Pos no: nekintsi:n nikneki xine:chtapowi, ox tiki:xmattok ne:n *hulekowit**. A:, n' *hulekowit**. Ta..., e:mah, ox tiki:xmattok ne:n kep... ke:ní:w yo:n se:, se: kikui *o de** ke:ní:w, ke:ní:w moskaltia, ke:niwki ne:n de wehkapan, ton *tanto de** toma:wak n' kowit mochi:wa wa:n ke:niwki ne:n, tikihto:ka:n ke:niwki n' ineketsalis wa:n ke:niwki n' ixo:chio wa:n ita:kka. Ke:mah, pos neh nik..., nimitsili:ti de n..., niki:xmati se: kowit nika:n, yetok nika:n a:nalpa, kualtsi:n mela:wak, mela:wak yo:n kowit wa:n pos yo:n a:mo, a:mo nikmati kox kualtias para kowtati:l, ta:, yo:n kikuih *solamente** ke:meh i:n kichihchi:wah ne:n *mangas** ihkó:n *de que** kemasá: ika se: mopanta:lilia para a:mo se: a:paliwis yehwa yo:n kichihchi:wayah n' *antes**. Wa:n yo:n kke:stehtekiah, nika:n kitehtekiah nika:n wa:n ompa te:temowa:ya ne:n n' a:tsí:n ista:k n' icho:kil. De ompa ke:mah kisentilia:yah wa:n ki..., kichi:wayah nijó:n, para ne:n *manga** tikilia:yah. Ke:mah. Ne:, wa:n no: kkuiah ke:meh yo:n kone:meh, ka:wiltiah yo:n ne:n, ki:ní:n kiliah, kakohta:tamo:tah ne:n yo:n itech i:n *cancha**, nikelka:w. *Ajá**, kuetax..., *Hule**, kue..., kuetaxolol. kuetaxolol. Entó:s yehwa yo:n 'kuiah wa:n kichihchi:wayah, kki:xtia:yah ihkó:n, ihkó:n kitamachi:wayah, wa:n ke:mah kitetsi:lohtia:yah, kitetsi:lohtia:yah *hasta** ihkuí:n, ki..., [ih]kui:ni mochi:waya, se: ololtik. Weh..., we:i ololtik moka:..., e:mah, mahyá: xokot a. E:he, pané: xokot. Ololtik mochi:waya ke:mah kahkota:tamo:tah ya ne:. *[Por]que antes** a:mo teh onkaya ke:meh kintsi:n yo:n ka:wiltiah yo:n wehwei, yo:n ista:k oso yo:n chi:chi:ltik. A:mo onkaya. E:mah, e..., a:mo onkaya. Wa:n yehwa yo:n kone:meh para ma:wiltia:yah ne:pa ka:mpa ne:n, ne: momachtia:yah, yehwa yo:n kikuiah, kololchi:wiah[kololchi:wayah], yo:n ohololtik kichi:wayah wa:n kahkota:ta:mo..., no: ahkotsikui:nia. Pero yo:n semi kinkokowa:ya n' kone:meh, pos ta: ye:ktakua:wak. Takua:wak wa:n Takua:wak, takua:wak. yehwa yo:n neh nikmattok ne:n ya:ya n' ixo:chiyo, ya:ya ne:wí:n tama:te:mpan hkó:n wa:n mosa:lohtia:ya ihkui:ntsitsi:n. Mosa:lohtia:ya wa:n ke:mah de, de pa:wetsi a ihkó:n, ye:kpa:tia. Pa:ti. Pa:ti. *Ajá**. Wa:n nochi n' ima:yo ya:ya ihkó:n, nochi ihkó:n. Pampi:xo..., pampi:xowa n' ima:xiwyo nochi, pampi:xowi a. Kuowit sah. Ka:ns..., e:..., pam..., pampi:xowaya mok..., moka:waya sayoh ne:n kowit. Kowit sah. Kowit sah mochi:waya, wa:n pos yehwa yo:n neh nikmattok, yehwa yo:n nochi, Ne:n *hule**. *Hule..., hulecho:kil** kikuiah wa:n de wa:kia kualtsi:n ololtik mochi:waya. Ke:mah. *Porque antes** neh