*Bueno** pos *compadrito** nika:n i:n timona:mikih ne: tik tiknekih nimitstahtani:s ox tiki:xmattok ne: chamakih *que** yo:n kowtahchamakih. A:, kowtahchamakih. Ke:mah. Ke:mah, niki:xmattok nijo:n, de yo:n ne:, o:me taman de n' chi:chi:ltik. O:me taman chi:chi:ltik. O:me taman de n' chi:chi:ltik, se: achi ma:pa:patawa:k wa:n seki achi ma:pisi:ltik. *Ajá**. wa:n se: taman de n..., de yo:n ista:k. ista:kkowtahchamakih. Ista:kkowtahchamakih. Yo:n kow..., yo:n kowtahchamakih de n' chi:chi:ltik pos yo:n ne:wí:n kowtah se: kahsi. Mochi:wa sah. Mochi:wa sah. wa:n yo:n ke:meh eskia kikuah ne:n okuiltsitsí:n, chechelo:meh *o** Iteyo. n' iteyo wa:n iteyo nijo:n Iteyo. *cuando** selik *casi** ki..., mochi:wa ihi:stak, ihkuí:n de we:weyak. Ihista:k. wa:n *cuando** chika:waya nijo:n achi nijo:n, tihti:ltia. Tihti:ltik a. Tihti:ltik. Entó:s yo:n semi kikuah wa:n ompa mokalakiah yo:n okuiltsitsí:n, tak no: kikuah, N' ihkoch..., ihkochtsitsí:n. yo:n kiliah, ke:meh eskia ihkochimeh. Wa:n pos no: se: kkuiti a ne:wí:n, ke:masá: se: kita nochi ne:nentokeh para ne:, *Ajá**. Wa:n yehwa yo:n niki:xmattok wa:n sepa de i:n tato:kchamakih, pos onkak yo:n kiliah ne:n xokoyo:lin, onkak kostiktsi:n, onkak chi:chi:ltik, yehwa nijó:n neh nik..., niki:xmattok ne:, wa:n onkak ista:k. Ke:mah. De na:wi taman. Wa:n yo:n se: kikui *cuando** yo:n, ilwitsí:n tiahsitih, nijo:n ti..., timoyo:le:wah pos ti..., kihto:s kintsi:n xne:chkui:li:ti ne:n chamakih, xa: tikahsis ne: kowtahchamakih oso ne:n tato:kchamakih. Entó:s ne: ke:meh ekintsi:n ne:n ilwitsí:n de i:n *Santiaguito o** okseki ilwimeh tipanowah, pos titachihchi:wah. Ke:meh i:n *apenas** titachihchi:wkeh i:n, i:n tipano:keh i:n, a:xka:n ilwitsí:n tachihchi:wtok ya, *siempre** tikta:lihkeh seki n' kowtahchamakih, seki de n' ista:k, seki de n..., yo:n chi:chi:ltik, de o:me taman de n' kowtahchamakih wa:n kachi tikta:lihkeh ne:n tato:kchamakih. Kachi kualtsi:n mota yo:n. Yo:n tato:kchamakih nijo:n, yo:n no: se: kitohto:ka. Ke:mah. No: se: kitohto:ka ne:wí:n, ka:ns ika ne: kitamachi:wa ihkó:n, wa:n se: kito:ka, a:mo no: eliwis seki, ka:s ika kito:..., kito:kah eliwis sah ihkó:n kitohto:kah wa:n A:mo mochi:wa sah. ka:ns ika pos tikta:liah ihkó:n *tikderecharowah** wa:n ompa ne: tikto:kah. Entó:s kualtsi:n ne:n mochi:wa nijó:n xo:chitsí:n wa:n pos yo:n tato:kchamakih no:, no:, no: mochi:wa *siempre**, ka:mpa kualtsi:n ta:l mochi:wa *siempre**, *bueno** a:mo semi *seguido, pero siempre** onkak. Ke:mah. Katí:n chamakih, ne: i:n kowtahchamakih yo:n onkak itech i:n, tikiliah i:n *cuando** ilwititi a ne:n kolo:tsi:n ne:n, e:yi de mayo, pos ihwa:k miak mochi:wa *hasta** tamiti a, *hasta** ke:meh kintsi:n onkak ok we:wehka. *Hasta** julio we:wehka onkak ok. *Hasta** julio, nijo:n nochi tamiti *hasta** junio, ke:meh kintsi:n semi a:mo nochi se: kahsi ok, ne: seki kima:kuahtokeh yo:n Tein chika:wak a. E:mah, chika:waya. n' okuiltsitsí:n, chika:wayak ya. No: kualtia pero mah se: ki..., kipa:ka. Ke:mah. Se: kipa:ka kualtsi:n no: mochi:wa kualtsi:n pero, Kualtsi:n moka:wa. *siempre de** ma:takual nijo:n a:mo *igual** ok. Wa:n i:n seki nijo:n i:n tato:kchamakih, yo:n *siempre** se: kahsi. Se: kahsi ka:sá: ika ka:mpa kaltsi:ntan, yetok pero kintsi:n no: kas ika nijo:n se: ki..., tahtani, ka:s ika te:..., te:..., *bueno** a:mo, a:mo te:tayo:koliah sah *para santito**, tepitsi:n se: k..., se: kixta:wa. Ka:ns ika e:yi *peso** kintsi:n kinekih wa:n o:me *peso**. Ke:mah. *O** ka:ns ika ka:mpa kinemiliah para ne:n tein *te:chcuidarohtok** tiktachihchi:wi:tih ne: ka:mpa te:kaltsi:n ke:meh i:n te:chyo:le:wah mah ti..., *cada** se:meh de n' kiseli:tih se: tona:ntsi:n ihkó:n, pos nijo:n, pos ompa ne: tik..., te:chmakah ya pos tika:watih, titachihchi:watih. Ke:mah. Achto ttachihchi:wah ne: tio:pan, ompa ke:mah ttachihchi:watih ne: kalihtik ya. Kalihtik a ompa no: te:chiliah mah se: Kalihtik a, ka:mpa... tachihchi:wa wa:n ka:s ika pos te:tayo:koliah, ke:meh nikinilia neh a:mo para nehwa nijó:n ne:n, para nehwa ne:n na:ne:chmakatih, para ne:n de n' *te:chcuidarohtok**. Ke:mah. Pos kihtowa, xkui:ka sah, xkui:ka sah yo:n taselo:t. *Porque** yo:n taselo:t, yo:n de n' seki pihpitsa:wak kostik, yo:n semi yo:li:k se: kitapa:na. Owih *porque** wehweli n' i..., chikoki:sa n' tepos komo se: ma:chikoyahki. Chi:chikoki:sa wa:n pos seki se: