Pos a:man *que** nika:n timoahsih, n'neki no: nimitstahtani:s ox tiki:xmati yo:n kuomekat ne:, kiliah kaxtapa:nmekat, żka:..., ka:nachi taman, se: taman oso o:me taman sah? Teh tikowtahnemi tiki:xmati, żke:ní:w n' kuo:..., ke:niwki n' kuomekat wa:n ke:niwki n' ixo:chio, ox ke:ní:w moskaltia wehkapan yowi *o** mosowa sah ta:lpan *o** ke:ní:w yo:n? Pos neh niki:xmattok yo:n kaxtapa:n ikuomekat yo:n ke:masá: tehko tech kahfe:n *Ajá**. *o** ka:s ika ihkó:n se: tato:ka wa:n mowi:wila:na. Itech owasin mota:lia. Itech owasin oso teihsá: xiwit. Wa:n yo:n kikuah *solamente para** pitsomeh ki:makah wa:n ke:masá: *conejo** no: se: kikui:li:ti, yo:n no: k..., se: kite:milia n' iselo, Kikuah ixiwyo. Kikua n' ixiwyo wa:n sayoh moka:wa sayoh ne: kuomekat. Ke:mah. Kuomekat, kuomekat sah moka:wa. Entó:s yehwa yo:n kikuah wa:n ixo:chio ne:n ihista:k kualtsi:n yehyewaltik, wa:n *morado** taihtik. Taihtik *morado**. Wa:n yehwa yo:n kikuih wa:n oksé: taman yo:n kiliah kowtahkaxtapa:n no: yo:n mowila:na wehkapan wa:n achi to..., toma:wak achi ne: *medio morado** n' ikowyo. Yo:n wehkapan mowi:wila:na ka:ns ika se: kita ihkó:n, yo:n kiliah kuowtahkaxtapa:n, pero a:mo se: kimati ne:n ox no: kuali, kox no: kikua ne:n pitsot *porque** yo:n nikita a:mo ke:man ki:makah. Pos pané: kanah, a:mo kinimakah yo:n *porque** i:n kaltsi:ntan *cerca** a:mo onkak, wa:n onkak *sólo** ne: kowtahpa ka:mpa, ke:meh se: kita ke:meh ne: we:ikowtah se: yowi, se: kita n' komekat ixo:chio wa:n ixo:chio kachi wehwei. Kachi wehwei wa:n, wa:n yo:n no: taman ixo:chio, a:mo, a:mo ko:ntsitsí:n ke:meh i:n seki, pané: ko:ntsitsí:n ata i:n seki. Pané: nek..., i:n seki pané: nekko:meh. Ke:mah. Wa:n yo:n, wa..., wa:n ne: seki wehwei pané:, I:n seki wehwei ihko:kó:n. pahpata:stik ke:meh i:n tokua:yekawil ne:n ix..., i..., ima:te:mpayo xo:chit wa:n tah..., wa:n tahtamati ikwi a, ye:kiwki a, ye:kiwki a yo:n, N' i..., n' i:n..., ima:yo. chi:chiwala:yo:xo:chit iwki a tamati, sayoh *que** i:n yeh i:n xo:chit ilwikatik. Ke:mah, no: taman. Ilwi..., ilwikatik n' ixo:chio. No: taman. E:mah wa:n yehwa yo:n ne:, pero ye:kiwki a ne:n ixo:chio ne:n chi:chiwala:yo:t. Yo:n i:n chi:chiwalmok... We:weyakaxtik sah wa:n tsi:npihpitsaktik wa:n, wa:n nejo:n ilwikatik. Ke:mah. E:mah, ilwikatik yo:n xo:chit Pos yehwa yo:n nik... wa:n kachi ma:pa:pata:wak. Nikmattok yo:n pero neh a:mo ke:man nikita mah kimakaka:n se: pitsotsí:n oso ihkó:n ne:n teihsá: *conejo**, teihsá: piotsí:n ihkó:n. Pané: kanah, a:mo, a:mo kitekih *porque**... A:mo, katí:n nikmattok i:n ta:lpankaxtapa:n yo:n, mowi:wila:na itech kahfe:n oso teihsá: kowit oso ke:meh i:n ka:mpa se: tato:ka mowi:wila:na itech n' owasin, Ke:mah. Ke:meh i:n *cuando** se:, Yeh