Pos ne: *compadre** timitstahtani:snekih *que** *que** nikahkuí:n timo..., timoahsih, ne: ox tiki:xmattok yo:n kowtet kiliah ohoxih. Ke:n namehwa:n nankito:ka:ytiah, ox no: iwki nankito:ka:ytiah ohoxih. Pos no: tikiliah ohoxih wa:n no: tikiliah nika:n *lado, ojite**. *Ojite**. Nijo:n, yo:n nika:n Tozán ihkuí:n, itech tepe:yoh, ka:ns ika se: kita, ikowyo ne:n, a:mo semi mehmela:wak, pero yo:n mochi:wa tepe:..., tepe:te:n. *Ajá**. Yo:n a:mo kanah se: kita ihkó:n mah paniá:n wa:n ne:n i..., n' ixiwyo ma:ahalaxtik ixiwyo wa:n ihkuí:n de we:weyak. Wa:n nijó:n, kiliah ohoxiw, yo:n no: we:lik. We:lik no:. żWa:n ke:niwki n' ita:kka de, de cuando**...? Yo:n i..., yo:n powetsi iteyo, tein iteyo ya. We:lik. żWa:n ita:kka ke:niwki? Neh ka:n ke:man nikita yo:n ita:kka ke:niwki. Yo:n kualtsi:n ne:n xoxoktik ne:n n' ie:wayo. A:, xoxoktik pos no:. Xoxoktik. komo, pos de, de chika:waya wa:n ki:sa ya ne:n, N' ipachyo. n' ie:wayo, pachyowa se:, Moka:wa sayoh n' tetsitsí:n, ke:meh eskia yo:n Iteyo sah, m' pawetsi yehwa ya *o** *o** ta:lpan moa:wilowa, ke:ní:w yo:n. E:.., ke:meh eskia n' iteyo yo:n *pomarosa**. Wa:n..., pero ke:mah se: kololo:ti tata:mpa *porque** n' ahko a:mo wel se: kiteki wehkapan. A:mo weli, weh..., wehkapan. Wa:n pos kikuih, ki..., kimanah, wa:n se: kima:pa:ta wa:n se: ki..., kite:kilia teihsá: wa:n nejo:n se:, se: kikua. Se: kite:kilia, n' se: kimaki..., ahs..., yo:n *antes** kite:kilia:yah yo:n ne:n nekti, tikiliah *miel**. Nekti de n..., de m' pane:lah. Pero ke:meh kintsi:n, De pane:lah. i:n aya:mo semi telwehka:w kita:lilia:yah *azúcar**. Se: kite:kilia wa:n se:, se: kikua, se: kikua. Yo:n, Se: kikua ya. pos iwa:n kualtsi:n ne:n i..., ipaniá:n ika pampi:ktok kualtsi:n kana:wak ihkó:n. Mahyá:, mahyá: *ailoh**. Pané: *nailon**, se: kki:xtilia ihkó:n wa:n ki:sa ya. Ka..., kanaktsí:n. Wa:n pos ompa neh nik..., nikitaya nika:n ka:mpa Tosanko ihkuí:n, ompa ohte:noh yetoya se: kowit, ka:mpa kintsi:n ne: kitamo:tkeh yo:n tepe:t. Kichi:wkeh *carretera**. Wa:n ekintsi:n a:mo ne:si ok, ne: ke:maniá:n niahka a:mo ne:si ok, pero ne:paka parahko yetokeh seki *matas**. A:, etokeh. Pero itampa n..., itampa n' s..., tepe:t ya se: kololowa. N' ahko a:mo, a:mo wel se: yowi. E:mah, tepe:kua:ko a:mo weli. Owihka:n eski. Owihka:n. Wa:n yo:n *mata** a:mo nikihto:s *que** kualtia para kalkowit *o para** ne:, *Ajá**. No: kuali, kihtowah kualtia para kowtati:l. Yehwa sah. Iwki mah..., mahmaxaleh. Kipia *ce:cerca** maxal. Entó:s ompa yo:n