kkua:pohposteki wa:n yo:n, yo:n de n' kowtahchamakih pos yo:n kachi ne:nke:n se: kitahtapa:na sayoh mah kua:... Kachi, kachi ema:nik wa:n tohtoma:wak n' ikowyo. mah, mah kua:te:neh de n..., de n' ika se: kitapa:nas *porque**, Mah kua:te:neh sah. E:mah. ke:masá: no: pano:tiki:sa wa:n se: moma:teki wa:n Ke:mah. pos kintsi:n neh nikitstok ne:n, ne: ke:man ya ihkó:n ttachihchi:wah pos no: tikitstinemih, ki:ní:n, ka:ni, ka:ni ne:n, onkak n' xo:chitsí:n, ke:masá: tikte:mo:tih ne:wí:n, kowtah. *A veces** ke:masá: a:mo no: se: kahsi ok ne:n de n' tato:kchamakih, pos se: kahsi ne:wí:n te:kaltsi:ntan pos se: tahtani wa:n te:makah, Ke:mah. Ke:mah. Ka:s ika de ka:mpa kinemiliah no: kihto:s, xwi:ka, ta: *ca..., caso para** tehwa, ta: para i:n ten *techcuidarohtok** ne:n tona:ntsi:n ne:n tiktachihchi:wi:ti. Entó:s to..., tikwi:kah ya, tikuitih ne:n tepe:xi:lo:tsi:n wa:n tik..., titachihchi:wah ya. Ke:mah. No: ke:mansá: se: mo..., moyo:le:wa *de entre mismo** ya tehwa:n, ompa time:..., xo:lalpan ne: ka:mpa tietokeh, ne: ka:mpa *San Miguelito** tein *te:chcuidarohtok**, pos no:, no: seki moyo:le:wah. Kihto:s, żka:n tiow? Ompa i:n ntachihchi:wati. Pos nimitspale:wi:ti. Se: kitahtapa:na ya ne:n xo:chitsí:n wa:n se: kiwi:ka, se: kiwi:ka ya ne: tio:pan, Ke:mah. wa:n se: kilpia ya wa:n pos ihkó:n ne: se: mosempale:wia ya. Sepa *cuando**, Se: mosempale:wia ya. kinekis se: tokni:w no:, kihto:s, neh no: ne:chpolowa, ekintsi:n xa: tne:chte:moli:s xo:chitsí:n para ne:n ni..., nita..., n'tachihchi:wati ne: tio:pan wa:n yehwa i:n, yeh i:n *compromiso** nitana:nkilihtok pos kintsi:n xa: tine:chpale:wi:s. Ke:mah, ta: nejo:n seki n' tokni:wa:n te:..., te:pale:wiah, te:pale:wiah n' ke:meh yo:n se:, se: tachihchi:wa, kinehnekih no:. Pos no: tanehnekih ke:meh i:n kinemiliah de se: ki..., Wa:n... semehkia se: momaka *manito**. Ke:mah. *Cuando** kinekis se: tokni:w pos no: tikpale:wi:tih ne: kalihtik ke:meh kintsi:n ti..., tipano:tokeh nochi ilwitsitsí:n ti..., tiwa:lahtokeh, pos kintsi:n *de cada, cada** se: ilwitsí:n ilwiti se: tona:ntsi:n pos no: nochi yehyetok. No: nochi yehyetok ke:meh kintsi:n ne:n, ke:meh i:n mayo tpano:..., tipano:keh, nijo:n nochi n' xo:chit yehwa de i:n chamakih. Tamiti *hasta** i:n nika:n i:n junio, nochi ihkua:k tamiti. Nochi yetok wa:n ke:mah tipe:watih nepaka ne:n nochi, nochi yehyetok *de cada** nijo:n, Ke:mah. pos no: *de cada** ilwitsí:n ilwiti ne:n se: tonantsi:n pos nochi, nochi yetok n' xo:chitsí:n katí:n tikuiskeh. Nochi. *Todos Santos**, sepa ne:n itech n' ilwit de i:n tiahsitih n' i:n na:mo wehka:wa pos moneki tewi:tso:t. Yehwa yo:n nochi kilwiah yo:n, yehwa ne:n nochi *cada** n' ilwitsitsí:n ti..., tipano:tiuweh nochi yehyetok. Ke:mah. Kowxiwit nochi itech i:n tikiliah *San Ramos, cuando** ilwititi a ne:n *santito** pos yehwa ya nijó:n noch..., nochi. Ke:mah. *Casi** t..., ekintsi:n de se: *santito** nochi, nochi tikmattiuweh, Kat..., ton xo:chit, to:n xo:chit ne: ki..., kitatekiwtiah. Ke:mah. Katí:n, katí:n xo:chitsí:n, ne:n taselo:t tik..., tikuitih. Niman kihto:s, kintsi:n tikuitih ne: taselo:t *porque** ilwititi a i:n tona:ntsi:n. Pos yehwa de n' *te:chcuidarohtok** nijo:n tikuitih ya i:n xo:chitsí:n. Niman kihtowa pos no: nimitspale:wi:ti. Tikuitih oho:me e:yi wa:n tik..., tikuitih, timo..., ke:meh eskia *timomanowiah**. Ke:mah. Wa:n para nochi ne:n, nijí:n chamakih, pos de kualtsitsi:n no: ne:si de se: kita:lia ihkó:n nijo:n, seki se: kita:lia chi:chi:ltik, ista:ktsi:n se: ki..., kina:miktihtiw ke:meh kina:mikis. Ke:mah. *Porque** yo:n se:..., seki se: kita:lia chi:chikotik pos a:mo *igual** ne:si kuali. Ka:n kualtsi:n mota. Wa:n ne:n, te..., yo:n se: ki..., ahko se: kita:lia chi:chi:ltik wa:n sepa tani ista:k wa:n sepa ni:nipaka se: kita:lia ista:k, kualtsi:n mokui. Se: kita ya ne: kualtsi:n ne:si ne:n, Kualtsi:n mota. ihkó:n ne:n *santohi:xpan** ya. Ke:mah, kualtsi:n mota. Kualtsi:n ne:si nijo:n, Kualtsi:n mota. pero se: kita:lia seki tikta:liah chi:chikotik ne:n, chi:chi:ltik oso ista:ktsí:n ne:wí:n, a:mo, seko sah ne: t'ta:liah chi:chi:ltik, pos a:mo, *siempre** a:mo *igual** ki:sa. Ka:n kuali mota. Wa:n de kualtsi:n ka:mpa se: kita:lia ne:n chi:chi:ltik oso ista:k oso kostik, kualtsi:n mo..., A:mo yehwa. ihkó:n mo..., mo..., se:..., ke:meh ihkó:n se: kita:lia, pos meh eskia nijo:n *moigualarowa** ya. Ke:mah. *Moigualarowa** ya, se:, se: taman sah ki:sa. Se: taman sah. Se: taman sah ki:sa, ke:masá: pos se: kichihchi:wa ne: Ke:mah. kalte:noh oso yehwa yo:n tio:pan, *o** ne: te:kalihtik pos no:, no: kwelitah n' tokni:wa:n, *después** pos a:mo no:, a:mo no: teka:wah, te:yo:le:wah ihkó:n ne:, meh kintsi:n a:ksá: ki..., hkó:n kiselia se: tonantsi:n ihkó:n oso ihko:ni, pos te:chitati a xa: no: tikpale:wi:skeh, Ke:mah. Ke:mah. Pero niman kihtowa mah timosempale:wi:ka:n pos no:, no: se: kinemilia ne: a:mo para yehwa ne:n tokni:tsi:n de n' te:ch..., te:chyo:le:wati, ta:, para ne:n, ne:n tona:ntsi:n tiktachihchi:wiah, ne:, entó:s ne:n niman se: molia pos tak tiktachihchi:wi:tih ta: Ke:mah. a:mo para yehwa i:n tokni:w te:ch..., te:chitaki. Pos no: ti..., tiuweh ya, ihkó:n ke:meh, *de una vez** ihkó:n ti:xpano:tokeh tik..., tikuitih ne:n xo:chitsí:n wa:n Ke:mah. ma:sá: a:mo nochipa tiwelih. Kihto:s se: tokni:w, kihtowa niow kow[tah]. Tik..., *por favor** tik..., tikiliah xte:chkui:li:ti tepe:xi:lo:t, pos no: yahtok ya, Ke:mah. ompa *cuando** kineki se: tokni:w pos no:, no: tikpale:wiah. Kihto:s no: nikuiti a ekintsi:n ta: ne:chpale:wih. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n sepa ne:n se: kitapa:na a n' xo:chit, sake:ra se: e:yi:n, pos ihsiwka. Ihsiwka. Ihsiwka wa:n *cuando** a:mo se: kahsi, *siquie...**, pos se: ise:lti se: kitapa:na *pero siempre**kachi yo:li:k, kachi yo:li:k wa:n yehwa yo:n kintsi:n ne:n, Kachi yo:li:k. pos *de que** ekintsi:n i:n yowi:pta titachihchi:wkeh, no: kualtsi:n ne:sik ne: tio:pan. Kualtsi:n motak neli, nikitak yo:n nanki..., nankita:lihkeh yo:n tai:xpan kalte:noh, No: kualtsi:n ne:sik, nochi tik... Yo:n tai:xpan ompa ne:, Ye:kkualts... ye:kkualtsi:n mota no: n' chamakihtsí:n. Ke:mah, nochi mahma:nel. Ye:kkualtsi:n motak. Wa:n *igual** ne:, tikehketskeh seki wa:n tik..., wa:n seki mos..., nijo:n seki ne: kwi:kakeh para ne: kalte:noh kintsi:n kita:lihkeh wa:n pos sepa ne:chyo:le:wkeh i:n seki to:nalmeh mah nikte:mo xo:chitsí:n, pos no: nik..., nikitati:w *hasta** ne: a:nalpa, ne:, nika:n, ne:paka de n' a:t ya, E:mah. ne: ka:mpa no..., *noparientes** ompa kipiah xo:chitsí:n wa:n pos xa: no: seki, xa: tikpias ne: Tahchikteko, kuali no: se: ki..., kite:mo:ti:w, xa: tite:chmakas para ne:n Onkak no: n' ompa ko..., x..., onkak xo:chitsí:n no:, onkak. tona:ntsi:n ne:n, ne:n *te:chcuidarohtok**. Onkak ne: kowtah, soh mo..., mo..., mokuilani sah. Mokuilani sah ta: pos ne: yehwa ne: kintsi:n, Mokuilani sah. E:mah. masá: se: ki..., se: motahtania kachi kuali wa:n pos ompa sayoh *que**, pos i:n kowtahchamakih yeh nimitsilia ne: tamiti a. Tamiti a, tamiti a wa:n de chika:waya a:mo no: kualtsi:n mota ok no:. Tamiti ta: tate:n, A:, moneki mah se: kipa:ka wa:n miak yo:n kipia yo:n okuilimeh, ihkochtsitsí:n yo:n kuihkuitapi:lehkeh, yo:n kuihkuitapi:lehkeh wa:n yehwa yo:n ne:n, A:mo kualtsi:n. Ke:mah, okuilowa. Pos no: ne:nemih, komo a:mo se: kipa:ka pos ne: *santohi:xpan** ne:n ne:nemih. Ompa [mo]tamimoya:wah. Wa:n kintsi:n moneki nijo:n, de chika:wak ya mah se: ki..., mah se: kipa:ka. Mah se: kipa:ka. Mah se: kipa:ka wa:n Ke:mah. pos nochi mah se: kki:xtili yo:n i..., ipachyo n' xo:chitsí:n. Ke:mah, ka:mpa i..., ite..., iteyo, iteyo. Yo:n kohkostik n' i..., n' iteyo, kualtsi:n iwa:n ki:sa ya, seki de n..., de chika:wak pos no: xoko:k ya. Xoko:k. No: xoko:k ya, ne:nke:n ki:sa wa:n de Xoko:k. achi selik ok, no: de n' achi selik n' xo:chitsí:n pos no: tahtakua:wak wa:n no: ihi:sta:k n' i..., n' iteyo. Takua:wak ok neli. Ista:k n' iteyo, ista:k. Ke:mah. Ihista:k n' iteyo wa:n sepa ne:n de chika:waya pos nochi xihxi:i:ni a. Ke:mah. Wehwetsi a. Wehwetsi a ne:n, tihti:le:wi n' iteyo. Wa:n yo:n iteyo no: kas ika se: kita, ne: wetsi pos ompa ixwa. Ke:mah. Ompa ixwa. Ompa ixwa nijó:n seki, seki kihtowah de yo:n ista:k ne:n kkui..., kkuitih ne:n chamakih, *matita** ihkó:n wa:n kito:kah ne:wí:n, entó:s we:itia. *We:imata** mota:lia ya wa:n nijo:n yehwa ne:n pos ka:ns ika ne: xa: no: tikitani kowtampa ne:wí:n ye:k miak ixwatok ne:n xo:chitsí:n. Ke:mah. Miak yetok ne:n *matita, pero** a:mo se: kimati kox yehwa ne:n kowtahchamakih, xa: ma:neliwtos. Xa: seki n' tato:kchamakih, ta: seki kihtowah *que** wehka kwi:kah yo:n chechelo:meh wa:n seki yo:n chiktehmeh. Kimoya:wah n' i..., i..., nikita ne: kowtah