yo:n ke:mah. Pero i:n se: no: nikmattok kihtowah kowtahkaxtapa:n pero, *cuando** se:... Ke:mah. wehkapania, wehka yowi mowi:wila:na, Wehka yowi n' komekat. wehka komekat wa:n kachi wehwei n' ixo:chiyo. Wa:n ixiwyo *más** kachi wewhei n' ixiwyo no:, pa:patakaxtik, wehwei ixiwyo. *Más** wehwei n' ixiwyo. Kachi ma:..., ma:pa:pata:wak, ma:yehyewaltik ihkó:n Ma:..., ma:yehyewaltik. wa:n i:n seki a:mo semi. I:n seki ma:e:kapihpitsaktik wa:n I:n seki ma:ekapihpitstik, ma:ekapihpitsaktik wa:n wa:n ima:..., ima:ko, ima:i:xko mohmoloxtik tepitsi:n. Wa:n i:n... Ke:mah wa:n i:n seki ne:n nikita ka:ns ika ye:k..., ka:mpa yetok we:i tohtoma:wak ne: itsi:ntan I:n wehwei. wa:n ye:k..., ye:konkakeh a:skameh. Wa:n yo:n kamohyowa, yo:n tik..., yo:n tikihtowa yo:n kamohyowa. Tak kwe:liliah. Kamohyo:wa no: *porque** ne:, kowtah tehwa:n ti..., ti..., titekitih, titekitih, mochi:wa n' ikamohyo yo:n, yo:n tikihtowa ih..., wehwei, tehwa:n tiki:xmatih wehkakaxtapa:nmekat. E:..., kamohyowa ke:meh yo:n wits..., witsti ikamohyo, yo:n, ke:meh yo:n kiliah ne:, yo:n chayohtes kiliah, yo:n kamoh i..., de witsti kamohyowa ata. A:, ke:meh yo:n chayohtes. Iwki n' ikamoh[yo] mochi:wa, ahalaxtik wa:n ista:k. Ihkó:n *bola**. I..., ke:mah kamohyowa n' ta:lihtik, nikitanih neh *porque** ne:, *igual** ne: ka:mpa ttekitih ye:..., etok ne: yo:n taktsomeh de yo:n komekat. wa:n taxiti:n, se: *viaje** taxiti:nik, wa:n paniá:n moka:w n' kuomekat, ne:n, ne:n ikamohyo. Wa:n yo:n tikitah ka:n kamohyowa yo:n kuomekat, yo:n mopihpilowa wehweikaxtapa:mekat n' tehwa:n tiki:xmatih. Wa:n neli i..., ixo:chio, *bueno** kuomekat ye:ktohtoma:wak wa:n wehka yowi itech kuomeh moskaltia. Wa:n nejo:n ixo:chio, no: mi:miak mochi:wa, nika:n, ka:mpa ki:sa imahma:tsa:la:n. Wa:n wehwei wa:n i..., tamati, ye:kiwki a, iwki a ntsilia ne:n chi:chiwala:yo:t ixo:chio, metswe:weyak sah, wa:n nejo:n pahpata:stik sah, pahpata:wak ke:meh yo:n tokua:yekawil, wa:n nejo:n ilwikatik. Ilwikatik ne:n nochi n' ima:te:n. No:, no: taman. No: taman yo:n wa:n i:n seki yeh, pané: nekko:meh ne:, tsikitsitsi:n pero, tsikitsitsi:n ne:n..., e:mah, tsikitsitsi:n xo:chitsí:n. Ne: kachi tsikitsitsi:n, pero kachi kua:... Ke:mah, wa..., wa:n ye..., yeh *morado, mo..., morado** a:chi:petik a:mo *morado** semi, sanoke tepitsi:n sah ne: *moradohtsí:n**. kua:..., kua:yehyewaltik. Wa:n i..., iihtik, iihtik, iihtik, *telmorado** n' taihtik, pero taihtik ya, pero m' paniá:n nochi n' ima:te:mpan achi tepitsi:n sah *morado** ata. Pos sayoh tepitsi:n taihtik *mora...