nikitak ne:n kone:meh momachtia:yah, wa:n a:mo teh katka ne:n okseki, ke:meh kintsi:n yeh ka:wiltiah, nijó:n i..., kahkota:tamo:tah, seki ista:k seki chi:chi:ltik, Ke:mah. ke:mih i:n kikuih ka:mpa ne: momachti:tih n..., kone:meh pos yehwa yo:n ki..., kwi:kah. Ke:mah. Wa:n *antes** a:mo teh katka yehwa yo:n kke:stehtekitih ne:n *hulekowit**, kke:stehtekih wa:n wi:tsa ya, kichiayah ika se: xiwit. Ika xiwit *porque nailon** a:mo teh onkaya. A:mo onkaya. Ika se: xiwit, yo:n kikixikili..., x..., kikixikilit n' ixiwyo *o** kkuiah okseki xiwit yo:n nexkoko:kiswat. Kikuiah sake:ra ka:n o:me, wa:n ompa kite:nketsayah ne: wa:n ihkó:n 'kuiah, wa:n ke:mah de ki..., kualtsi:n kita:lia:yah wa:kia. De wa:ki a kki:xtia:yah ihkó:n, ke:mah kitetsi:lowa:yah, kitetsi:lowa:yah, entó:s mochi:waya kim..., ke:meh eskia xokot. Ke:meh xo..., xokotolon, e:mah, ihkó:n de wehwei. ne: xokot. Ke:mah, kitayah ne:, kahkota:tamo:tayah. Ke:mah mota:tamoti:lia:yah ya n' kone:meh ihkó:n, pos yehwa yo:n 'kuiah. Ne:, yehwa ya. Wa:n sepa para ne: nimitsilia ne:n *manga** kikuiah. *Para manga** ya. Nochi kikuiah yo:n wa:n kichihchi:wayah nika:n, nika:n, kichi:wayah ne:, pero nika:n i:n Kuesala:n a:mo, a:mo nikmati kox kichi:wayah. Ke:mah. Mikik a n' ta:tahtsi:n. Pero ompa ne: kichi:wayah, pero kintsi:n a:mo no: nemi ok n' ta:tahtsi:n. Xa: tikmati, mikik ya. Mikik a. Yehwa yo:n kichi:wayah, neh nik..., neh nikitaya *porque** ki..., ke:masá: nia:ya wa:n nikitaya ne: kichi:wtok, Ke:mah. kichi:wtok, n' Kuesala:n wa:ltanamakaya. Kilia:yah ne:n Gaspar, pero kintsi:n pos a:mo nemi ok no:. A:mo nemi ok. Wa:n yehwa yo:n wehka:w neh, neh nikitak ne: a:na:l, nika:wí:n pané: nikita a:mo kachi tei yo:n *hulekowmeh**, a:mo semi. Nika:n a:mo tei, a:mo te... Pero nika:n i:n, nika:n nochi i:n a:na:lpa, nika:n Tozán, A:te:noh, nochi ka:mpa se: kinekis, Onkak nikahkuí:n, A:te:nohpa onkak nikita, onkak. Nochi se: kita. E:mah. Wa:n yo:n no: kuali para pahti. Ke:meh i:n te:kokoh se: itan, Tanokuil. pos se: kita:lia, se: kkuiti a n' cho:kiltsí:n wa:n, wa:n se: kita:lia. N' cho:kil. Ke:mah. Yo:n no:, no: kuali. Kina:miki neli, kina:miki. Wa:n yo:n ke:masá: kihto:s a:ksá: ne:ch..., oso tehwa:n, i:ksá: ne:chiliah, kihto:s katí:n ne:chna:miki..., katí:n kuali no:, xa: tikmati. Pos, kihto:s *solamente** i:n cho:kil *de hule**. Entó:s nikuiti ika se: tamachi:w ihkó:n, tsikitsi:n, nikte:nchia ika se: xiwtsí:n wa:n nikuiti, nikuiti wa:n niehko nikimaka ne:n tokni:wa:n. ¿Tikahsik? Nikilia nikahsik, *hasta** nika:n i:n, Ke:mah. *hasta** nika:n tani, nika:n Teko:ntitan, *hasta** yo:n