nikpia yo:n ista:kowtahchamakih, Kimoya:wah. nejo:n chika:waya n' iteyo tein a:mo kite:ximah wa:n de sepa de chika:waya a:mo no: kitekih ok *porque** a:mo kualtsi:n mota ok ne:n itapalo, ne:, pané:, pané: Pané: achi wa:ktia. tihti:..., tihti:ltia, ompa ne: pahpala:ni a. A:mo kichi:wah *cuenta** ok, chika:waya n' iteyotsi:n wa:n momoya:wa ya, i:n, ne: kowtah ixwatok ne:n kone:meh de ista:kowtahchamakih. Ixwatos de tan... Wa:n se: ki..., se: ki:xmati niman *que** yehwa ne:n ista:k, *porque** tein ista:kkowtahchamakih ne: maxoxoktik ne:n ikowyo. I..., xoxoktik nochi wa:n yo:n kowtahchamakih yeh niman se: kita *que** chi:chi:ltik n' imetskowyo. Ika se: momaka *cuenta que** ton, ton, ton tapalyo ne:n xo:chit. Pos nochi se: kikitstinemi ne:n itsi:ntan nochi ne:n i:n ikowyo ne:n, seki wehwei n' ima:yo wa:n seki tsikitsitsi:n Ke:mah. wa:n seki achi pahpata:wak. Ke:mah. Ke:meh yo:n kiliah nexkui:kuil yo:n chamakih, yo:n no: taman, E:mah. pos yo:n de tani e:wa, ka:mpa n' i..., ikowyo wa:n *hasta** ahko, se[ki] kiliah eskui:kuil Ke:mah. *o más** ne:si yehwa yo:n xokoyo:lin. Xokoyo:ltsi:n. Yo:n xokoyo:lin ne:n pos yo:n no:, no: taman ikowyo *siempre**. Ke:mah, no: taman. Yeh no: taman, yo:n achi, No: taman. de moskaltia de itsi:ntan n' *hasta** panki:sa, *hasta** mochi:wati ne:n nochi n' ima:yo, nochi, nochi ta:taman. Ta:taman n' xo:chitsí:n. Nochi ta:taman wa:n i:n nika:n i:n de n' kowtahchamakih no: ma:..., ma:we:weyak, E:mah. wa:n yo:n no: taman, no: seki chihchi:chi:ltik wa:n i:n de n..., Ke:mah. de n' ista:k, pos yo:n de n..., de e:wa no: ista:k. Nochi ista:k, e:mah, nochi ista:k. No: ista:k, no: ista:k ne:n ikowyotsi:n nochi. Wa:n pos yo:n no: semi tel..., pos yo:n a:mo kachi si..., kikuih, *sólo** kipa:ntsakuah, no: kikuah para pahpatatsi:n kipechtiah, pero semi teltsahtsaya:ni. Yo:n tsahtsaya:ni semi n' x..., xiwtsí:n. Yema:nik semi. E:mah. Semi yema:nik. Yo:n tsahtsaya:ni wa:n pos a:mo nochipa kikuih ihkó:n wa:n yo:n ma:s kikuetowah pero a:m..., a:mo kualtia. Ka:n kualtia. Ke:mah yo:n semi, semi teiktik. Ke:meh eskia tsahtsaya:ni wa:n achi pohposteki. Ye..., yema:nik. Teiktik. Teiktik. Teiktik, semi ok ne:n E:mah wa:n... ne: xiwit de ne:n pahpatatsi:n, pos yo:n kachi taxi:kowa pero Yo:n kachi pipi:nik. nijí:n se: yo:n no:, Wa:n, wa:n pa:pata:wak, wehwei. no: kikuih para i:n ka:s ika ki..., se: kita ne: k..., kowit kisa:lowah, kipa:nso:sowiliah ne:n, n' ima:yo de n' chamakih, *pero siempre** niman tsahtsaya:ni. Ke:mah, niman tsaya:ni wa:n wa:n... wa:n porin tsahtsayaktik semi, a:mo, a:mo ya kie:kpale:wia para n' kiowit. A:, ompa panowa ya n' a:tsí:n, ompa panowa ya wa:n a:paliwi ne:n Panowa n' a:tsí:n. kuowit *o, o** teihsá: ihkó:n kipa:nsowiliah oso i:ksá: A:paliwi. teihsá: tamamal ihkó:n, ne:n Ni... Ke:mah. kita:liah wa:n pos de tsahtsaya:ni ne: nochi a:paliwi a. A:paliwi a. E:mah. A:paliwi a wa:n kachi kuali ne:n pos no:, no: tak kualtia pero a:mo wehka:wa. A:mo wehka:wa, pero n' i:n... Ke:mah, ka:n kachi wehka:wa. wa:n yehwa yo:n neh nik..., neh nikmattok, ka..., ka..., xa:, xa: kachi tikmati ne:n E:mah. meh i:n kowtah tinemih pos nochi se: kitstinemi, ke:meh i:n teh kowtah no: ti..., Ke:mah, se: kitstinemi. tinemia ne: kowtah pos no: tik..., tikitstinemi ki:ní:n de i:n chamakih. Ke:mah, pos neh no: nik..., nik... Ke:mah, nejo:n... de xa: tik..., xa: tikmattos ka:nachi taman n' teh xa: kachi tikmatos ne:wí:n, xa: oksé: taman, xa: xa: kostik ne:n kowtahchamakih *o** xa:, xa: oksé: taman. Ke:mah, nejo:n pos ne: kowtahchamakih neh niki:xmati yehwa n' tein, tein chi:chi:ltik, wa:n yehwa achi, achi ma:teh..., ma:tehtekontik n' tikihtowa, ma:pata:wak n' chamakih, wa:n se: achi mo..., ma:pihpitsa:wak tepitsi:n wa:n de chi:chi:ltik wa:n tepitsi:n ma:we:wehka, yo:n kualtsi:n mo..., kualtsi:n se: kita:lia *porque** a:mo mo..., motsohtso:pa. Wa:n i:n tein se: tehtekontik semi n' ima:y *siempre** motsohtso:pa, moki:tskia niu:n para se: kilpi:s ata. Wa:n niki:xmattok yehwa de n' tein ista:kkowtahchamakih. Pos nijó:n de n' achi pa:pata:wak yo:n semi mo..., mosowa. Yeh niki:xmattok. Moki:tskia. Wa:n i:n de n' a:..., ma:pisi:ltik no: kualtsi:n ne:n kina:..., mona:miktiw. Kualtsi:n sah. Kualtsi:n sah. Wa:n no: se: ki..., komo se: kipano:ltih yeh yo:ni, Kualtsi:n sah, kualtsi:n mota. pos m..., mopatilowa wa:n a:mo, a:mo kikui