mochi:wa nijo:n ihko:kó:n mopilowa wa:n ompa ne:n panxi:i:ni a, wa:n ta:lpan se: kololowa. Se: kololowa ya. Wa:n tikmattokeh *porque** ti..., tikololowa:yah wa:n ne:, tota:tahwa:n ihkó:n, iwa:n no:pá:n tik..., tikte:mowa:yah wa:n tikahokuiah nejó:n tikololowa:yah. Ke:mah. *Después** kimanayah, wa:n tikta:lia:yah yehwa nijó:n, tsope:yaya wa:n tikua:yah ya. De yo:n kualtsi:n we:lik no:. We:lik. We:lik wa:n kihtowah *que** no: kkua:yah ne:n, We:lik. chiktehmeh wa:n okuilimeh, A:, ke:mah. Ohololtik. kowtahokuilimeh. Yo:n kualtsi:n ohololtik. Wa:n ke:meh eskia poxa:wak. Ohoxih ke:meh yo:n *ma:marosahtet**. *Mero** iwki. Ihko:ni. Ohohxiw. Entó:s yehwa yo:n nochi tiktekiah, wa:n ompa ne: a:na:lpa no: kololowa:yah wa:n tik..., t'te:mowa:yah ke:masá: tikwi:kayah yo:n *bo..., bo...**, yo:n *botecitos** tsikitsitsi:n ihkó:n, *o** komo a:mo *morral** iwki tikwi:kayah wa:n tikse:kawia:yah wa:n tikpante:mayah, tikwa:lkuiah sake:ra ihkui:ni. Ihkuí:n tikwa:lkuiah, ke:masá: timoxelowilia:yah ihkó:n, Miaktsi:n. *cada quien** kimanaya. Kimanayah, ke..., ke:masá: a:mo ika yo:n *bote**, kine..., kimanayah yo:n kilia:yah me:liohko:mit. A:, me:liohko:mit. Ke:mah, niki:xmati, ke:mah. Xa: tiki:xmati, ke:meh kintsi:n no: taman tikto:ka:ytiah me:liohko:mit. Tein achi we:iko:mit, me:liohko:mit tikiliah n' tehwa:n. E:mah, me:liohko:mit. Me:liohko:mit. Entó:s yehwa yo:n tikmanayah wa:n pos kintsi:n no: taman de n' kimanah, *antes** yehwa yo:n ki... ika ki..., kimanayah. Kihto:s xkuiti a ne: me:lihko:mit, Entó:s kkuitih ya ne: me:lihko:mit wa:n kipante:mah wa:n molo:ni wa:n se:wi, ke:mah tikuih ya. Ke:man tikuitih ne:n, ne:n *taza**, seki yo:n, kilia:yah ko:ntsitsí:n. Yo:n ko:ntsitsí:n n' ompa tik..., yo:n tsikitsitsi:n, ompa te:chte:milia:yah wa:n tikta:lilia:yah yehwa ya ne:n Ompa nankite:mayah ya, name:chte:milia:yah. ne: nek..., nekti de n..., de pane:lah, *miel, porque** ihwa:k yehwa, tapa:tskayah ok. Tapa:tska:yah ok. Onkaya ok owat. Pero ke:meh kintsi:n a:mo teh, *bueno** n' kua:kuehmeh etokeh pero a:mo, a:mo tekitih ok. Ke:mah. N' ok..., n' oksé: taman wa:n sepa tan..., ne:n owat, pos kintsi:n nochi poliwtok. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n te:n tikuiah, nijo:n ihkua:k. Ti..., wa:n ti..., ne: a:na:l tapa:tskayah ne: a:na:l wa:n ompa tik..., tikuiah, te:chakayah. Ke:meh ompa tinemiah, ompa *cerca**. Wa:n ke:meh kintsi:n pos yehwa ya ne:n..., komo se: kahsiskia ne:wí:n mah se: kite:mo:ti, nijo:n, mah se: kita:lili, se: kita:lili yo:n tsope:k, ne:n *azúcar**. Mah se: kita:lili. Yehwa yo:ni, pero a:mo se: kimati kintsi:n ox, ox se: kahsis, tak se: kahsis mah se: kite:mo:ti ne:wí:n, sayoh *que** owihka:n tepe:tsi:ntan. Tak ke:mah eski, pero nejo:n neli xa: ixwak a mohkó:n pi:xowi ke:meh mayo, ekintsi:n a:t ox kuahkuali ok, xa: ixwak a seki *o** seki pala:ni. Pané: itech mayo, itech mayo. Pos yo:n itech mayo panxi:i:ni, itech mayo. Itech mayo panxi:ini ka:ns ika se: kita ihkuí:n ixwa, xa: tikta:lia *cuidado** yo:n *komarrosa**. I..., ke:mah. Yo:n tahtapa:ni wa:n hkui:kuí:n de tahtapa:ni, hkui:kuí:n de ixwa. Kans ika se: kita ihkó:n. Ixwatok. Ixwatok pero tepe:tsi:ntan, ka:ns ika kowtah ihkó:n, *Hijo...**, ke:mah. a:mo se: kahsi. A:mo se: kahsi. A:mo se: kahsi, ta:, yo:n ne: tepe:yoh tehtepe:wi, ka:ns ika mitsili:skeh xte:mo:ti ohoxiwtet ampo:wí:n, Entó:s nika:wí:n A:tekohkomol oso Tahchikteko, entó:s ma:ski se: nemis ne:wí:n kowtah pero a:mo se: kahsis. Ompa a:mo se: kahsi, yo:n a:mo onkak. A:mo, a:mo se: kahsi. Pero komo se: ki:ste:w nika:n To:sanko ihkuí:n nochi ihkuí:n itech tepe:meh, Itech tepe:t. nochi nika:n ka:mpa, *pasamano** nika:mpa, no: kintsi:n, a:mo tei *porque** tawehweloh ne:n, tepos. Ekintsi:n yetok n' ohti pos kitamo:tak nochi. A:, n' tepos. Ke:mah. Pero ompa ya ne: ke:man, wehka:w ya onkaya miak yo:n kowmeh, wa:n ompa xi:i:nia, ka:mpa *pasamano** nika:mpa, xa: tikmati ka:nika, Ke:m... Nimattok, ompa ntato:kka, ompakawí:n ntato:kka se:..., sepa ata ka:mpa yo:n *mangosmeh** tekpa:ntoyah, ompa ne:n ohti. Nochi ka:mpa kintsi:n tiet..., tiki..., tikilia:yah, nitato:kka. metsti de n' *caballo**, ka:mpa yo:n kualtsi:n metsti tikilia:yah *pasamano**, nika:n, nika:n, Ke:mah, *ajá** ke:mah, nochi wehweliw yintsi:n. nika:n *lado**, ka:mpa kin..., ka:mpa nimitsilihtoya yetok se: Ka:mpa t..., ka:mpa n' tepe:t. yo:n tepe:t, tehwa:n tikilia:yah *pata de caballo**. *porque** ompa eto..., ompa yetok n' imets ihkó:n, yetoya. Ne:, ne:stok n' imetstekak, yetok n' imetstekak. Ekintsi:n kitamo:tkeh nochi yo:n tet, *Hijuemala**. ekintsi:n a:mo t..., a:mo tei ok. Ka:n se: i:xmati ok pos. A:mo se: i:xmati ok. Ompa yetoya wehwei kowmeh nejó:n. Ohxiwkowit, kilia:yah ohxiwkowit. We:ikow... A:h. Entó:s ompa yetoya wa:n ompa, pos ke:masá: a:mo no:, ompa tikitayah ne:nentok ne:n, We:iokuilin. pata:nti..., ne:n yo:n kiliah te:na:ka:l. Ne:, *a lo mejor** no: kit..., kitolowa:ya *o** xa: kipipi:naya. Ke:mah. Ke:mah tak eski. De yoksi a kipipi:naya