Pos a:man *que** sepa nika:n timona:mikih na:no, te:..., n'neki nimitstatsi:ntoki:s ne:, ox tiki:xmattok yo:n kowtet kiliah e:..., kostiktsapot. Pos tehwa:n ompa ne: Yohualichan tehwa:n tikiliah kit ne:, *este** ne:, kokoni. A:, kokoni. Ke:mah, kualtsi:n neli. Kokoni n' tehwa:n tikiliah *porque** yo:n kostik wa:n kualtsi:n we:lik, mohkó:n teloksik ata pohpotoxtik. We:lik wa:n tsope:k. Wa:n yo:n, Ke:mah. nejo:n tein neli a:mo n'mati ke:maniá:n yo:ni ne: ne:n no: xo:chiowa, a:mo nik..., mo..., n..., *mo que** nikye:kmati, teh xa: tikmattos. Pos xo:chiowa a:mo n'mati ke:maniá:n pero ne:, yo:n onkak, onkak n' kowtet no: iwki itech, pané: itech marzo mochi:wa yo:n oksi. Ompakawí:n ne:n chika:waya wa:n neli seki n' tokni:wa:n tikitah ne: xola:l kita:liah pero Neli ne: tehwa:n ompa ne: ihkaya se: kowtsí:n pero wa:kik neli ne: n' ka:n, ka:n mochi:wak n' iteyotsi:n ma:ski se: kito:ka ta:, Ta: ata yo:n iteyo ata ohokuiloh ata. Ohokuilowa wa:n nejo:n tik..., kanah ika k..., Ohokuiloh ata wa:n a:mo ixwa ok. Ka:n ixwa ok, ta: ne: kanah ika n' tokni:wa:ntsitsi:n kionkaltiah pero ne:, A:mo ixwa ok. pati:yoh no: n' kinekih, no: kinekih ne: oho:me *peso** ne:n *cada** se: tsapotsí:n. Pati:yoh, n' ke:meh kowtet pati:yoh. Pati:yoh, ta: porin telwehwe:lik, no: seki ne: mahyá:, telkualtsi:n pohpototik, kualtsi:n tein wehwei no: n' ta:ki. Ke:mah. Ke:mah wa:n nikahkuí:n tehwa:n... Wehwei mochi:wa, nikahkuí:n tehwa:n a:mo kachi we:itei wa:n nika:n kow... Ka:mpa ta:lwelita, *mo que** telwehwei no: mota:ki:ltia. n..., nohne:lmeh mochi:wa. Niahka nika:n okseko, nika:n tanikua:kopa de we:ixola:l ne: kiliah México, E:mah. ne: se: xola:l niahka nikitato, ompa a:mo kitekih yo:n kowtet. A:, n' ka:n kitekih. Moa:wilowa itech..., yetok se: a:tawit, nejo:n nochi onkak, yo:n kowyohtok nochi n' kowtah onkak n' kowit nochi yehwa n' tsapot. *Ay dios** a weh, tehwa:n tikua:skiah mo tikitstoskiah n' ta: i:n neli, pero a:mo, ka:n kitekih, ompa moa:wilowa wa:n yo:n mo..., mochi:wa wehwei, ihkui:kuí:n, wehweitsapot wa:n Wehwei. *Ay dios**. wa:n sa: cha:cha:moltia. A:. Ke:mah, ta: tahtapa:ni, mahyá: yo:n we:welo:ni. E:..., *de, de, de que** weli oksi, yo:n pampi:xowi m... Ke:mah. Ompa moa:wilowa n' kowtet wa:n *hasta** ixwatok n' kone:meh. E:mah. Wehwei kowkone:meh mochi:wa n' ompa ne: Ke:mih yo:n neli mah se: mo:nkui:lia:ni n' *imatayotsi:n para** se: moto:kili:skia. n' tsapokone:meh, kuali se:... Neh niko:nkuika ya ne: ahko pero, nikwa:lkuika neh pero nejo:n, nikto:kak. wa:n nik..., a:mo kka:wak tu:san, ne: ki..., kikuah tu:san, yo:n semi kita:we:lita n' tu:san. Ke:mah, ta:, kiwile:wa wa:n wa:ki oso ne:n kowtsí:n, neh nikitaka sayoh se: *matita** n' ompa ne: tehwa:n t'piayah pero, Ke:mah kikua, kikua. wa:kik, a:mo no: sake:ra t'matih to t'chi:wilihkeh n' ikowyotsi:n, ox tiktatik..., tik..., pané: t'xo:taltihkeh no: n' ikowyotsi:n, ta: kualtsi:n wa:ki no:. *Hijuemala**. Ke:mah. Wa:ki. Yo:n kualtsi:n no: neli, ke:meh kowtsapot n' ikowyo, e:mah. E:m... Ke:mah, no: iwki n' tamatisneki wa:n no: to:toma:wak kualtsi:n ikowyotsi:n, *mo que** ne:, Pero a:mo semi telwe:ikowit mochi:wa, sano mahyá: ompa *morahramayo:tia** sah. Yo:n a:mo semi, yo:n a:mo semi, niman momahmaxalowa ata. Ompa momahma:..., *morahramayo:tia** tepitsi:n wa:n ompa ya mota:ki:ltia se: o:me, e:yi. Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n kowtet wa:n neli nejo:n, ne: iteyo, iteyo no: ke:meh, tamati n' kowtsapot iteyo, ah..., ahalaxtik, e:mah, iwki n' iteyo no:. E:mah, ihko:ni. E:mah, iwki tah..., iwki n' tahtamati ata wa:n ne: alaxtsitsí:n, ne: ye:kiwkitik mahyá: itahta:y ne:n kowtsapotsí:n, sano ne:, sayoh *que** ne: paweh... Iwki, iwki neli n' tamati. iwki tamati ne:n it..., iteyotsi:n ya. Iwki tamati, pero a:mo ixwa n' iteyotsi:n ma:ski se: kito:ka, sano ne:, Pos n' i... Ka:n ixwa, pero nika:n ka:n kuahkuali mochi:wa. Ta: telwe:lik. Ke:mah, yehwa yo:n, mone:neki semi, mone:neki. tak no: mone:neki poro no: kina:miki, we:lik kualtsi:n mohkó:n ne: se: kimahse:wa. E:mah. Mone:neki wa:n ka:n n'mati n' teh ox tiki:xmattok yo:n tikiliah *tsapocorona**, kiliah ata seki ta..., tsapotitikil wa:n tehwa:n ompa ne: tein Yohualichan tik..., tikpiayah ne: se: *wei:mata** kualtsi:n ta:kia wa:n wehweya n' ita:kka ihkui:kuí:n wehwei, ne:n kual..., wehwei, kualtsi:n yehyewaltik. Ohololtik. wa:n pantsihtsikiltik ata ne:n i..., it..., ita:kilotsi:n, kualtsi:n we:lik no: se: kikua. Ke:mah, pos... No: tsope:k. A:, pos nikahkuí:n tehwa:n a:mo, a:mo onkak, a:mo mochi:wa yo:n, ka:n mochi:wa. A:h. Tsope:k, tsope:k wa:n... A:, n' ka: mochi:wa, neh nikita se: kowit tikpiayah pero, de poliw a:mo ke:man ok mochi::w. A:mo mochi:wa, mochi:wa ompa nehkuí:n ka:mpa ika namehwa:n nanemih, pero nika:n tehwa:n, tehwa:n a:mo mochi:wa n' *tsapocorona**. Ka:n mochi:w ok. Ompaka ne:wí:n mochi:wa wa:n *este** ne:, nik..., nejo:n neh niki:xmattok *tsapocorona**. Ke:mah. De mela:w n' *cuando tiempo** ne: ta:ki sa: te:ntok n' itampa, wehwei ne: pahpaxi:i:ni wa:n pa:ti. Pa..., paxi:i:ni no:. A:h. Pa:ti, ke:mah, yema:nik. Pa:ti wa:n iteyo ata mochi:wa ke:meh i:pa yo:n, Ke:mih *chirimoyatet**, ihkó:n, wehwei. ke:meh *este chirimoya** wehwei ne:n iteyotsi:n, wehwei. Ke:mah. Wehwei ne:n... Wa:n it..., wehwei ma:we:weyak no: n' it..., ne:n i..., ixiwyotsi:n mochi:wa wa:n *Pues** nikahkuí:n tehwa:n a:mo, a:mo tik..., tik..., tiki:xmatih, pero nika:n tehwa:n a:mo... No:, no: ma:we:weyak. ma:ahalaxtik, ma:ahalaxtik kualtsi:n no: n' ixiwyotsi:n wa:n Ma:ahalaxtik no:. Ke:mah. *mo que** achi no: tata, no: ke:meh yo:n tikiliah ata ne: kano:nes ne:n i..., ikowyo. Sayoh yo:n kano:nes ata yeh *más** a:mo kineki n' tehwa:n ompaka ne:wí:n mochi:was, namehwa:n nika:wí:n nikitstok neli pané: mochi:wa ya ok. Nikahkuí:n mochi:wa nika:n... mochi:wa nikahkuí:n tanikua:kopa, ke:mah, nika:n tanikua:kopa de San Miguel mochi:wa n' kano:nes, onkak yo:n N' telwe:lik nikilia neh