** E:mah wa:n taihtik ke:mah *hasta** ti:ltik n' taihtik de n' xo:chits..., m' pané: xo:chiko:ntsitsí:n. Ke:mah. Pero yo:n a:mo wehkapan yowi, mochi:wa ke:meh i:n se: tai:xta:i *cuando** mi:lah, itech owasin ata se: kitamo:ta pa:pacha:ntok yo:n kuomekat. mopa:pacha:nia s..., ompa sah panki:sa itech, itech owasin sah tein takelpacho:l. Pos sayoh se: kitamo:ta ne: wa:n selia. Selia sepa ata yo:n. Selia sayoh ka:mpa... Wa:n no:, wa:n no: kamohyoh ata yo:n. No: kamohyowa. No: kamohyoh *que**..., no: we:lik n' ikamohyo kikue:chowah *que** mahyá: para ato:l. Pos hkó:n kihtowah *que** no: we:lik ki..., kikue:chowah wa:n kimanah. E:mah, no: we:lik, no: we:lik n' ikamohyo. Ki..., ke:mah kimanah, ke:meh i:pa kamohato:l kichi:wah takue:chol, takue:chol wa:n kitsope:liah, kualtsi:n we:lik, mahyá: ato:lkamohato:l se: tai. *Por eso** nikita ka:s ika ne:n mota:lia ne:n a:s..., a:skatahpo:ts ompa kikuahtokeh. Yo:n semi a:skayowa ata. A:skayowa. I:n ka:mpa se: tekiti ye:kte:kokohkeh ne:n a:skameh. Kise:nkuih wa:n i:n se: nikita neh nikneltoka *porque** A:skayowa semi ka:mpa i:xehka:n ihkak. A:, yo:n ke:mah ye:k..., ye:kte:...., te:kehkehtsomah. ka:s ika nikita ihkó:n ne:n, ne:n, n' i..., n' ikamohyo, ompa e:wi *siquiera** e:yi itsmol. Kiwa:l... Tohtomaktik niman e:wa. Se: yowi ne:n tatahkoya:n de n' toma:wak ne: mowi:wila:nati a, wa:n seki *quiera** ka:n o:me tsikitsitsi:n ihkó:n ne:n ke:meh eskia ixwatok ne:n e:wi. E:mah, wa:n ta: kamoh no: mochi:wa ihkó:n ohololtik sah n' kamoh wa:n ihista:k. Ihista:k n' kamoh wa:n Ihista:k n' ikamohyo mopihpilowa ompa n' i..., *Después** yowi *hasta** ne:n tama:te:mpan ne: mopihpilo:ti wa:n Ompa xo:chiowati a. kachi wehwei xo:chit, wehwei n' xo:chit wa:n momahma:yo:tia ya wa:n Wehwei xo:chit, wehwei. pané: kachi wehwei n' ima:yo. Wehwei kachi. Kachi wehwei. Wehwei, wehwei yo:n. Wa:n i:n seki nijo:n a:mo semi telwehwei ihkó:n, pero pané: tehte:mpitstik n' ima:yo. Ke:mah, wa:n i:xmohmoloxtik n' ima:xiwyo. E:mah, i:xmohmoloxtik wa:n E:mah. Pos yehwa yo:n ke:masá: wa:n ye:kcho:kiloh ne:n i:n ne: ka:mpa se: te:kui ihkó:n ye:k se: *pintotia**. Te:..., te:pa, ke:meh i:n ma:ski ki..., kipa:kah pero a:mo ki:sa. Yo:n ye:ktepa semi, a:mo ki:sa kachi, ih..., kipa:kah sah se:..., a:mo ki:sa iwki sah. Ka:n ki:sa. Yehwa yo:n nochi, ke:meh eskia yo:n yohyowaltik ne:n no: te:pa. Ke:mah, te:pa semi. Wa:n yehwa yo:n, yehwa yo:n nikita ne:n *trabajo** de te:kuik yo:n, ka:s ika ne:n de ihkó:n *hasta** tani se: itilmah ye:knochi ki..., kipa. *Es...