eski, kiki:xtilia:ya ne:n, paxi:i:nia ne:pa sayoh n' e:watsí:n. Ke:mah. I... Iteyo sah. E:mah. N' iteyo sah, kki:xtilia:ya ne:n e:wat *porque** n' e:wat ne:wí:n wetsoya, yo:n nimitsilia, ihko:kó:n de tila:wak kki:xtilia:yah. Entó:s kitamo:tayah sayoh ke:meh ne:n, n..., yehwa sah n' iteyo sah wa:n yehwa ya ne: tikitayah, Iteyo sah, iteyo sah. wa:n pos a:mo, a:mo nikihto:s *que** kitekitih para k..., teihsá: kalkowit *o** teihsá:, kkuiah sayoh para ne:n, sayoh para ne:n s..., se: ki..., se: kkualia:ya n' iteyo. Yehwa sah yo:n. Yo:n se:..., yehwa sah, *pero demás** nikihto:s mehmela:wak kowit, Ke:mah. a:mo se: kitaya ox mela:wak *porque** ta: itech tepe:t mopampihpilowa:ya. Ke:mah, itech tepe:t, e:mah. E:mah. Xa: tik..., kuali tine:chili:s, xa: tikmati *más** teh, xa: tikitaya, xa:, *bueno** neh a:mo ke:man nikitaya n' ixo:chio, nikitaya n' iteyo xohxoxoktik. Ita:kka ya pampi:xowi ta:lpan. Ke:mih yo:n na:ntsi:nkowit n' iteyo, na:ntsi:nkowit. *Ajá**. Yo:n yeh pané:, yeh ata na:ntsi:nkowit seki ti:ltik wa:n seki chi:chi:ltik *que de** yo:n pampi:xowi pero, yeh pané: ko:ntsitsí:n ata. Ke:mah, pané: ko:ntsitsí:n. E:mah, wa:n, wa:n, wa:n kua:xo:chioh, *mero, mero** ke:meh *pomarrosakone:meh** pampi:xowi ata, E:mah. iwki *mero** n' chihchi:wtok yo:n, yo:n na:ntsi:nkowtet. Wa:n yehwa yo:n neh nimitstahtania xa: kachi tikmati, ki:niwki ne:n, yehwa ya ne:n ohoxiwtet, xa: kachi tikmati ki:ní:n, Pos neh a:mo nik..., neh nikaki ihkó:n wa:n neli, neli no: nikuah, ne:chwi:ka:ya nowe:ipopá:n, pero katka ninohne:l ok, ta:... a:mo n'mati ka:ni yo:n ko:nololowa:ya pero ne: tanikua:kopa de Xaltipan. Ya:ya a:taw wa:n ompa kwa:lkuia, wa:n kimanayah tikua:yah. Pero tehwa:n tikua:yah iwki sah, a:mo kitsope:lia:yah, ke:meh kimanayah sah wa:n iwki tikua:yah iwki, soh mohmoloxtik *que** mahyá:, mahyá:, mahyá: kamoh neli. Mohmoloxtik. Se: kipa:taya. Mohmoloxtik pero a:mo t'tsope:lia:..., a:mo t'tsope:lia:yah. Ke:mah, tikua:yah iwki sah, tamanal sah, a:mo, a:mo, a:mo... Pos ihkó:n no:, no: we:lik tamanal, pero seki kita:lilia:yah yehwa ya nijó:n, *para más** we:liaya. Kachi we:lik. Tehwa:n iwki sah n' tikua:yah ke:meh... Kachi we:liaya. Pos no: welik ihkó:n, ke:meh eskia..., ke:meh kintsi:n nikakik ne:n, kihtohtoyah yo:n *papas**, yo:n kamoh, pos yo:n no: *igualito** de mohmoloxtik. No: iwki. Yo:n kita:lia:yah yehwa yo:n, ne:n tsope:k kite:te:kilia:yah wa:n se: kkua:ya se: kipixkaya, Ke:mah. no: *igual** i:n. No: iwki a. *Igualito**, no: se: kita:lia:ya wa:n se: kkua:ya pos no: se: kwe:lilia:ya. Ke:mah, ke:mah. pero ne: ke:man pos nijo:n de a:mo tei pos ihkó:n tikua:yah. Tehwa:n ihkó:n tikua:yah, a:mo, a:mo, ihwa:k a:mo kkowayah *azúcar** n' tote:iskaltihka:wa:n, ne:, Ihkó:n tikua:yah. Nochi pane:lah wa:n ika yo:n, wa:n mohkó:n ko:nkowaya no:wei:popá:n ne: nekti de, de, de pane:lah, pero tikua:yah iwa:n ato:lkamoh. Ato:lkamoh. Iwa:n tikpanahakihtia:yah, tikua:yah iwa:n. Pos nijó:n ne:n ke:meh kintsi:n *azúcar** yekin ok ne:sik, ta: yo:n *antes** nochi pane:lah katka. Ka:n, ka:n ti..., ka:n kikowayah ne:n i:n *azúcar**. Nochi. Pane:lah nochi kichi:wayah. Ihko:kó:n de pa:pata:wak wa:n kita:lia:yah itech se:, nijo:n ika se: kowit ihkó:n, wa:n ompa kitapechtia:yah, ompa kite:kayah. Wa:n ompa se:wia. De ompa ke:mah kkohkoto:nayah n' owapach wa:n kita:lilia:yah ihkó:n wa:n kwi:kayah de ne: Ki..., kitetekuinowa:yah, mahyá: kipi:kiah ika. xola:l. Ke:mah. Ke:mah. Ka:n tei ok, ekintsi:n, *Porque** intsi:n a:mo, a:mo tei ok de nijó:n, intsi:n ti..., yehwa yo:n tikuih ya ne:n, tsope:lik de n' *azúcar**. parahko wi:tsa de koyo:meh ya, de koyo:m..., pero pos *antes** yehwa yo:n tik..., tikua:yah wa:n Ke:mah. Pos no: wehka:w ya *cuando**, pos yehwa:n ne:n tota:tahwa:n te:chne:xtiliah ta:, tehwa:n a:mo no: tikmatiah. Kanah *porque** se: nohne:l te:ch..., te:chtekipanohtoyah, a:mo t'matih *que** ke:ní:w yo:n kichi:wah, tehwa:n soh te:chmakayah tikua:yah sah, pero..., wa:n a:mo t'matiah ka:ni wi:tsa. A:mo se: kimati. A:mo se: kimati. Ke:mah, pos neli tehwa:n tikua:yah neli n' kowtet, pero a:mo n'matia ka:ni n' kikuia n' towe:ipopá:n, ke:meh tehwa:n a:mo tia:yah n' kowtah pos yehwa ki..., te:chtate:molia:ya wa:n nejo:n ne:, tikua:yah yo:n kowtet i:pa, pero a:mo kitsope:lia:yah, iwki sah n' tikua:yah. Ihko:ni sah. Kualtsi:n mohmoloxtik. E:mah, ihkó:n. Mohmolixtik. Pero nika:n i:n ka:mpa tikihtowa ne: tepe:tah, a:mo ke:man n'matik ka:nika n' onkaya ni..., nipanowa:ya ke:masá: ompa ne: tik..., ka:mpa yo:n kua:..., yo:n *ca...**, n' *caballo** im..., imetstekak ne:stoya, nipanowa:ya pero a:mo, ka:n niki:xmati, pos a:mo, a:mo n'chi:waya *cuenta** ox onkak ne:n kowtet ompa. Ompa onkaya, ka:mpa yo:n, Kua:... [...]Itsi:ntan se: panowa:ya, ihkó:n se: panki:saya wa:n yetoya ne:n tet ihkó:n, *Ajá. Ajá. Ajá.