tani, ka:mpa yo:n, nika:mpa ya de n' a:t, tepetai:xko ompa ne:, Hk..., hkó:n tepetai:xko, yo:n A:..., A:tsi:ntana:taw kiliah. ompa ihkatok seki ne:n, ta: xa: tikmattos wa:n ompa ne: no: se: kimowilia semi para se: Ompa etok se: kowit. E:mah, nikmattok, niki:ita no:. ne:nemis *porque** de panxi:i:ni nochi ne:n ixo:chio n' ahko n' iteyo, Taalaktia n' ta:lpan. n' iteyo *porque** n' iteyo chihchi:chi:ltik ihkó:n wa:n de, de panwetsi a, E:mah. pos ta:lpan pa:ti. Ke:mah. *Hasta** n' ikowyo no: panxi:i:ni ihkó:n, masá: moka:wa sayoh ne:n sayoh ahko ne:n i..., n' imahma:yo, E:mah, yehwa sah. E:mah. pero a:mo kipia ok n' ixiwyo. Wa:n yehwa yo:n neh niko:nkuia no:, yo:n no: kualtia para pahti. Ke:mah, kualtia neli. E:mah, kualtia. Yo:n no: kualtia para pahti, para se: itan wa:n yehwa ya yo:n nikin..., nikino:nkui:lia:ya ne:n tokni:wa:n, wa:n yeh ika mopahtia:yah. Kita:liah, kkuiah seh se: tilmahtsí:n wa:n kita:liayah ka:mpa ne: te:kokoh. E:mah. Wa:n yehwa yo:n nimitsilia yo:n kikuiah semi ne:n, para ne:n, A:wil. eh..., a:wil wa:n yehwa ika kchihchi:wayah ne:, para se: yo:n se: mopantsakua ne:n *manga**, se: mopantsakua ne:n, ki..., kualtia ya nijó:n. Pero kintsi:n neh a:mo nikmati kox..., iwtok kichi:wah nika:wí:n tehwa:tsi:n, xa:, xa: tikmattos ampo:wí:n, xa: ka:sá: ika kichi:wah de yo:n *hule**. Pos... Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo kichi:wah ok *porque** ekintsi:n ne:siko okseki, kwa:lkuih ne: ahkokopa ya yo:n ka:wiltiah m' pi:pilmeh, ne: a:mo kichi:wah ok yo:n, n' a:mo kichi:wah *cuenta** ok wa:n wa:n nikahkuí:n neli a:mo on..., a:mo onkak yo:n kowit, onkak nikahkuí:n tanikua:kopa. Ke:mah, nejo:n neh niki:xmattok ne: yo:n, kuo:wit tikilia *hulekuowit** o:me taman. A:, o:me taman. Se: taman yehwa n' tikihtowa yo:n ma:mohmoloxtik, ma:we:weyak wa:n itech n' ima:kowyo mosa:lowa ne:n, iteyo wa:n *cuando** chika:wa ata chi:chi:le:wi, chi:chi:le:wi ne:n iteyo wa:n wa:n pampi:xowi a, mah..., mahyá: alaktik n' iteyo, tas..., *hasta** tapitsoka:n ne: itsi:ntan kowit. Alaktik. Tatampa se: kimowilia para se:, se: moxola:wa wa:n... I..., ika se: moxola:wa, ika se: moxola:wa. Wa:n wa:n se: taman ne:n, ne:n *hulekowit**. nejo:n it..., iteyo ohololtik ke:meh, *mero** ke:meh yo:n *manzana de, de** wehwei, i:n *manzana** yo:n, yo:n kinamakah ne: parahko. A:, wehwei. Ih..., ihkó:n de wehwei ne:n i:n kowtet, wa:n ehe:i mi:xna:miktok n' iteyo, *mo que** e:yi n' iteyo. Wa:n i..., ipanko takua:wak, mahsi yo:n o..., *aceitekowach**, mahsi, mahsi. Soh *que** ne: kowach *de aceite** tsikitsitsi:n wa:n ne: wehwei. Wehwei: wa:n