Pos... *Bueno** pos na:no i:n sepa nika:wí:n timona:mikih ne:, nikneki nimitstahtani:s ox no:, tiki:xmattok yo:n ta:kilo:t kiliah ne: ti:ltsapot. Ke:mah, weh ta:to ta: neh nika:wí:n no: niki:xte:mohtok ka:nika ihkatok ne:n ti:ltsapokowit para no: n'neki no: nik..., nikte:mo:s i:n ti:ltsapotsí:n *porque** we:lik semi n' ita:kilotsi:n wa:n *este** ne: monamaka ata no:, no: se: ki..., *arpilla** se: kite:maka yo:n koxtal tikiliah yo:n xaltik. Ke:mah. Wa:n ne: kitkih, tikitkih tiknamakatih ya no: ne: we:ixola:l. E:mah. Pos no: ika tepitsi:n ya timotekipanowah ya yo:n mohkó:n tiki:..., tiktekkeh wa:n komohkó:n ne: tikua:tih sah pos no: kualtia timotekiliah wa:n timoe:wiliah. Ke:mah. Wa:n se: sepa se: kite:mohtinemi ata ne: itampa ya wehwetsi ne: yoksik wa:n no: tikuah ya. Wa:n para a:mo tik..., nejo:n ti..., ke:ní:w, pos timo..., timoololowiliah wa:n tikehe:wah para mah a:mo kikua yo:n chiktehtsi:n, E:mah. ne: para nejo:n ti..., tik..., tikmekawi:skeh ne:n chiktehtsi:n sake:ra ka:n ma:kui:lka:n t'ta:liah ne:n towito:n para ne: nejo:n ti..., mah mokui yo:n chiktehtsi:n para no: t'chi:waskeh totapalo:ltsi:n ya *porque** no: taman we:lik ne:n tikua:snekih wa:n neli de a:mo wel semi n' tikmo:tah ika yo:n *charpe, porque** yo:n *charpe** ata se: sepa ata mowa:lkepa sah n' tet. Se: *viaje**, tehwa:n timoi:xmotkeh *porque** ne: tiktsomo:tayah n' chiktehtsi:n ika yo:n *charpe**, wa:le:wak sah n' tetsí:n, mokepak *Hijuemala** ya. toi:xtipan wa:n ne:, ne:, para no: tikua:skeh yo:n chiktehtsi:n, *mejor** tiktachihchi:wiah ne: ika wito:n wa:n *tiktacorraltiliah**, t'ta:liah *mero** tatahko n' ti:ltsapotsí:n wa:n ke:mah tsikui:niki a yo:n chiktehtsi:n, de maya:ntok pos ne:, ompa ya mopilo:ki a itech ne:n nepeyá:l, ne:jí:n ompa tiki:xtapalta:liah se: kowtsí:n wa:n ompa ne: metstaksaki pos moahkoktiki:sa ya ne: wito:n wa:n mopilohtiki:sa ya, mopilowa ya, sake:ra ka:n o:me, e:yi mopihpilowah wa:n ke:mah ne:, Mopilowa ya n' chiktehtsi:n. Se: kinkihki:tski:ti a, se: kinimihmiktia ya ne:, se: kinyo:lpa:tska. Ke:mah. E:mah wa:n yeh yo:n ti:ltsapotsí:n ikowyotsi:n pos yeh no: wa:ki, no: ata no: kualtsi:n xo:ta pero ne:, no: ka timotixiliah tik..., mohkó:n te:chtahtapa:nilihkeh achi wehka:wa ne:n tata. Ke:mah. *Porque** mohkó:n achi no: a:..., *mo que** a:a:yoh tak. *Siempre** e:..., a:yoh, *por eso** a:mo wa:ki, ka:n niman wa:ki. E:mah, e:mah yehwa ika no: kichi:wa sake:ra tahko xiwit para wa:kis. Yo:n yo:li:k para wa:ki ata, yo:li:k. Yo:li:k wa:ki. Wa:n neli ne:, kualtsi:n mota:ki:ltia no: n' tsapotsí:n ka:mpa ihkatok. Ke:mah. Ke:mah, yo:n ta:ki neli wa:n... E:mah, iwki no:, iwki no: tikits..., tikahkoitah i:n ka:mpa tik..., tipanowah i..., kowtampa kanah ika ihkatok. Ke:mah. E:mah wa:n ne: tikitstiawih no: n' ka:ni onkak pos ne: para no: ti..., timahokuili:skeh. Neli ihko:ni. Ke:mah, pos neh no: nikitani yo:n kowtet, ne:, onkak ne:, ti:ltsapot semi ye:kwehwei ata, Wehwei n' ta:ki. U..., ye:kwehwei n' tsapot wa:n, wa:n onkak seki kualtsi:n