n' ita:kilotsi:n. E:mah, moch... yo:n kano:nes tein yo:n kohkostik wa:n onkak n' chi:chi:ltik. Ke:mah, ta: miak taman no: n' onkak. E:mah, onkak n' chi:chi:ltik. Wa:n neli ne: telkualtsitsi:n *mo que** n' motahta:ki:ltia. Ke:mah. Ta: neli ne: kualtsi:n ata no: tata n' ikowyotsi:n n' yo:n kow..., n' kowtsí:n no:, Mochi:wa neli. xo:ta n' ika no: kualtia ne: ko..., se: motixilia, no: kualtia. No: kualtia, no: kualtia yeh. De miak taman ya n' te:chpale:wia wa:n tikuah n' ita:kilotsi:n wa:n tik..., tik..., tikmo..., mohkó:n se: kinamaka no:, no: ki:xta:wah yo:n *tsapocorona**, kikowah no:. Pos yo:n no: kkowah, kkowah. Ke:mah, semi pati:yoh yo:n, ata yo:n kowtet yo:n kwelitah no:. Ke:mah, yehwa yo:n kwelitah. Ke:mah, ta: wehwei wa:n ahwiya:k, ahwiya:k. Eheeh. Tsope:k, ta: ne:, *mo que** kualtsitsi:n no:. Ke:mah, n' ta: tsope:k, tsope:k. Ke:mah. E:mah, neh yehwa yo:n niki:xmati ne: tsapokokoni wa:n yehwa ya yo:n *coronatsapot**. A:, nika:n, nika:n tehwa:n a:mo, a:mo, a:mo mochi:wa. O:me taman. Ka:n mochi:wa. A:, neh no: nikitaka se: *mata** wa:n we:ro ok nikto:to:kaya pero ka:n mochi:w ok. A:mo mochi:wa. E:mah. Ka:n kualtiak. Ka:n mochi:w ok. Ke:mah, pos nika:n tehwa:n no: mochi:wa n' kostiktsapot pero ne:, kachi mochi:wa nikahkuí:n tanikua:kopa de San Miguel mochi:wa yo:n kostiktsapot. Mochi:wa ta: nikinitil... Nika:n Pocho:titampa ne: ka:sá: ika ok, onkakeh n' kowmeh yo:n. E:mah, onkak ta: neli ne:, Onkakeh, onkak n' kuomeh. chi:chiko n' te:chtasohtiliah ne:n ka:mpa ka:mpa ka:n nochipa no:ya:n ompa mochi:wa, sano ne: chi:chiko no: n' te:chwa:ntih ta:kilo:meh. Pos, ta: chi:chi:ko, ta: nika:n tehwa:n porin te:..., kichi:wa porin nika:n tokowtahpa tela:ta:l. Ke:mah, ta: yehwa ika ne:n ka:n kineki mochi:was, yehwa ika. Tela:ta:l, ke:mah, yeh ka a:mo kineki. Ke:mah, ta: mahyá: a:wa:ki wa:n a:mo, a:mo, a:mo momati yo:n, yo:n *semilla**. Ke:mah. Ka:n momati no:, ne: *que** ta: no: *cada quien**, Ka:n momati. mahyá: i:n tehwa:n ka:mpa tinemih pos no: timocha:nkamatih wa:n no: iwki a n' teihsá: ta:kilo:tsitsí:n. E:mah. Ihkó:n neli. E:mah. Ke:mah, pos yehwa sah ne: ika nimitstahtania:ya nika:n timoahsiko mah se: motatsi:ntoki ke:ní:w se: ki:xmati, Ye:kneli weh. Ta: ne: a:..., a:ki timoitakeh i:n ohti wa:n neli ne:, ta:kilo:t. pos neli ne: i:pa iwki se: motahtanilia ne:n tohto:ni n' ta:kilo:meh n' onkakkah nika:wí:n tehwa:n ka:mpa ka tinemih. I..., i..., ke:mah, ke:mah. Ka:sá: ika seki onkak wa:n ka:sá: ika a:mo mochi:wa ke:..., ne:n... Ke:mah, ka:n mochi:wa. Ta: ne:, ka:n nochi onkak. E:mah. Ke:mah, pos yehwa sah na:no ika nimitstahtania:ya wa:n A:, *bueno**, ne:, tasohka:matik ta:to nika:wí:n timoitakeh wa:n nipawí:n tiowih ya. Ke:mah, tasohka:matik ke:mah. Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Ke:mah, ompaka. *Ajá**. A:, n' iwki. A:, n' ompa teh tiwa:le:w wa:n neh niwa:le:w ne:ka Yohualichan, ne: nimono:tsa niMaría de Jesús Tecuaco. Tasohka:matik ke:mah. Ka:n teihsá: ta:to.