e:yi n' iteyo moi:xna:miktok wa:n *cuando** ch..., *cuando** chika:waya tahtapa:ni, wa:n pampi:xowi, n' i..., ikakawyo nochi pampi:xowi n' ikakawyo. E:.., tahta:wak n' ikowyo wa:n..., ke:mah i:xtapa:ni, mopiswia wehka wa:n wehwetsi a ne:wí:n. Pa:xi:i:ni a de tsahtsaya:ni, tapa:ni. Ekintsi:n nikita kololowah para kichihchi:wah n' a:wi:lmeh kinamakah ne: parahko, ko:ko:stak kichihchi:wah, miak tokni:wa:n mololowili:toh ya nokowtah, pero nejo:n iteyo kualtsi:n pané: yo:n, kuihkui:kuiltik ke:meh noktakowachtet. Ihkó:n, ke:meh yo:n *aceitekowachtet**. Wa:n yo:n no: kikuah ne: chiktehtsitsi:n *o** chechelo:meh *o** chikteh. *Este** tak ka: n'mati ok teh..., ka:n teh kikua ne:si *porque** de, de paxi:i:ni ta:lpan nochi kololo:tih n' tein yo:n tachihchi:wah wa:n kinamakah. Tahtakua:wak no:. Takua:wak wa:n wehwei yo:n kowtet, wehwe..., weh... Kkohkoyo:niah ika yo:n tepos tak wa:n Wa:n yo:n, yo:n *de que** kisa:lowah, kkohkoyo:niah tak. kichi:wah ko:koskat wa:n kinamaki:ltiah n' koyo:t. Yehwa yo:n i..., wak... Ke:mah, yo:n, yo:n kowit onkak, nika:n a:mo onkak. Ke:mah. Pos yehwa yo:n neh a:mo nikmattok, nikmattok yehwa i:n oksé: *hulekowit** yo:n, yo:n de m' pa:ti de paxi:i:ni a yo:n oh..., pa:nxi:i:ni a wa:n pa:ti n' i..., n' iteyo. Ke:mah. Pero yo:n neh a:mo no: nikmati kox kox kikuah ne:n chiktehmeh, ox, ox ch..., chechelo:meh, a:mo ke:man nikita. Pos pané: a:mo, a:mo teh kikua, pero komo kkua:skiah a:mo pampi:xowiskia, moa:wilo, n' ta: pampi:xowi wa:n ompa pa:ti nochi. Yo:n nochi ma:wilowa sah. Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n a:mo teh..., wa:n pané: a:mo teh iteyo, sayoh pampi:xowi sayoh n' ahalaktik wa:n ompa tami. Pero yo:n nimitsilia ne:n kowtet, ne:n *hule**, ne:, ne: kowtah ne: pampi:xowi n' iteyo wa:n tatapaka wa:n kololo:tih ya. Ke:mah. Yehwa yo:n nimitsilia ne: yo:n... Ka:n ki:xmatih, ka:n ki:xmatih *porque** neh ke:meh wehka niki:sani niki..., yo:n, Wa:n miak tokni:wa:n de nika:wí:n oso ne:wí:n, miak a:mo ki:xmatih, a:mo ki:xmatih. yo:n ke:man katka tipi:pilmeh wehka tiki:sayah wa:n teihsá: xina:ch nikpehpena *o** kowtet nikwa:lkui wa:n n'to:ka ka..., ne: kaltsi:ntan. A:, tikto:ktok ne:n, ¿wa:n kua:..., wa:n ka:nachi to:n..., ka:nachi xiwimeh kich..., kichi:wa para wehkapania? Nikto:ktok ompa ne: kow... Pos wehka:w ya *porque**, wehka:w ya *cuando**, nixiw..., *casi** ni..., katka *nicomité de cooperativa**. A:, ne: ke:man ya. kiliah neh ni..., *ne:chtocarohka** se: xiwchi:walis ika yo:n kiliah *mejoramiento de la producción**. Wa:n *que** tehwa:n, pero i:n *cooperativa** tehwa:n