ne: kahkamohtik. Ke:mah, ta: ne: miak taman no: ne:n ta:kilo:meh ne:n, Ke:mah, pa:nts... Aha:tik sah. mopihpilowa kualtsi:n, seki wehwe:lik wa:n sekia no: aha:tik, aha:tik. Aha:tik sah. Pero ne:n iteyotsi:n ata no: we:ro mochi:wa mohkó:n pa:ntepe:wik ne:n ita:kayo..., ita:kilotsi:n *mo que** ne: ixwa sah. Ixwa sah, yo:n ixwa sah, ixwa sah. Ixwa sah, a:mo mone:neki. I:n ka:n mone:neki n' kowtet. tikitas teh sa ihihkatok ne:n ikowtsitsi:n wa: sepa ompa pe:wa ya n' ta:ki. Ke:mah, ihko:ni yo:n kowtet wa:n iwki ne: Yo:n ti:ltsapot no: n' ti..., *cuando** selik, nejo:n *cuando** selik ne: ki..., wa:n yo:n ata n' i..., n' it..., n' ita:ka..., n' ita:kilotsi:n neli ne:n tein *cuando** sel..., seltsitsí:n ok ata wa:n ki..., seki ata se: mochi:wa ata yo:n wehwei m' pochi:nia se: inakayotsi:n, se: ima:ko oso se: ikechtipan, ka:mpa ka yeski, mah se: kita:li tsiktsi:n tenexistat wa:n tsiktsi:n rehfi:noh mah se: ki:xte:kili ata yo:n pohpochi:nia nihnika:n se: ii:xko, se: se:pa ata sa wehwei *mancha** ata ihkui:kuí:n mochi:wa ata *ruehruedatik** wa:n pohpochiktik. Yo..., yo:n kiliah pihpine:t, e:mah, yehwa ya. Tak mahyá: pihpine:t oso xi:yo:t. *Ajá**. Entó:s yo:n xi:yo:t kipahtia yehwa yo:n ti:ltsapot. Pahti no:. Ke:mah. A:mo moneki ne: *tiendapahti** oso yo:n mah..., mahtia ne: timoohohsas, sano Yehwa yo:n ne:n tehwa:n tikuih n' ompa ne: timopahtiah. Ke:mah, ta: koko:k ne:n tsapotsí:n. Xilimeh. Ke:mah pahti *porque** yo:n ko:kok yo:n ti..., ti..., ti:ltsapot koko:k, yo:n *como que**, yo:n no: kuali ki..., kimpahwiah ke:meh yo:n a:me..., a:michimeh. E:mah, kualtiya, kualtiya ne:, E:mah, kini..., a:michimeh semi mikih ika wa:n yehwa xilimeh, kin..., kinki:xtia yo:n, kini:xpohpolowa. Kini:xtayowaltiya. Ke:mah, kinp..., kini:xpohpolowa. Kintamantilia ne:n pahti, kintamantilia. Ij..., kachi kualtsi:n ahwiya:k ki:sa. Kini:xtayowaltia, pero se: se:pa ata ka:n no: ye:kwe:lkeh yo:n iwki se: kichi:wa ne:n okuiltsitsí:n, no: taman we:liah ya. E:mah, taman..., tamantiya, *mejor** a ne:n iwki sah se: moinki:tskilia *más** kualtsi:n se: motamaka, komo se: *moa:jolwilih**. Ke:mah, yehwa yo:n. Neh iwki ne: nikitstiwi:ts ta:to ne: i:n ohte:noh nika:n nipano:tiwi:ts ne: ka:mpa onkakeh i:n tsapomeh, pos neli ne: kualtsi:n ne:, Iwki. ta:ktokeh n' kanah ika xkita. Ke:mah, ta:ki neli, ta:ki neli n' *hijuemala** wa:n E:mah. pos neh no: nik..., niweli yo:n tikihtowa ne: tikintakechilia ne:n chiktehtsitsi:n, yo:n neh no: n'chi:wa yo:n wito:meh, nikta:lia ne:n, nikta:lia n' ti:ltsapot, niki:xtapa:na wa:n nik..., nik..., nikta:lilia n' tatahko, nikso ika se: kowit mahyá: kowto:..., nikowto:kia ne:n tsapot para a:mo koli:ni:s n' chikteh, Ke:mah, cha n' ta:... para a:m..., para a:mo moxola:was ne: tsapot wa:n moli:ni niwa:n. Nik..., nikola:ltia n' ihkó:n, nikyewalkola:ltia para a:mo kalakis se: se:ntapal ne: chiktehtsi:n, mah..., mahyá: nikte:n..., nikto:ka o:me, neh n'to:ka ne:, o:me, nikte:mowa o:me kowit tein yo:n yema:nik, kuali mokuetaxowa, mah ihtik, mahyá