ok. Ka:n kikui ok ata, ka:n kikui ok. A:mo kikui ok wa:n sepa *cuando** se: kitapa:na neh nikmattok, komo se: ki..., ne:wí:n se: kita:lia eliwis, pos moma:nelowa ya wa:n a:mo, a:mo kikui ok. Ka:n kikui ok. *O** kikui, kikui ihkó:n pero a:mo ki..., a:mo kualtsi:n moma:nepanowa ok. E:mah. Kanah, *porque cada** xo:chit kipia n' ii:xna:mik. Te:iliah *o** se: molia niman kihto:s, kintsi:n t'tapa:nati ne: xo:chitsí:n, E:mah. ke:meh tiktapa:na mah i:x..., ii:xna:mik mah yeto. Mah iwki iwa:n yeto n' ii:xna:mik. Mah i:xnepaniwto ihko:ni. E:mah, e:mah. Entó:s de i:xnepaniwtok, sayoh se: kkuiti wa:n se: kita:lia ihkó:n, Se:, se: ki:xkepa sah. kikui a, ki..., mona:miki a. Ke:mah. Ke:mah, para kikui a. Ka:n kikui ata. De a:mo, a:mo kikui. Seki nijo:n, seki ahko wa:n seki tani, entó:s a:mo, a:mo Ke:mah, ka:... a:mo se: ki..., *bueno** a:mo kualtia ok para se: ki..., A:ah. Ka:n, ka:n kuali mota ok, ka:n kuali mota ok. Niman kihtowa, i:n niman se: kihtowa, ne: i:n a:cha: tikpa:patilih ya, wa:n i:n a:mo, a:mo kikui ok wa:n moneki nijo:n seko sah x'ta:lihtiw. Ke:mah, ihko:ni ata. Pos seki se: mowelkaki wa:n seki ne:n a:mo se: mowelkaki, se: kichi:wa ke:meh ke:meh eliwis se: kita:ta:li seki, *bueno** tikmatis neh a:mo, a:..., a:mo nochi tikmatih. Ke:mah, po... Ke:mah, ka:n, ka:n, ka:n nochi seki se:... Seki kuali tiktapa:nah xo:chitsí:n wa:n seki a:mo nochi weltiktapa:nah Se: kitam... wa:n seki tikmattokeh ki:ní:n, ki:ní:n tikta:li:skeh xo:chitsí:n, ki:ní:n tik... Ke:mah. tikta:li:skeh ke:meh ne: *santoi:xpan**, itech ne:n tik..., tikwi:pa:naskeh, ta: yo:n no:, no: yetok. Ke:mah. Yo:n se: pe:wa ihkó:n ye:kma:kkopa ihkó:n se: ma:tami, ke:mah sepa se: pe:wa ya de n' tani. Ke:mah. E:mah, se: pe:wa ya wa:n a:mo no: eliwis. Ta: yo:n no..., nochi yetok. Nochi yetok, nochi yetok wa:n Ka:..., yetok nochi yo:n ne:kawí:n[ka:nikawí:n] se: pe:was, ke:mah, nochi yetok, nochi yetok. nijo:n se: ki..., a:mo se: kita:lia de tani se: pe:was, se: kita:lia de ahko se: wa:l..., se: ahko ne:n, De ahko, de ahko wa:le:wa. E:mah. se: wa:le:wa, *más** owih ne:n ahko takua:pan, wa:n tahtanakastan a:mo semi owih ok. Ka:n kachi owih n' ompa, a:mo kachi owih. Pero n' ahko pos *importa** moki:tskihtani wa:n mah se: kitsakuili ika se: imo:lik komo se: kih..., kihilpia se: is..., se: ise:lti. A:mo kachi owih ok *porque**... Komo se: iseltihtsi:n *siempre** se: kitsakuilihtiw ika, *hasta** ika se: itsontekon se: kitsakuilihtiw komo se: ise:ltihtsi:n wa:n... E:mah. Ke:mah, nochi se: kkalakia de n' te:pale:... Ke:mah. Pero komo se: o:men, pos se: kilia, pos ekintsi:n xki:tskihtiw ne:n kuali para no: kualtsi:n moka:wa. Ke:mah se:..., se:... Komo a:mo yehwa yo:n chi:chikotik wa:n pos *bueno** n' tani pos tak..., komo a:kin pos se: weli a se: ise:lti, se: ki..., Se: weli a. E:mah, se: weli a. E:mah. kitekpa:ntiw se: ki..., kitetsi:lohtiw ihkó:n ke:meh, ke:meh kkuitiw, kachi owih ka:mpa yo:n monepanohtiw. I..., kachi owih tepitsi:n. Yo:n ka:mpa monepanohtiw no: kuali seh..., se: kilpi, ta:mo pa:nwetsis. Pawetsi ata. Ke:mansá: mopanxola:wa. Wa:n, wa:... Moxola:wa. Ke:mah, e..., de, de kaxa:ni, a:mo se: kitili:ntia moxola:wa. E:mah, moxola:wa. Moxola:wa wa:n yo:n, pos yo:n ne:n, de moxola:wa ta:lpan wehwetsi, seki pohposteki a. Wehweliwi. Pohposteki a wa:n Ke:mah. pos yehwa yo:n neh nikmattok yo:n *cada** ilwitsitsi:n ke:meh kintsi:n tipano:tokeh, a:xka:n ilwitsí:n pos nochi, pos ika ne: ttachihchi:wah wa:n tikta:liah, no: ka:ns ika ne:n tiuweh ampó:n tik..., tikwi:kah. Tikilpiah kuali ne: ika ne:n tamali:n wa:n tik..., tikechpanohtiuweh ya. Ke:mah, ihko:ni. Tikechpanohtiuweh iwa:n totepe:xi:lo:w. Ke:mah. Wa:n pos ka:ns ika ne:n, meh kintsi:n i:n ti... ti..., sepa i:n seki to:nalmeh tiahsitih no: oksé: taman xo:chitsí:n. No:, ompa, ompa kwi:kati ne:n, kikuih ne:n, tewitso:t nochi ki..., kichihchi:wah, kiewalowah. Tewi:tso:t. Ke:mah, tewi:tso:t ya. Yehwa yo:n no: de n' kimatih kichi:waskeh. Sepa i:n, Ke:mah. tehwa:n tikmattokeh *de que**, ki:ní:n tiktachihchi:waskeh[titachihchi:waskeh] ka i:n, i:n chamakih. Ke:mah. Ne:n te..., ne:n tewi:tso:t pos a:mo nochi tikmatih, tik..., tikmatih no: para tikxihxi:maskeh. Sayoh yehwa sah. Para ne: tik..., tikwi:panaskeh, tiktekpa:naskeh a:mo ti..., a:mo tiwelih tinochi:meh. Ka:n se: we:li ok yo:n. Pero i:n, nijí:n chamakih nochi, *cada** se: tokni:w nochi, nochi weli. Ke:mah. Nochi kimati ki:ní:n kitapana:s, ki:ní:n kipa:kas, kox kipia okuilimeh. Ke:mah. *Ajá**. Katí:n ne:n, katí:n to:nal, katí:n me:tsti ne:n mochi:wa xo:chitsí:n, E:mah. ż*Qué tanto** kikui itech se: ihkó:n itech se: *ar...