t'pe:waltihkeh. tein t'pe:waltihkeh, neh nieto... Aha, ne: ke:man. T'pe:waltihkeh *cuando** yetoyah ne:n ne: San Miguel ne: yo:n tamachtia:nih de n' PRADE wa:lahkah yo:n seki, tokni:wan wa:lahkah de ne: ahkokopa. Wa:n yehwa:n te:chmachtia:yah wa:n *que** neh katka *niescuelero**, tim..., nikalakka *escuela abierta** kiliah. Wehka:w a ne: momachtia:yah tein wehweita:kah para s..., ne:, teihsá: t..., se: tahkuilo:s oso se:, teihsá: se: kichi:was ihkó:n, te:chmachtia:yah n' tamachtia:nih. Ompa ne: n' ti..., tikakilihkeh n' tamachtihkeh *que** yetok *cooperativa**, wa:n ompa yetoyah kihtowah *que**..., pos tiknekkeh mah..., t'matiskeh toni yo:n *cooperativa**, pe:wa te:chne:xtilia ke:ní:w, ompa tipe:wkeh pero, tehwa:n *mismo** tta:kameh tipe:wkeh, meh titelmiakeh ke:meh tikaxto:lmeh katka n' tipe:wkeh. Na: miakeh ompa..., wa:n ompa nochi nantatsi:ntokakeh de ki:n eski ne:n Ke:mah, tikax... Ke..., ke:mah, timo..., ke:mah ompa timomachtihkeh wa:n ne:, *cooperativa** tehwa:n t'pe:waltihkeh n' tehwa:n. Tehwa:n t'pe:waltihkeh de yo:n, katka tita:kapi:pil wa:n tikpe:waltihkeh tehwa:n *cooperativa**. Wa:n ika, ika te:o:nka ya mochi:wak nika:n Xiloxochico ya. Yehwa:n te:ch..., kitakeh ke: t'chi:wah n' tehwa:n timosenkuih ti..., tte:mowah se: nepale:wi:l *o** se:, para tikowaskeh ke:meh i:n tsope:lik, en..., miak taman tik..., tikowayah, *bueno** achto tipe:wkeh ika, ika tsope:lik pe:wak tikowah. Timo..., timosempale:wia:yah n' tomin tik..., tik..., tikta:lia:yah de, ta:tahko *ciento o** se: *ciento** t'ta:lia:yah para tikowayah n' *a...**, yo:n tsope:lik. Ne: tikowayah se: *bulto**, o:me *bulto, pero hasta, hasta** ahsik ne:n..., ekintsi:n wi:tsa w..., ika, tepostama:ma:ni a n' kwa:lkui, a:mo, a:mo kwa:lkuih tepitsi:n ya sah. Ekintsi:n miak... A:mo. N' tehwa:n tiko:nkuiah tepitsitsi:n *porque** a:mo t'piayah wa:n t'pe:waltihkeh tehwa:n. E:mah, yehwa, yehwa yo:n tikte:n..., yeh ni..., ihwa:k, ihwa:k nikuito, wehka:w a, *cuando** ni..., ka:n nikelna:miki katí:n xiwit, pero neh katka *nicomité de** xola:lpan, kilia:yah... A:, n' wehka:w ya. Neh niwa:ntika ne:n *difunto** a, ne:n Celestino Huero. E:mah, neh katka tik..., *cuando** tikuitoh n' *canela** ya, ihwa:k ne:n, de ihwa:k a yo:n *tiempo** niko:nkuika ne:n xina:ch. Ne: ke:man ya. Wa:n nik..., nikto:kak ne:n, no: tiko:nkuikah ne:n *cane...