**, te:pa, se:, se:...,s... A:m..., ka:n ki:sasneki, ka:n ki:sasneki, se:... Pos n' okseki a:chá: no: *igual, porque** yo:n okseki a:mo nikitstok ki:niwki n' icho:kilo. I..., ke:mah ka:n se:..., yo:n icho:kilo ista:k. No: ista:k, no ih... Wa:n i:n seki no: ista:k n' icho:kilo pané: *leche, pero** i:n seki, ne: seki yo:n wehwei, ista:k na:ltoktik mahyá: chipa:waka:t sah, pan..., yo:n cho:ki... Na:ltoktik. Pero i:n seki, i:n pisi:ltik tein kinimakah pitsotsitsí:n yo:n ista:k pero pané: *leche**. *Más** machi..., kachi ne: chika:wak, chika:wak. Ke:mah, kachi chika:wak yo:n, yo:n telte:kui kachi, telpitsotik. E:mah. Ista:k n' tein se: kita, *pero cuando** wa:ki a de se: itilmah ne: ti:le:wi a. Ti:le:wi ke:meh yo:n chi:chiwala:yo:t n' i..., n' icho:kilo. Ti:le... Ihkó:n *merito**, ke:mah. Ihkó:n *merito**. Yehwa yo:n ne:n, pos tama:te:mpan mopihpilo:ti a no: wa:n yo:n wehkapania. E:mah. Wehkapan yowi. Wehkapan yowi wa:n ika i:n seki i:n de n' ta:lpan mowi:wila:na i:n a:mo semi wehkapania. Wehkapan yowi *mo que**. Mosowa sah. Mo:sowa, ka:ns ika ye:kso:wtok se: kita ihkó:n. *O** weh..., weh... Ke:mah, ih... oso panki:sa. Wa:n ka:ns ika se: kitila:na ihkó:n ika ne:n *ganchito** se: kitila:na, wa:n nochi *hasta** ta:lpan se: kite:ma ya, ne:n seki yeh de n' te:kuihkui a. Ke:mah wa:n ikamohyo we:weyak sah, ta: nalwat sah n' ikamohyo tepitsi:n tohtoma:wak pero, nalwatsitsí:n sah, ke:meh se: se: je:meh de we:weyak mochi:wa. Ke:mah. Wa:n i:n s..., wa:n i:n seki n' ikamohyo mochi:wa ohololtik. Ohololtik wa:n i:n, i:n seki ne:n, Ohololtik sah. ta:lpan yowi wa:n nochi monahnalwayo:tia ya, mi:xtohto:ktiw. Moi:xtohto:ktiw, moi:xtohto:ktiw. E:mah. Ma:ski ne:wí:n se: kitamo:ta ipaniá:n tahsol pero a:mo wa:ki. Kamohyoh. Ka:n wa:ki, ke:meh kamohyoh selia. Kamohyoh. Wa:n yehwa yo:n ka:mpa onkak semi yo:n, kuomekat ne:n, te:..., te:..., te:senkuih n' a:skameh ya. A:skayowa, a:skayowa n' *hijuemala** ata. Ke:mah. A:skayowa, a:skayowa ne:n, semi te:metskuih wa:n yo:n tikihtowa ne: we:lik ne:n ik..., ikamohyo. We:lik ato:ltsí:n kichi:wah. We:lik. Eski kikue:chowah no:, kimanah, ki..., kikue:chowah wa:n ke:mah nejo:n, Ato:l. żWa:n yo:n tak kitehtekih oso ihkó:n kimanah. kipante:miliah n' a:tol mahyá: ato:lkamoh ki..., kichihchi:wah. Yo:n achto kimanah. A:..., achto kimanah wa:n ompa kkue:chowah ya. Kkue:chowah ya wa:n... Kkue:chowah wa:n ke:mah kimolo:ntiah wa:n seki achto kimanah wa:n seki, ki..., tein ma:chihchika:wkeh siwa:meh xoxowik kkue:chowah wa:n ke:mah ki..., pero kachi kualtsi:n achto mah se: kimana, para n' ki:sa n' cho:kil. Mah ki:sa n' cho:kil *porque** n' cho:kil xa: ahwayoh eski. Ki:sa n' cho:kil wa:n ki..., kimimilow..., kimimilowah n' ia:yo de n' icho:kilo, wa:n ke:mah chipa:wak kamohtsí:n ya wa:n ki:xpa:kah kualtsi:n. kikue:chowah wa:n ke:mah kipante:miliah n' ato:ltsí:n wa:n kualtsi:n ahwiya:k ki:sa mahyá: ato:lkamoh se: tai:tok, ato:lkamohato:l. Pos kualtsi:n wa:n yo:n wehka:wa para molo:ntok kimanah. Ah..., kualtsi:n. S..., semi kimolo:ntiah mo..., ohpa, e:xpa molo:ni para kiki:xtiah ya wa:n se: tai a. Kita:liliah ne: pane:lah oso *azúcar**. Pane:lah kita:liliah. Para kahwiya:lia pane:lah n' kita:liliah. E:mah, yehwa yo:n, n'mattok *que** we:lik n' ikamohyo n..., yo:n kaxtapa:nmekat. Ye:kkualtsi:n, kualtsi:n ki:sa. Wa:n nextik moka:wa ne:n a:tsí:n. E:mah, yo:n n'mattok yehwa n' kaxtapa:mekat. Wa:n yo:n a:mo ahwayoh. Kanah. Yo:n kaxtapa:mekat we:lik, kikuah ne:n tapialmeh wa:n se: yeh se: tai n' ikamohyo komo se:, se: a:kin ne: iwa:n se: motekipanowa a:mo tatsiwi pos te:chi:wilia ato:ltsí:n komo se: kwa:lkui ne: kowtah. Pos neh no: nikmattok yo:n no: kualia para ne:n pahti ke:meh i:n te:..., te:kua yo:n chokoy. *Ajá**. Ta:lchokoy oso yo:n, yo:N ista:k se: kima:xakualowa wa:n se: mota:lilia ka:mpa te:t..., te:kua ne:n chokoy. No: kuali ki. Ka:mpa te:kua. Ke:mah. No: kuali eski tak, ke:mah, ke:meh cho:kil, *fuerte**. No: kuali. I:n cho:kil se: kita:lilia, nijo:n se: kima:xakualowa niman, wa:n ka:mpa te:kua ne:n chokoy, yo:n ista:k oso yo:n chi:chi:ltik oso yo:n kostik oso yo:n seki ti:ltikeh, Yo:n *que mequillos** kiliah. Yo:n kostik... Miak taman. Ta: yo:n miak taman onkakeh n' ta:lchokoymeh. Ye..., onkak ista:keh i..., chihchinaltikeh wa:n onkak ne:n kostikeh chihchinaltikeh. Yehwa yo:n ka:s ika se: kita ne: yetok itech ne:n kaxtapa:n, de yetok nijó:n, itech i:n komekat ompa pepechiwtok, yo:n semi kwe:lilia no:. Ke:mah, kikua semi. Kwe:lilia wa:n yehwa yo:n ta: se: kiteki wa:n se: kima:xakualowa, E:mah. wa:n se: kita:lilia se: ima:ko, se: imetsko, pahti. Se: kita:li... Pos kina:miki. Kina:miki yo:n kuali, a:mo..., sayoh *que** a:mo se: kimati nochi, a:mo se: kimati *porque** yo:n, Ke:mah. Ka:n se: kimati, ka:n se: kimati. ta:lchokoy sayoh para se: mikis yo:n, te:kokoh. Ye:kte:kokoh semi yo:n, telte:kokoh. Nochi yo:n chi:chi:ltik, yo:n *mequillo**, Ke:mah. Onkak chikola:tik. Yo:n chikola:tik, ta: yo:n ye..., yo:n ke:meh se: na:wi taman ne:n ta:lchokoymeh. Ke:mah, de n' ta:lchokoy no: taman yeh, n' ta:lchokoy mochi:wa ta:lpan sah. Ta:lpan sah. Wa:n i:n seki yo:n chikola:tik i..., i..., a:ts..., iwa:n nemi ne: i:n tein ista:k. Yo:n no: *casi** ka..., teke:span yetok itech n..., ch..., itech i:n kowit oso itech xiwit etok. Mota:lia ompa. wa:n yo:n ta:..., de n' ta:l, de n..., yo:n ti:ltikeh seki, ta:lpan, itech ta:lpan yetokeh. Yeh, yeh ta:lpan mochi:wah, ta:lpan, ta:lpan yetok, yo:n telte:kokoh no:. Yo:n komo a:mo se: mitilih se:, paniá:n se: taksak oso se:..., ompa se: tamahpachoh, ne:nke:n te:ma:..., T..., te:ma:kua de, de, te:ma:kua, yo:n, yo:n wits..., yo:n witsti te:..., yo:n se: mahxi:ltia iwitsyo. Te:ma:kua, ke:mah. Wa:n... Ta: witsyoh, yo:n okuilimeh pawihwitsyohkeh. Pos yo:n witsyohkeh, yo:n... I..., ika yehyewalika