yewaltik mo..., n'takechia ne: seko i..., ih..., itsi:ntan wa:n ikua:pan nikua:to:ka wa:n sepa se: n'ta:lia ne:paka, o:me n'ta:lia wa:n nikteki se: kowtsí:n niki:xtapalta:lia, wa:n nejo:n ke:mah nik..., nikchi:wa ya *bosal**, wa:n nik..., nikte:mpilowa, n'pia se: kowtsí:n nik..., nikpilowilia se: kowtsí:n ihkui:ntsi:n, Para ika se: kina:lkua:taksaltia ata yo:n. E:mah. wa:n tiki..., neh niki..., nikilia, neh nikilia mi:nkat. Iwki t'to:ka:ytiah n' tehwa:n. A:, n' tehwa:n tikiliah ne: nejo:n ti..., posa..., *mo que** tik..., tikposa:ltiah ata wa:n nejo:n ti..., tikta:liah ata ne:n mekatsí:n para ompa mopilo:s a ne:n chiktehtsi:n. Entó:s ompa mopilowa ya ata yo:ni wa:n Ke:mah. ¿Wa:n ke:n tik...? ke:mah no: se: mowelitaya sake:ra sep..., sepa sah, n' ke:masá: *dios** tatio:chi:wa, tak no: *dios** te:ikne:lia, se: kkua:sneki n' chiktehtsi:n wa:n ka:n wel tikmo:tah, ne: nejo:n sake:ra ka:n na:wi no: mowa:lpilowah, *cuando** no: maya:ntokeh. Ke:mah. Ke:mah, pos ne: nejo:n neli mokuih ika yo:n wa:n mokui *hasta** yo:n *palomita o** chiktehmeh tein temowah ke:meh yo:n papa:n no: temowah ta:lpan, no:, no: mopilowa. Ke:mah, kikua no:. E:mah, ta: nochi mopilowa neli ta:... E:mah, no: ne:nemi wa:n no: kikua ya n' tsapotsí:n, kikua. no:, no: n' ta:lpan. wa:n no: nikintakechilia:ni n' ahko, itech n' ti:ltsapot. E:mah, ta: n' ahko no: weli ata n' kihtowah, pero n' ke:meh i:n tehwa:n tisiwa:tsitsí:n ka:n wel tikowtehkoh, No:., no:, no: t'takichilia. Ke:mah. i:pa ta:lpan sah tikokolowah neli, te:..., tiko..., ti..., petstik nochi tikololowah para a:mo no: ka sepa takua:ti:w *porque**, Ta:lpan sah. Ke:mah. *Sólo** tein ahko ya wa:le:was powetsiki pos yehwa ya ne: mokualtia ya ne: a:mo mopilo:ti ok ka:mpa tehwa:n t'ta:liah ne:n towito:n. Ke:mah wa:n yo:n, no: kuali se: kichi:wa *trampa** ika kiliah se: kitakechilia yo:n kuowit, yo:n ki..., kiliah n' koyo:meh *jaula**. E:mah, yo:n no: kualtia. de ohtat se: kitehteki wa:n i:x..., tepe:xo:not se: kitehteki ne:n kuowit ompa se: kkohkoyo:nia ika n..., ika, ika se: *alambre** xo:taltia wa:n se: kkoyo:nia ika, ompa se: kalakia n' kowit, se: kichi:wa mahyá: se:, mahyá: se: ka:kaltsí:n wa:n paniá:n se: kita:lia ya ka:mpa motatsakuas. Ke:mah, no: mo..., mokui ya. Wa:n de ompa n'chihchi:wa neh wa:n nikta:lia, nikta:lia se:, se: tetsí:n, se: kana:wak, Nikilpilia wa:n *cuando** nikte:mpilowa no: kipia mi:nkat no:. wa:n n'ta:lia takualo:t n' taihtik wa:n nimo..., nikta:li:ti ahko kuoma:pan, wa:n komohkó:n yowi n..., nikita kalak a n' chik..., chiktehtsi:n, niktila:na ya yo:n, yo:n *hi...