**, ne:n *canela** no: tiko:nkuikah wa:n *clavo**. *Clavo** tiko:nkuikah no:, pero nika:n a:mo kina:mik porin ta..., tasese:ya, mahyá: telkiawi. E:m..., a:mo kualtiak ne:n, ne:n *clavo**. Wa:n no: tiko:nkuikah yehwa yo:n, *pimienta de, de** kuomekat, no: tikonkuikah ya ne:n xina:ch, no:, no: tiko:nkuikah ya, A:, *de pimienta**. pero a:mo no: kualtiak. Ke:mah. Pos nika:n a:mo nochi kualtia wa:n pos ne: *matita** de n..., de n' tikto:kak, ekintsi:n we:i a, wey..., we:ikowit. Ekintsi:n weikowit a, se:, se: tanawa:l a mochi:w wa:n ye:kwehkapantik mochi:w, ke:meh se:, ke:meh se: kaxto:l *metro** de wehkapan. Wehkapan ya. Ke:mah wa:n miak ta:ki n' kowtet wa:n pampi:xowi, mololowi:li:tih n' tokni:wa:n tein tachihchi:wah, a:mo tatsiwiliah[tatsiwih], kolo:lo:tih. *A ver** wa:n yo:n a:mo se: kimati kox kikuiskeh n..., koyo:tsitsi:n, kintsin ts..., t..., Ki..., kikowah *porque** nikita ne: ik..., ke:n..., kikuitih wa:n kininamaki:ltiah n' koyo:meh. E:mah. Nikine:xtilih nehwa, ke:meh ni..., nikualta:kat, nikpehpen nokowtah wa:n nikne:xtilih ne:n, yekinika yo:n Juan de los Sa. ¿Wa:n yo:n ke:n kimatteh *que** kualtia para ne:n ta..., tama:ta..., tama:chihchi:walis? Nikilia, se:, se: kowtet nikahsik ne:pa nikilia ye:kkualtsitsi:n nikilia. Tikwelitas nikilia, nik..., nikpia n' ka..., kalihtik ne: kowtet, nikwa:lkuik n' tein yo:n mosehsenkuitok, e:yi, e:yi mosenkuitok n' iteyo, Nikuik wa:n n'tayo:kolih. Meh, nikilia, 'ki..., 'kita ox kualtsi:n kowtet nikilia. Yeh tein kichi:w kita:lih *mesapan** kit wa:n tapa:n, a:mo kimatia, tapa:nik wa:n ki:sak n' iteyo e:yi, *Casi** momoya:wak wa:n ki:sak nochi n' e:wat wa:n moka:wak sayoh n' te..., e..., ke:mah ki:sak wa:n..., ke:mah, moka:w n' iteyo sah. n' itetsitsi:n[iteyotsitsi:n] Kinemilih ne:n imontika:w yo:n, yo:n Juan de los Sa, n'chihchi:wati kihtowa, nikchihchi:wati kihtowa i:n se: ko:koskat wa:n n'namaki:lti:ti n' koyo:t, xa: kkowas, De kitak yo:n pos wa:n ke:mah kiliah, pos ¿wa:n ka:ni, n' kilia, tikuik i:n?, kilia ne:n imonta:t ya, n' Juan de los Sa. Ne: *nocompadre** ne:chtayo:kolih, ne: ohti nikna:mik wa:n ne:chtayo:kolih. ¿Wa:n kipia?, kilia. ¿T'tahtanih ka:ni...? Ne:chilih ka:ni ne:n ihkatok, kilia, ne:, i:n kowit, tikte:mo:tih kilia i:n. Yahkeh kite:mo:toh wa:n pe:wak kololowah. Yekinikatsi:n kine:xtihkeh. Kololo:toh, kahsikeh nochi wa:n yehwa:n kine:xtihkeh. Nochi kite:mo:toh ne: mokowtah. Yehwa ya *casi**, ke:meh eskia teh tikin..., tikinilih wa:n ke:mah kite:mo:toh ya. Neh nikilih pero nik..., nikualta:kat, niki..., neh a:mo n'neki tomi:n. Kite:mo:toh wa:n kichihchi:wah wa:n kinamakih nika:n. E:mah, ekinikatsi:n pe:wak, ke:meh e:yi xiwit a. pe:wak nikita neh, i..., i:pa pampi:xowi pero a:mo nikololowa:ya, a:mo n'mati... A:mo ke:mah, etok iwki, neh a:mo n'neki nikoko:s, mah ihkato nikihtoh para, W..., wa:n yo:n kowit