**, ihkó:n se: *santoi:xpan de arquito** se: kichi:wa, ki:ní:n se: kichi:wa, nochi miak kimattokeh n' tokni:wa:n. Ke:mah. E:mah, nochi kin..., nochi kimattokeh katí:n, katí:n to:naltsi:n, ka:tí:n me:tsti, nochi ki..., kita:liah *de cada** mochi:wa se: xo:chitsí:n. N..., ke:mah ata. Wa:n nochi katí:n, ox kikuah okuilimeh nochi ne:n ta: kipia n' okuiltsitsí:n, a:mo se: ki..., neh a:mo ke:man nikitak ox kikuah n' okuilimeh yo:n chiktehmeh tak. Pos yo:n, yo:... xa:, pero neh nikita sayoh panxi:i:ni *o de** kintamo:ta. Ke:mah. Ta: yo:n iteyo kikuah chechelo:meh ata ne:n iteyo ne:n chamakih. Pos n' iteyo no: kikuah n' chechelo:meh wa:n a:chá: no: kikuah yo:n, Kikuah. pa:pameh, ta: ke:masá: ompa se: kita itech ne:n xo:chit ompa panihkak m' pa:pa:n. Ki..., a:chá: kikuah eski, *porque** ne:, ompa ne:..., komo a:mo yo:n okuilimeh kinkihki:tskiah yo:n ihkochtsitsi:n. Pos yehwa yo:n kintate:moliah ta: se: kita ompa ne: mo..., pa:pata:nih ne:n Yehwa. yo:n kua:sa:me:tmeh no:. Kua:sa:me:tmeh wa:n yehwa ya ne:n Ke:mah. papa:meh, ompa itech i:n xo:chitsí:n se: kita kkuihkuih pero yehwa n' yo:n okuiltsitsí:n kinki:xtiliah. Yehwa eski. Pero ne:n iteyo a:chá: no: kikuah *porque**, Yehwa no:. a:mo se: kimati x..., kox tsope:k. Ka:n kimatih, ka:n mah..., ka:n se: kiekowa. Yo:n a:mo a:kin kiekowa kox, kox tsope:k *o** ki:ní:n, ta: yo:n kualtsi:n *cuando** se: kitapa:na seki xi:i:ni. Moyo:kolia ya. Paxi:i:ni ata. Moyo:kolia xi:i:ni, a:mo, Ke:mah, de chika:waya. Yo:n, tak no: de chika:waya ya. Chika:waya, metstehteiktia ya ne:n i..., imetskowyo n' yo:n xo:chitet. Ke:mah, metstehteiktia wa:n pos nijo:n, yehwa yo:n tik... E:mah, teiktia. tikta:liah ta:... Ke:mah. Yehwa sah yo:n neh nikmattok *compadrito**. E:mah, nejo:n, pos neh niki:xmati yehwa yo:n ne:n chamakih tikihtowa *que** yehwa n' kowtahchamakih wa:n, wa:n tein yo:n tato:kchamakih, miak taman onkak ne:n, miak taman tapal *porque**, onkak yo:n kostik, onkak kostik a:chi:petik kostik wa:n onkak kostik ne:, a:mo sa senki:s kostik, noke miak taman ma:neliwtok n' itapal, wa:n i..., kostik n' ikowyo, oso seki n' ikowyo xoxoktik wa:n kostik n' i..., sayoh n' i..., ima:te:mpan xo:chit sah wa:n iyo:..., *como k..., como que** ima:yo:lo ya tein tai..., yo:n ipanko ya, ompa seki ne: xoxoktik no:. Wa:n yo:n seki ne:, pihpitsa:wak semi, yo:n no: ma:..., ma:we:weyak tepitsi:n, Wa:n s... Pihpitsa:wak. Ma:we:weyak. Pero pihpitsa:wak n' i..., xo:chitsí:n, yo:n semi owih se: kitapa:na, yo:n moneki no: de n..., Pihpi..., nochi pitsa:wak. tikmatiskeh, no: onkak yo:n kostik de n' wehwei, pero yo:n seki tohtoma:wak n' ikowyo. Tein ma:weli. Pero i:n de seki semi, no: kostiktsi:n pero semi tel..., Ke:mah. telpihpitsa:wak n' ik..., n' ikowyo. Ke:mah, pero i... Wa:n no: onkak de n' ista:k, no: onkak seki de n..., tohtoma:wak, *mismo** no: ista:k. E:mah. Wa:n seki no: de achi pisi:ltik, no: achi, achi pitsa:wak n' ikowyo. Achi pitsa:wak wa:n achi ma:..., ma:..., a:mo ma:we:wehka, *mace:cerquita** ihkó:n se:, a:mo ma:we:wehka wa:n yo:n seki a ne:n de n' ista:k achi ma:we:wehka. Ke:mah, ma:we:wehka semi, ma:we:wehka. Achi ma:we:wehka wa:n wa:n i:n de n' chi:chi:ltik no: seki de achi ma:we:wehka wa:n seki achi *ma:ce:cerquita** ihkó:n, a:mo semi we:wehka. Yo:n *de veras** ke:meh tikihtowa ne:n, *cuando** se: kita:li:ti a kualtsi:n monepanowa. Kualtsi:n monepanowa ata, kualtsi:n. Kualtsi:n monepanowa. Wa:n yehwa yo:n nochi miak onkak ne:n yo:n chamakih, pos yehwa yo:n tik..., tiki:xmattokeh *que** ta:taman. Miak taman onkak de miak taman. Ta:taman ne:n tato:kchamakih mi..., ta:taman ne:n onkak. Miak tapal kipia. Miak, miak tapal kipia ne:n... Miak tapal kipia, ke:mah. Ke:meh yo:n ista:k n' chamakih ne: tikihto:ka:n istak n' ikowyo ne: tato:kchamakih, a:mo s..., seki onkak seki semi senki:s ista:k. Senki:s ista:k pero seki onkak ne:, kipia kostik, kipia *medio** chi:chi:ltik wa:n wa:n xoxoktik n' ikowyo wa:n seki i..., ye:k..., ista:k, kostik n' ikowyo wa:n tatahko, *como que** ike:span sah ne:n ixiwyotsi:n i..., tepitsi:n ista:k wa:n seki nejo:n aha:chi:petik, i..., mo..., *casi** ma:neliwtok yo:n i..., itapalo. Ma:neliwtok, ma:neliwtok n' itapalo wa:n yo:n tikihtowa yo:n tato:kchamakih de achi wehwei, Ma:neliwtok, e:mah ma:neliwtok. a:mo semi wehkapania, kualtsi:n moso:sowa sah. Ke:mah, moso:sowa sah. Yo:n kualtsi:n ni:nipaka ihkó:n mo..., kwi:ka n' ima:yo. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n seki mokehketsa no: n' yo:n, seki tak kowtahchamakih mokehketsa n' ixiwyo sah. Neli ata. Wa:n seki kualtsi:n mo..., mopa:nsosowa ihkó:n, mopampihpilo:ti a. Mahyá: yo:n kowxiwit. Ke:mah, kualtsi:n mochi:wa. Pané: kowxiwit wa:n yehwa yo:n nochi mah se: ki..., mah se: kita ke:meh kintsi:n nika:n timonohno:tstokeh ne:, ya:ki nika:n timoahsikeh nika:n, pos nochi ne:n, nochi tikmattokeh i:n kowtah tiuweh, Ke:mah. ne:wí:n A:tsa:la:n, nika:n Tahchikteko, nochi ne:wí:n timahmattokeh ke:meh no: ti..., timattok ke:meh teh no: tikowtahnemi, Ke:mah. Pos tonemia:n ne: kowtahpa. ke:meh i:n titekititih wa:n no: seki ke:meh i:n a:ksá: no: mitsilia *o** teh tiknemilia tikwa:lkui para ne: *mosantoi:xpan**, pos no: tikmattok tikuiti xo:chitsí:n, Ke:mah. Ke:mah. Pos nochi tikmattokeh de n' meh i:n timonohno:tstokeh, pos nochi timomakah *cuenta** ka:ni n' onkas xo:chit, ki:niwki, E:mah. ka:tí:n, katí:n taman, ka:nachi taman tiki:xmati wa:n no: *igual** neh ka:nachi taman nik..., niki:xmati, nochi de nika:n, tietokeh i:n tio:me:n timonohno:tstokeh, pos nochi tiki..., nochi tikimattokeh. Ke:mah, nochi de kowtah tinemih tikmattokeh xo:chitsí:n kehke:niwki wa:n Nochi tikmattokeh wa:n nochi nochi, nochi weli, tiwelih ti..., titachihchi:wah. Weli, tiktapa:nah *o** ke:meh eski, tiwelih. Sepa n' tepe:xi:lo:t pos yo:n no:, E:mah. yo:n no: de miak taman onkak *siempre**. Kemah, miak, miak taman. Ma:pehpetak, yehwa yo:n kachi kuali. yo:n no: *más** tikuih, yo:n de n' kualtsi:n ma:..., ma:pehpetak. Yo:n de n' kua:pa:pata:wak yo:n a:mo no: kachi, *porque** yo:n, Ka:n kachi se: kikui. Wa:kkatik. Wa:kkatik. Ke:mah, yehwa n... Yo:n wa:kkatik wa:n se: ki..., se: kkua:tsahtsaya:na wa:n i:n, n' okseki tepe:xi:lo:t, kowtahtepe:xi:lo:t yo:n no: ma:we:weyak. Yo:n no: *ma:ce:..., ce:cerca**, nehnetechtik kipia seki. E:..., ke:mah. Pero pos yo:n ke:masá: kihtowah a:mo kachi taxi:kowa no *que** niman wa:ki. Ka:h..., porin kana:wak n' ima:xiwyotsi:n *por eso**, kana:wak, ke:mah. E:mah, kana:wak wa:n i:n, yo:n ma:pehpetak, Ma:tihtila:wak achi. nochi ne:wín. Matihti... *Más** ne:wí:n tikte:mo:tih, kihto:s seki tokni:wa:n xikte:mo:ti xa: tikahsis yo:n ma:pehpetak yo:n tepe:xi:lo:t, Niman se: kilia, komo a:mo nikahsi, mah..., kualtias ma:ski yo:n kua:pa:pata:wak. Kihtowa, ke:mah, kihtowa ta: no: xo:chi..., no: tepe:xi:lo:tsí:n. E:mah. Pero yo:n a:mo kachi kikuih. Ka:n kachi. A:mo kachi. Kachi kikuih yehwa i:n, Ka:n kachi kikuih. ma:pehpetak wa:n *[por]que** ma:ahalaxtik wa:n kualtsi:n ne:n *ma:ce:cerca, de que** se: kitalia kualtsi:n kikui ne: xo:chitsí:n. Kualtsi:n neli, kualtsi:n yeh. No: *igual** ne:, de n' kuowtah, kowtahtepe:xi:lo:t pos yo:n no:, no: kualtsi:n wa:n i:n we:weyak. Ke:mah, de we:weyakaxtik, we:weyak ata. We:weyak mochi:wa seki, we:weyak, yo:n a:mo miak kikui para se: i:x..., *santoi:xpan** se: tachihchi:wa, se: kkuiti ika o:me, e:yi, wa:n ahsi a. Ke:mah. Ahsi a, e:mah. Pos neh yehwa sah de nikmattok ne:n i..., nimitstapowih nika:n timonohno:tskeh ne:n, yehwa sah de nikmatik de i:n chamakih. Ke:mah. Pos no: yehwa sah yo:n niki:xmati neh de ke:meh tikihtohtoya no: nik..., niki:xmati de n' it..., itapalo ne:n ke:niwki wa:n onkak seki nimitsilia yo:n kostik, ye:k..., ye:kkostik semi wa:n *que es...**, yo:n ima:xiwyotsi:n mahyá: chihchi:..., mahyá: *mahmanzanostik** tikilwiah. Kualtsi:n mota no: xo:chit ne:n, kostik, pero a:mo semi senkostik sanoke ma:neliwtok ne:n tapal. E:mah, miak taman. No: kualtsi:n mota yo:n xo:chit. Ma:neliwtok. Ke:mah, no: nikpia neh se: *matita**, ekintsi:n ompa no: onkak a nikita. Ne: tikpias ne: Tahchikteko, ompa semi tikpia miak *matas** no:. Ompa miak..., kintsi:n ke:meh kintsi:n onkas n' ompa ne:, komo, Onkak miak taman, onkak miak taman, miak taman xo:chit onkak. Onkak. Onkak. Komo a:mo a:kin kiteki, *porque** miak ke:meh i:n te:yo:le:wah, ke:meh i:n ki..., kiseli:tih ne:n, Ta:... tona:ntsi:n kiselia wa:n sepa kichi:wiliah n' ilwitsí:n pos miak kit..., kite:mo:tih