** Ompa yetoya, ompa yetoya ne:n *seńa de** n... N..., ompa etoya n..., ompa etoya n' *caballo** ima:tekak. N' ima:tekak. A:, tikitaya. Ke:mah, nikitaya ne: itech tepe:t etoya, ompa n..., ta: ompa nipanowa:ya no: ke:meh ompa ne: etoya ompa ne: kowtah, Niaya ne: Eh..., Ecatlán nio:n takowaya *o** ke:masá: niko:nka:waya tama:mal ompa ne: a:na:l nikuite:waya, ika nikitaya yo:n pero a:mo ke:man nikitak ke:ní:w ne:n, ke:ní:w, ni..., ka:ni etok yo:n kuo..., kuomeh. Wa:n miak nijo:n ihkó:n te:chilia:yah, kihtowa xa:, xa: timati kihtowa ka:n yetok yo:n n' imetstekak ne:n tapial ne:n *caballito**. A:, kit kiliah seki:n, ke:mah, neh nimattok. *Cuando** tiuweh para ne:, para ne: Ecatlán wa:n tik..., tikitah, E:mah. n' imetstekak ne:n tapial, de ompa kó:n, *porque** yo:n tak wehka:w hkó:n mochi:wak yo:n i:n, yewaltik wa:n ye:kne:stok ihkó:n ka:mpa taksak. Ke:mah. Ka:mpa taksak. Ke:mah, ne:stok ke:meh..., yo:n tepe:t katka de n' se: tepatakax so:wtoya, yehwa ne:stok ompa itech. E:mah wa:n, yo:n tepe:titan yo:n niki:itayah neh no:. Ke:mah, hkó:n yahtoya ihkó:n ahko yahtok se: ohti wa:n se: nika:n yahtok n' ohti wa:n de nika:n i:n yahtok. Ompa yetoya ne: ke:man. Yo:n ya:ya para Xo:no:tah ya:ya yo:n ohti se:. I:n nikitaya. E:mah. Yo:n ya:ya para Xo:no:tah ya:ya yo:n ohti se:. Para ne: Jonotla ki..., kwi:kayah ompa ne:n, tayewalowa:yah ke:masá: kwi:kayah pane:lah de nika:n. Ya:yah tak ke:mansá: kachi ya:yah para ne:, De..., Desionkopa kwi:kayah, Desionkopa, e:mah. Desionkopa, ompaka ya:yah wa:n ompa kitstiki:sayah. Kiliah, xa: timati ka:ni yetok yo:n imetstekak ne:n, tapialtsí:n ne:n *caballo**, kiliah ke:mah, nimattok. Ke:mah, kihtowa ompa nipa panki:sa para ne:. Ka:mpa yo:n, tayewalowa:yah seki:n ne:n, a:t ke:yeh, tak porin kachi, kachi tamanis ihkó:n ya:yah. Tepitsi:n, ka:n semi take:s. Ohti, kuali etoya, pero ekintsi:n nochi tawehweliw ya. Ke:mah. Ekintsi:n a:mo teh ohti para n..., se: ya:s, sa tekit se: panowa, ye:ktexahkalah. *Hasta** kipanawia:yah yo:n ka:mpa n' a:tsí:n, ne: ahko ne: kiliah *coro**, *Ajá**. yo:n tepe:t. Ka:mpa yo:n tepe:koyok etok no:. Ompa yetok yo:n, tahpixtok yo:n, ki:ní:n kiliah, ne:n, se: kualtsi:n ihkó:n ke:meh eskia se: tet kualtsi:n chihchi:wtok. Pan..., pané: kowxahxaka. Ke:meh eskia se: kowxahxaka. Nochi kita:lilihkah n' ii:xtololowa:n wa:n ite:noh, ie:katsol, n' ii:xpi:lwa:n, inakaswa:n. nochi etoya, a:chá: nankiteka:kilia:yah *que** etoya. Ke:mah, tipanowa:yah ompakawí:n ke:masá:, neli, tia:yah ne: Xo:no:tah, nika:mpawí:n titaewalowa:yah para tia:yah ne: Eh..., Xo:no:tah. A:mo, a:mo onkaya... Ke:masá: tia:yah *escalera** wa:n ke:masá: nika:wí:n tia:yah. A:, nochi. A:h. N' ima:ko