ne:n kipia ne: pané: *garsota** pahpanki:stok ate... ika pa:nti n' ikechtipan wa:n ni:nipaka nochi kipia. Pané: ehe:yi pa:nti kipia ne:n ipoxnakastan, i..., i..., *de lomo** pe:wa, e:yi pa:nti kipia wa:n komo se: kita, *porque** nejo:n komohkó:n se: kipanchipa:wak teihsá: kowit ika, se: kita ke:ní:w yetok yo:n pané: *garsota**. Ika taktson yehyetok, ta:taolo:ch panki:stok. Wa:n yo:n panki:sa ke:meh eskia yo:n a:tsí:n, yehwa ne:n... Pa..., se: kimati ika a:yoh yo:n ne:n *veneno** ya, komo se: ki..., etoy n' chokoy wa:n se: kipananecho:l..., necho:ltih se: *imachete** ka:mpa wa:kik, wa:n se: kihkuania komo..., a:pipitsika ata se: *imachete** ka:mpa moka:wa n' i:n, Ke:meh eskia cho:kil. Ke:mah ih..., e:..., moka:wa ihkó:n, ahachichi ika, ika tepitsi:n a:tsí:n moka:wa itech *machete**. Ompa moka:wa ya wa:n xi:i:ni n' i... Ompa moka:wa ya, yeh..., yehwa yo:n te:kokoh. Xi:i:ni n' [i]ihwiyo. E:... A:ah. Iihwiyo ki:sa, n' iihwiyo a:mo te:kua, ta: te:kua, te:kua n' iwitsyo. Yo:n ka:mpa ahkoihihkak ihkó:n, yo:n tatahkoya:n ahkoihihkak. Ke:mah. Yehwa *merito**, yo:n pané: *garsota** yehwa, yo:n, yo:n a:t n' te:kokoh, a:mo te:kokoh i:n witsti, te:kokoh n' a:t, kipia *veneno** no:. Wa:n yehwa yo:n ista:keh ka:s ika se: kinita mo..., mopihpilowah ke:meh yo:n, yo:n *semilla de** xonekuil, mopihpilowah oso ka:s ika yetokeh. Ke:mah. Pero n' okseki:n yeh no: mota:liah itech kahfe:n *o** itech n' mo:so:t ne:n yehwa ne:n chikola:tikeh. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok no: kuali. Ke:mah. Pero pos n' oksé: a:mo nikmati ne:n kox, kox kikuah no: n' oksé: de n' kowtahkaxtapa:n, a:mo nikmati, neh, neh sayoh nikita ne:, Ke:mah. yetok pero a:mo ke:man nikita mah ompa pepechiwto ne:n chokoy. A:mo se: kita wa:n Ke:mah, ke:meh, weh..., wehkapan, a:mo no: se: kichi:wa *cuenta**, se: kita ke:meh i:n ta:lpantsí:n pos se: kita. Yeh nimitsilia ne:n masá: ihkó:n ne:n i..., n' itesyo tak, n' ikamohyo, yetok wa:n ompa e:wi ne:n te:n tsikitsitsi:n wa:n de n' we:i pos yeh tayeka:na ya. Yeh we:i ne:n tein mowila:na ya panki:sa. Ke:mah. Wa:n oksé: n' itsmolmeh yeh panki:sa sake:ra o:me:n. A: ke:mah, e:mah. O:me ni:nipaka. Yehwa yo:n ne:n neh nikitani Ke:mah, yehwa yo:n weh..., wehweikaxtapa:nmekat, e..., e:nki... n' ikamohyo. E:mah, de wehwei. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n nimitsilia ne: achi wehwei nikita ne:n i..., ixo:chiyo. Wehwei kachi, no:, no: taman, no: taman. Kachi wehwei. *De veras** kachi we:weyak wa:n i:n seki achi no:nohne:l. Nohnelmeh wa:n no: taman ne:n itapalo xo:chit. Achi... No:, no: taman, no: taman, taihtik kualtsi:n *morado, pero** a:mo..., no:, no: taman. No:, no: taman. E:mah. Ke... No: taman. No: taman, yehwa