohtokeh yo:n pahmeh. Ke:mah wa:n nika:n onkak miak taman pahti, sanoke tehwa:n a:mo tikchi:wah *cuenta**, a:mo. Ke:mah wa:n t'nekih timokoyo:pahti:skeh wa:n neli tika:wtokeh nika:n Ke:mah timowe:ikokowah ya pos neli ne: mahyá: te:chta:nisneki a. te:lta:ni[te:ta:ni] a. E:mah. Neh nimolia ne: koyo:tapahtihkeh yeh E:mah. te:chpahtia ke:meh i:n se: moteki *o** toto:nik te:maka pahti, *pero cuando** se:, teihsá: tein kuali te:pahti:s nika:n a:mo kimatililia yeh, ke:meh i:n nexi:kolkokolis a:mo kipahtia ne:n tapahtih..., a:mo kipahtia. A:mo kipahtia. Ke:mah, mihkuania, ehka..., mihkuania, e:mah ika, e:mah ika, Yeh yo:n a:mo kipahtiya, a:mo kipahtiya, pero ne: se: kimatililia pos tokni:wa:ntsitsi:n se: kinahchi:wilia n' kokolistsí:n tein ... Mihkuania we:..., we:i *dios** kichi:wa, tatio:chi:wa pos neli n' tein *dios** te:ihkuanilia iwki sah, ye:kneli n' iwki pero ta: nochi *dios** kitio:chi:wtok nika:n tinemih ta:ltikpak. Ik..., ika tatio:chi:waltahto:lmeh ne: mihkuania, ke:mah, a: ke:mah nochi yehwa, a: ke:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania i:n wa:n, A:, *bueno** ta:to. yehwa sah, tasohka:matik *que** tne:chtapowih, tikmatililia i:n. Ke:mah. Ka:n teihsá: a:ki nika:wí:n timoitakeh wa:n Ne: nika:n timonohno:tstokeh, pos ne: ka:n tehsá: ne:, tasohka:matik de tehwa:tsi:n. E:mah. A:, n' os neli wa:n neh nimono:..., neh nimono:tsa niMaría de Jesús Tecuaco wa:n niwi:tse de ne:ka Yohualichan. E:mah. Ke:mah. Wa:n no: tehwa:tsi:n no: t'tasohka:matiah. Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno** tasohka:matik ke:mah na:nah, tasohka:matik.