a:mo ke:man tike:stehteki mah ki:sa n' icho:kilo. para ika, mah ihkato sake:ra para nik..., nikelna:miki ke:man ni..., ninemia ne: *grupo, cuando** katka ti..., *ticooperativistas** ti..., ompa nikuito yo:n s..., x..., xina:ch. *Porque** komo se: kke:stehteki, komo semi wehkatan se: kiteki no:, no: pala:ni. Wa:kis, wa:kis. Ne, a:mo n'tehteki, niu:n tei a:mo n'xokolia. Mah eto n' kowtsí:n, mah i..., sake:ra nikelna:miki ke:maniá:n, ka:ni nio..., nikuito yo:n. Wehka:w ya, wehka:w ya nijó:n ne:n... Wehka:w ya, wehka:w a, pos, Tikto:kak. ¿Wa:n yo:n tikto:kak katka *de bolsa o, o casi de** ihkó:n tawiwital? Wehka:w a, ka:n nikelna:miki katí:n. Kanah, nik..., iteyo n' pehpen, nikpehpen iteyo n' pehpen. A:, n' iteyo, a:, n' iteyo wa:n ompa ixwak a itech n' ta:l. Nikwa:lik iteyo n' to:kak. A:mo n..., a:mo..., ompa nikih..., to:kak, ixwak. Se: sah nimahokuilihka wa:n n'to:kak wa:n ekintsi:n we:ikowit a. E:mah. E..., nikta:lpachoh sah wa:n ixwak a yo:n kowtsí:n. Ka:ns ika tikta:..., a:mo no: semi wehkatan tikto:kak. E:mah, wa:n... E:mah, pero nika:n a:mo kanah kipiah *porque** a:mo tanehnekih wa:n a:mo kanah ki:sah wa:n neh ke:meh ntanehneki wa:n nik..., Ke:meh eskia yo:n chalawih n' i..., n' iteyo. miakka:n niki:sa, san tein a:mo nikuiti. wa:n nikta:lia n' xina:ch. Pos nika:n neh a:mo niki:xmati de yo:n, nik..., niki:xmattok de i:n se: *hulekowit**, tein nimitsilia ne:n Ke:mah, a: ne: no: taman ne: n... taman ima:y ma:... chi:chi:ltik n' iteyo wa:n E:mah, ne:... panxi:i:ni pa:ti. ne:n ima:y ke:meh, ke:meh se: ahmo:l..., ahmo:lkowit n' ima:y. A:, no: taman. Ma:mahmaxaleh, no: taman. No: taman, ke:meh i:n seki ma:we:weyak. Ke:mah, no: taman. Ma:we:weyak sah wa:n... Ma:weyak wa:n... ke:meh ma:mohmoloxtik n' ii:xko, i:x..., i:xmoloxtik. Ke:mah. Wa:n panxi:i:ni. Paxi:i:ni, a: ne: a:mo, ne: a:mo paxi:i:ni, paxi:i:ni pero tahtapa:ni. Tahtakua:wak n' ie:wayo. Tahtakua:wak. Tahtakua:wak. Tahtapa:ni. Takua:wak ne:n... Ke:mah, yehwa yo:n *compa...** ke:meh yo:n tio:kowit, yo:n mahtsaltio:kowit n' i..., n' iteyo. I..., ke:mah, pero ne: teltakua:wak ne:, *porque** n' i..., ikakawyo ke:meh yo:n, Teltakua:wak *más**. pitsoistik n' ie:wayo moka:wa takua:wak n' ipa..., n' ipane:wayo, ke:meh pitsoistit. Yo:n yeh ise:lti tahtapa:ni, a:mo se:..., a:mo se: kitahtapa:na. Tapa:ni *de que, de que** chika:waya, de chika:waya tapa:ni, wehka kalakiti. A:, wetsiti ne:wí:n wehka. We..., wehka wetsi, wehka wetsi. E:mah, yehwa yo:n. Ka:n se: kimati. Pos kualtsi:n no:, sayoh *que** a:mo se: kimati, ne:, ki:ní:n yetok n..., wa:n kualtsi:n nika:n