yo:n neh nik..., nikitani. No: taman. Ke:mah. E:mah, teh xa:, xa: kachi tikmattos, kuali tine:chili:s ne:n tik..., Ka:n ta: no:, no: iwki sah niki:xmattok ne: xo:chit. i:n tikowtahtekitinih ne:wí:n pos tik..., tikitstioweh ki:ní:n, Iwki sah n' yo:n xiwit. ki:ní:n ne:n kuomekat *o** ki:ní:n nochi n' *cositas** se: kita wa:n Ke:mah. ke:meh teh no: xa:, xa: tikmattok *más de** n..., tiki:xmati. Ke:mah, no:, no: iwki sah niki:xmati ke:meh tein timonohno:tstokeh yehwa sah no: n... niki:xmattok n' o:me taman wa:n ke:n i:n wa:n i:n seki no: niki:xmattok n' ikamohyo. No:. Nejo:n no: niki:xmattok n' ikamohyo wa:n neli tsikitsitsi:n mochi:wa xiwit, a:mo wehwei, a:mo wehkapania. Tsikitsi:n wa:n Moso:sowa sah. Pos n' oksé: a:mo no: tikmati kox kuali para se: mopahtia, ne:n wehwei ne:n kowtah. E:mah. A:mo, a:mo, a:mo n'mati yo:n, a:m..., a:mo n'mati. E:mah, ke:meh... Pos i:n neh nikmattok se: taman sayoh de n..., Tein pahti. A:, ke:mah. te:pahtia, a:chá: no: tikmattos ne:n para ne:n chokoy. Ke:mah, pero i:n te:pale:wih ich..., ika n' icho:kilo, yehwa, yehwa n' ki..., ki..., n' te:pale:wia. Icho:kilo. Wa:n yehwa yo:n ne:n pos yehwa ya kualtsi:n se:, se: motati:ltia ki:ní:n nika:n timonohno:tstokeh ne:n, E:mah. ke:meh i:n tikowtahtiuweh pos nochi, nochi tikitah wa:n Ke:mah. pos yo:n semi te:kokohkeh wa:n... Pos wa:n ompa ok m' pahti ne: kowtah sayoh *que** e:..., a:mo t'matih para timota:lili:skeh, se: mopahti:s ompa. Pos a:mo se: kimati seki ihkó:n se: wi:tsa, pero de ke:meh ekintsi:n ti..., timolihtokeh pos ompa niman se: kihto:s niktekiti ne: E:mah. Ke:mah. n' iselo ne: kuomekat ne:, ne:chilia *que** kuali pos nikma:xakualo:ti wa:n nikta:lili:ti ka:mpa ne:chkuah i:n, Ke:mah. Wa:n se:... Ke:mah. i:n chokoy. Ke:mah. Pero komo a:mo se: kimati pos iwki se: chichinaka, se: chichinakatiwi:ts ya wa:n Se:, se: tahyo:wihtok a, e:mah *hasta** kalihtik se: mota:lilia m' pahtsí:n. E:mah. E:mah. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n no: nik... Wa:n yehwa yo:n ne: nik..., nikmati sah no:. E:mah. Ke:meh neli ti..., tneminih kowtah tikitanih o:me taman sayoh yo:n xiwit, *más** a:mo, a:mo tiki:xmatih *más** oksé: taman. Pos neh nikmattok miak ihkó:n komekameh pero no: oksé: ta:taman, ta:taman ito:ka:y wa:n E:mah. Ta..., ta:taman ito:ka:y wa:n ta:taman se: kt... Ta:taman se: kitatekiwtia. Ke:mah. Ke:mah. Ta:taman ixo:chio, ta:taman ke:meh moskaltia, ta:taman mowila:na wa:n Pos ke:meh i:n neh no: nikmattok sayoh o:me taman de i:n *Hasta** ke:meh yo:n... Ke:mah. *hasta** ke:meh yo:n ata yo:n tikiliah soyokilit, tein kowtah. yo:n soyokilit o:me taman onkak. Se: taman ne: soyokilit nochi ma:ahalax..., nochi ma:ahalaxtik, pero se: taman ista:k. Ista:k. Wa:n