**, yo:n tamali:n ika niktila:nati, komo ika n'tila:ntok se: mahtakti *metro** niktila:na ya wa:n ke:mah moka:wa n' chiktehtsi:n ompa ya. A:, n' iwki yo:n. Tehwa:n no: taman tikchi:wayah ne: nokalihtik ne:, Ompa moka:wa itech yo:n... A:h. itech n' toko..., kahfe:ntah *como que** ne: yo:n kanah ika *conejo** ata se: kimati no: yetok, wa:n kanah ika mot..., n' *conejito** ata motetampakalakia wa:n kualtsi:n m..., ka:mpa kochi no:, entó:s tikuih se: koxta:l tehwa:n wa:n tiki:xtapalta:liah yo:n koxta:l wa:n neli miak tikchi:wah, tiki:xtapalta:liah yo:n koxta:ltsí:n wa:n t'ta:liah se: *lazo**, wa:n *cuando** taksaki:w a yo:n *conejo**, kalakiti a n' koxta:lko sepa sah ki:sasneki a, sepa sah motila:nte:wa *lazito**, ompa ya moka:wa n' koxta:lihtik. Ompa moka:wa ya. Ompa moka:wa ya, entó:s no: nokta ya n' timowelitah, tikua:wihwi:tekih wa:n tik..., tikxiw..., xi..., tikchichinowah ya wa:n ke:mah tikx..., tikpa:kah ya, no: se: tapalo:ltsí:n ya timochihchi:wiliah. N' ta: miak taman weh tehwa:n timoskaltihkeh tikchi:wayah ta:to tehwa:n. A:, miak taman se: kichi:wa *porque** se: kikua:sneki ne:n Ke:mah, sa no:, no:, no: semi we:lik yo:n okuiltsí:n. Pos se: mone:xtilia, ke:mah, *porque**... kowtahokuiltsí:n wa:n neli ne:, se:, ta: ne: *mo que** mochi:wa wa:n neli ne: kualtsi:n no: onkakeh, kue:man, ke:man onkakeh yo:n okuiltsitsí:n, ta: semi no: kichi:wa *daño**, ata ka:mpa se: kito:ka etsí:n, Ke:mah, wa:n se:, se: tanehneki seki, seki a:mo se: kichi:wa *cuenta**. we:ro kikuah ne:n exiwtsí:n. Semi kikuah ata, kikuah. Kikuah n' *hijuemala**, ke:mah, yo:n semi, Kikuah. Ke:mah, neh iwki nika:n no..., noetah nitachi:xtinemi neli ne: ta:to n' teh ox no: iwki n' titachi ne: mo..., mo..., motah, moetah. no: iwki no:, nikita yo:n s..., yo:n, yo:n tikiliah ne: to:..., to:chimeh, kikuah semi n' etsí:n, a:mo kka:wah, a:mo kka:wah. Wa:n kitekih ka..., ta:ni de ka:mpa yo:n moma:ytia, a:mo itsmoli:ni ok, a:, se:, se:, wa:ki iwki a, ke:mah. Yehwa ya n' kimahse:wah, ika momaya:mpolowah. Ke:mah, pero Ke:mah, ta: n' ka:n te:ka:wiliah neli ka:mpa telonkakeh. Kanah, ta: kikechtantekih, kikechtantekih, ta: mahyá: ki..., kitekti..., kitekte:wah yehwa:n, ta: yehwa:n no: kimatih tak no: ika motekipanowah ya. E:mah wa:n ta: tehwa:n no: timoto:kiliah para no: te:chpale:wi:skia timoilwiah no: tikmahse:wasnekih. Ke:mah. E:mah, ta: ne:... Ka:n ta: te:cha:wilowiliah sah, e:mah. A:, n' ta: i:n okuilimeh ka:wilchi:wah n' tato:k. E:, pos yehwa sah na:no nikahkuí:n, timonohno:tsah timona:mikih wa:n... Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, neli ta:to ta: nika:wí:n timoitakeh entó:s ne:, neh no: yehwa i:n tsapotsí:n nikahkoitstinemi ne:, nitamekawi:sneki weh, pero ta: neli ne:, Ke:mah. teh tak no: yehwa n' tikte:mowa. Neli weh. Neh iwki yo:ni, ne: nik..., niki:xte:mohtok, nika:n, nika:n ninenntok. No:, no: yehwa:, no: yehwa n' *hijuemala** pos... Ke:mah. E:mah ta:to. Ke:mah, pos, yehwa sah ika timo..., timonohno:tsa nikahkuí:n wa:n nikahkuí:n timoitaskeh ya. Ke:namo, ke:namo, ke:mah pos neh nimono:tsa ni..., *Bueno, bueno** ta:to, ta:ká:n ne: kanah ika tikmati ne:paka n' kowta:kilo:meh, tine:chnawati:s. E:mah ta:to. niErnesto Vázquez wa:n no..., noxola:l San Miguel Tzinacapan. Ke:mah. A:, n' ompa n' teh tikayo:t. Neh nika:n nikayo:t *este**, nika:n Yohualichan, nimono:tsa niMaría de Jesús Tecuaco. A:, n' kuali yetok. Tasohka:matik ke:mah. Ka:n tehsá: ta:to.