timo..., timonohno:tstokeh, nochi timomakah *cuenta** ki:ní:n, ki:ní:n yetok se: ta:kilo:t, ki:ní:n, Ke:mah. Eh..., eh..., ton... ton ta:kilo:t ne:... Ke:mah ihko:ni, n' ton onkak ta:kilo:t *porque** neli seki a:mo tikmatih wa:n seki se: kimati mah se: motapowi para no: kimatiskeh neli onkak yo:n, kiní:n mochi:wa. o:me taman yo:n, yo:n kiliah *hulekowit**. Ke:mah, yo:n *hulekowit** yeh nimitsilia ne:n, E:mah, onkak o:me taman. nochi kualtia. Ke:mah, kualtia nochi. Kualtia para ne:n, *manga** wa:n kualtia nimitsilia oholol..., oholol..., Ke:mah, para ma:wiltiah m' pi:pil, ke:mah yehwa yo:ni. kuetax wa:n sepa para ne:n para tanokuilpah, ke:mah. Ka:mpa te:kokoh. Ke:mah de yo:n no: kuali, se: kikuiti tsikitsi:n wa:n se: kpepechowilia ne:n, ma:nsá: se: te:iliah, xa:, xa: tikmati katí:n ne:n para se: mopahti:s se: i..., se: itan, ne:chkokowa se: notan. Komo se: kimati, pos niman kihto:s nikmattok, entó:s xa: tiknekis xte:chkui:li:ti. Pos se: kkuiti a. Ke:mah. Se: kkuiti a wa:n yo:n ka nochi se: momaka ne:n nika:n timonohno:tstokeh, nochi timotapowihtokeh, timomakah *cuenta** katí:n kuali wa:n katí:n de n' ika se: kichihchi:was teihsá:. S..., ke:mah, se: momakati para tos..., para toni n' kualtia. Ke:mah. E:mah. Katí:n ne:n, pi:pilmeh *o** tota:tahwa:n kimattoyah ihkó:n *de que** ki:ní:n, para ton nijó:n kualtia wa:n pos nika:n itech i:n xola:lpan, a:mo nochi tikmatih. Ka: t'matih, de a:mo se: motapowia, a:mo se: tanohno:tsa, a:mo se: kimati. Ke:mah. Pero komo se: monohno:tsa, se: kahsika:mati, toh ton onkak kuali, ton a:mo kualtia. Yehwa yo:n. Ke:mah. Entó:s neh, neh yehwa sah ne:n nikmati. Ke:mah, pos no: *igual** nehwa yo:n nikmati wa:n yo:n nimitsilia ne:n cho:kil tikihtowa neli m' pahti para n' tanokuilpah *porque** ompa ne:pa no:, no: tiktatekiwtiah para tanokuilpah yo:n. No:. No: tiktatekiwtiah, ke:masá: ti..., titanoli:nih pos yehwa n' timota:liliah sah. E:mah. Pos kualtsi:n no: mah nochi se: kimati katí:n topah. Ke:mah, ka..., ka:n moneki, Masá: pos ne:wí:n, tapahti:lo:ya:n se: kkuiti a:mo no: te:namiki, pero komo se: kimattok i:n, A:mo, wa:n tika:wte:wah pahti ne: ka..., tokaltsi:ntan sah. *hulecho:kil**. Kihto:s pos niow nikuiti. Ke:mah. Sayoh mpó:n, mpo:wí:n, a:mo no: onkak nijo:n mpo:wi:ni sah, E:mah. onkak no: wehka. Wehka n' onkak, wehka n' onkak, wehka n' onkak, pero neli ne:, tana:miki no:. Wehka. Tana:miki. Pos yehwa sah n' ika timonohno:tsah wa:n ke:mah, neh noto:ka:y niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa..., niwa:le:w de ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. A:, *bueno**.