yo:n, taselo:t. Kite:mowah. Yo:n taselo:t wa:n Kite:mowah. pos ka:ns ika seki tahta..., seki se:, kitekih sah wa:n pos a:mo se: kimati ox onkas. Ke:mah, kitekkeh ne:... A:mo se: kimati, ke:meh nimitsilia ne:n, nochi pano:tok de n' ilwitsitsí:n de n..., n' kintsi:n nochi de n' *te:chcuidarohtok** ne:n, *santitos** ihkó:n, pos nochi pano:tiw wa:n niki..., tikte:mo:tih *siempre** ma:ski wehka pero tiuweh tikte:mo:tih. Ta: se:, se: kitemowa i..., iwi:kal a n' ke:meh i:n teihs..., ika tachihchi:wah ke:meh i:n *cada** ilwitsí:n pos ne:, tikte:mowah xo:chitsín para ttachihchi:wah. Tikte:mowah wa:n... Ke:mah, t'te:mowah. pos n' kintsi:n kaxa:ntiw ya no:. Kaxa:ntiw ya ke:meh i:n, i:n to:nalmeh miak tikte:mohkeh wa:n Ke:mah. Kintsi:n ka:mpa tiktekkeh ne:n wa:n yo:n, yo:n chamakih komo a:m..., yo:n no: moneki ma..., para ka:mpa ta:ki, kualtsi:n mochi:wa, no: moneki mah se: ki..., kite:nxi:ma wa:n kualtsi:n mah se: kitehteki. Ke:mah. Mah se: kki:xtili, mah se: kichipa:wa. E:mah. *Porque** seki nikita, seki, ki..., se: kiyo:ltekih sah. Xo:chit sah. Xo:chit sah kkuitih, xo:chit sah. Xo:chit sah wa:n nio:n no: ki..., ki..., kitehtekih n' ima:yo. Miak. Entó:s ki..., ihkó:n kita:tamo:tah ihkó:n a:mo, a:mo mo..., ye:kkualtsi:n moskaltia ok wa:n ka:mpa kualtsi:n ke:meh eskia nochi se: kitaki:xtilia, pos ka:mpa se: tahtani ihkó:n ka: te:..., pos mah te:makaka:n pos se: kiteki ika *paciencia** nejó:n xo:chitsí:n. Pos kualtsi:n no: se: ki..., ki..., kitehteki mah kualtsi:n momoxtik se: kita:tamo:ta ne:wí:n *o** seko se: kite:ma. Yo:n kihtowah *que** no: tapala:n. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah eski. No: tapala:n. Ke:mah, tapala:n. Tapala:n kit para ne:n kahfe:ntsi:n mah se: kite:mili oso teihsá: pahpatatsi:n itsi:ntan. Ke:mah. Sayoh mah se: kimomoxo, *por eso** kans ika te:iliah ka:mpa se: kitekiti, Se: kipaya:na. mah se: kipaya:na, mah se: kitehteki tsikitsitsi:n wa:n ompa ya pa:ti. Ompa ya pa:ti wa:n pos momoya:wa ya itsi:ntan de ne:n *matita**, sa kahfe:n oso ne:n teihsá: ihkó:n ne:n pahpatatsi:n, *o** teihsá: ke:meh kintsi:n tikiliah yo:n, ne:n chalawih, yo:n no:, yo:n no: kualtia ne:n, tapala:n. Ke:mah, no:. E:mah. Tapala:n yo:n nochi ne:n kikuih. Ke:mah. Kkuih nochi ke:meh i:n ma:sá: ka:ns ika se: ki..., kite:ma ihkó:n oso iwa:n yo:n pahpata, pahpata n' ikowyo pos iwa:n ya pala:ni. Iwa:n pala:ni ata. E:mah. Iwa:n pala:ni a. Wa:n yo:n no:, no: semi kuali para ne:n tapala:n para ne:n *toplantitas** ihkó:n ne:n seki ne:n, e:wi kualtsi:n, selia. Kina:miki ata. Kina:miki *de veras** wa:n Kina:miki. Ke:mah. wa:n yo:n neh nik..., nikmattok no:. E:mah. E:mah, yehwa yo:n nika:n timonohno:tskeh pos neh no:, a:mo, yeh..., neh yehwa sah yo:n de nik..., nimits..., nimitsilih de nikmattok de n' chamakih. Kie:mah. E:mah. Pos no: *igual** nehwa de n..., niki:xmati yehwa sah yo:n n' chamakihtsi:n tein tato:kchamakih, te..., tel miak taman, sa: ta:taman ne:n itapalo yo:n. A:mo sayoh o:me taman, miak taman ata n' itapalo. Wa:n neli ka..., kachi kualtsi:n mosowa mohkó:n t'tapa:nkeh kualtsi:n, kachi kualtsi:n mosowa wa:n *cuando** titachihchi:wa ika. Kachi kualtsi:n mota *porque** ma:pihpitsakwe:weyak. Ma:we:weyak wa:n yo:n, Ehe, kachi kualtsi:n mota. pos de se: xo:chitsí:n nochi kipia ta:taman n' itapalo ne:n i..., paniá:n ne:n, Ta:taman. E:mah. Nochi ta:taman. E:mah. E:mah, yehwa yo:n nochi, a:mo se: taman sah, ta: nochi ta:taman de n' *cada** ne: kostiktsitsi:n oso ista:k oso chi:chi:ltik, nochi ta:taman i..., n' itapalo. Ta:taman ata. Ta:taman, ke:mah. Pos, Ta:tamah. yehwa sah *compadrito** yo:n ika nimitstahtania, yo:n *de que** tiki:xmattokeh tehwa:n, niki:xmattok *igual** n' tiki:xmattok ne:n xo:chitsí:n. Tiki:xmattokeh ke:meh i:n Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. kowtah tinemih *o** ttekititih *o** a:ksá: te:chyo:le:wa pos tik..., tikte:mo:tih wa:n tikahsih. Ehe, se: kahsi. Ke:mah. Se: kahsi, e:mah. Pos yehwa n' ika ne: nimits..., nimitstatsi:ntokia ke:ní:w wa:n yehwa sah. Neh, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, no: niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**. Neh nik..., nmono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w no: de xola:l ne: San Miguel Tzinacapan, ompa no: niwa:le:w. Ke:mah. A:, *bueno, bueno**, tasoh..., ke:mah, tasohka:matik *compadrito**.