icho:kilo nochi ista:k wa:n yo:n se:, se:ntaman ne:n soyokilit, yeh, yeh telahwiya:k, wa:n achi *morado** n' ikuomekayo wa:n nochi n' ima:xiwyo *i:xmohmorado** n' ima:talwayotsitsí:n, yo:n telahwiya:k ne: xiwit. Ahwiyak. Wa:n ista:k kachi telwe:lik, a:mo semi ahwiya:k. Pos yo:n ista:k nijo:n kihtowah de n..., nikmattok seki we:lik, kita:liliah ne:n etsí:n we:lik. Ye:kwe:lik kualtsi:n. We:lik n' i..., n' iselo ne:n de kitekih. Ke:mah. Ke:mah wa:n yehwa yo:n nimitsi... Wa:n we:lik, neh nikita ne: hkó:n ka:..., ke:masá: se: kiteki, yo:n *de veras** nikneltok o:me taman onkak. O:me taman, se: taman telahwiya:k wa..., wa:n ye:kma:we:weyak. Se: taman yo:n de n' achi semi tel... Ma:we:weyak. Ma:we:weyak sah wa:n i:n seki ma:yehyewaltik kualtsi:n, ma:ahalaxtik. Yehwa yo:n, we:..., we:lik tein ista:k. Yehwa de n' ista:k we:lik, n' okseki a:mo we..., a:mo Yehwa we:lik kualtsi:n. *Bueno** pos *más bien** a:mo tik..., a:mo tikmatih, xa: no: we:lik eski, ke:meh a:mo se: kiteki, Kanah te:..., tak we:lik eski pero nejo:n telahwiya:k, wa:n pané: kakaltik, a:mo pa:ti komo se: kipa:tasneki, nik.., nikmanka se: *viaje** ompa ne: kowtah, nikuito ne: a:na:l ntato:kka wa:n nik..., nik..., pané: niknekka:itak yo:n kilit, pero nikuik ma:we:weyak. Ma:we:weyak. Ma:we:weyak, nochi yehwa nikuihkuik wa:n niehkok kalihtik nik..., nikmanak wa:n ni..., nikmomotsoh, nikmanak a:mo pa:tik, iwki kahkakaltik, iwki nikalampi:xoh. A:mo, a:mo... A..., a:mo nikwelitak. Tak tahtakua:wak, *casi** xahxakachtik. Kahkakaltik, kah..., e:max..., kahkakaltik, ne: a:mo, a:mo nikwelitak. A:mo, wa:n i:n seki kualtsi:n alaxtik ne:n, I:n seki kualtsi:n pa:ti. Kualtsi:n pa:ti, ye..., yema:nik kualtsi:n pa:ti. Yema:nik. Pos yehwa yo:n nochi tik..., tikitstokeh pero yo:n no: taman n' ito:ka:y wa:n no: taman kiní:n xo:chiowa m... E:mah, yehwa yo:n. No:, no: taman, nochi komekat pero ta:taman ito:ka:y. Ke:meh i:n de n' tikitstokeh kintsi:n de n' kaxtapa:n pos yo:n no: taman ne:, yo:n no: taman, yo:n a:mo, No: taman yo:n, no: taman. A:mo tikmatih kox we:lik, ta: s..., a:mo ke:man nijo:n tikuih para tikuih tapalo:l, a:ah. A:mo ke:man se: kikua. E:mah, yehwa. Tikmattokeh *solamente** ke:meh i:n yehwa ne:n pitsotsí:n kimakah oso yehwa ya n' *conejito** kimakah wa:n yehwa yo:ni. Ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah i:n ne:n nimitstatsi:ntokia ox tiki:xmati wa:n *Bueno**. neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:lah nika:n, San Miguel Tzinacapan niwa:le:wak. A:, *bueno** neh nikno:tsa[nimono:tsa] Anastacio Nicolás Damián, niwa:lah de ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan. *Bueno**. Ke:mah, pos [...] E:mah, *compadrito**, tasohka:matik.