nochi kichihchi:wkeh n' imahpilwa:n wa:n ihkó:n yetoya. Entó:s ne:n, nochi ke:meh eskia se: ihkó:n se: tokni:w kichihchi:wka nochi, n' inakaswa:n, ii:xtololowa:n, yehwa n' itsontsi:n no: kitehtekkah. No: kitehtekkah. Itsontsi:n wa:n i..., n' ie:katsol nochi n' i..., n' ite:noh, nochi n' ikechko, n' ikechkowyo nochi kichi:wkah. Wa:n ne:, n' i..., n' ii:xpi:lwa:n no: kita:lilihkah, No: kita:lilihkah. ihkó:n ki..., ki..., *kira:rayarohkah** ihko:ni, i:i:xtapal, Kitehtekkeh. nochi kita:lilihkah n' ii:xpi:lwa:n. Wa:n ne:sia ke:meh eskia se: tokni:w ihkó:n k..., kichihchi:wkah tak, yo:n i:pa yetoya yo:n tet, *después** kie:kchihchi:wkah. Wa:n ompa kita:lilihkah se: kawaktsí:n ihkó:n se: a:matsí:n kawaktsí:n wa:n ompa ne: tikitayah, ompa ne:n, ika n' a:t yo:n a:t ka yo:n tikiliah ne: kowach n' i..., n' i..., n' ixiwyo, n' ikowyo, ika se: kkuia n' a:tsí:n ompa te:ktoya n' a:tsí:n ihkó:n, wa:n ompa se: kkuia ihkó:n se: taya:ya. Ke:masá: n' ikua:ko no: mote:ka:ya n' a:t *porque** pan..., nika:n panchahchala:nia. Ke:mah ne:, a:... Panchahchala:nia ne:n a:tsí:n, mote:kaya ihko:ni, wa:n om..., ompa ne:, ompa tikuiah ika yo:n, Ke:n nakiliah, a:katsi:yo de n' kowach n' i...., n' ikowyo, yo:n, yo:n koyoktik. *Ajá**. Ko..., kowachma:it. Koyoktik ata. T'tekiah ihkó:n, tiktekiah kualtsi:n, tiktekiah, wa:n ke:mah ika tikuiah wa:n ika tikihyo:ti..., tila:nayah wa:n ttaya:yah yo:n a:tsí:n. Ika nak..., nankihyo:tila:nayah. Ompa ne:n, wehka:w ya ompa ne: tpanowa:yah, pero, E:mah. pos *más** onkaya ompa ne:n x..., xiwkowtet kilia:yah ompa *hasta** nika:mpa tani, ohohxiw, ka:mpa ma:ne:stoya ne:n tapial. Ka:mpa ne: yo:n, ka:mpa yo:n ma:ne:stoya n' tapial. Ke:mah, wa:n ompa semi te:mach katka *porque** ne:stoya yo:n tet ke:meh moma:tiki:sah itech yo:n tet temeh, ompa semi se: kimowilia:ya n' tet. Ke:meh, katka semi teltatso:la:n ihkó:n, Ke:mah, tatso:la:n. Tatso:la:n nochi, de panki:saya se: n' ohti nika:n wa:n se: nika:n ya:ya. E:mah. wa:n se: ya:ya, wa:la:ya para nika:n, para nika:n xola:lpan ya. E:mah, wehka:w ya. Wehka:w ya *compadrito** yo:n nikitaya yo:n. Wa:n ikintsi:n ke:meh kichi:wkeh n' ohti, pos tawehwelohkeh. Tawehweliw a, ka:n se: kimati ok ka:nika etoya. Pos ne:n kowit kintsi:n a:mo se: kita ok. Kanah ok. Neh nikitaka *hasta** ka:mpa yo:n, yo:n, yo:n etoya yo:n metsti de n' tapial ompa parahko nik..., nikitaka ok se: *vez**. Ompa no: nikitaka ok wa:n pero kintsi:n ke:meh a:mo niahtok, nijo:n, yetos n' kowit. Ka:n se: kimati ox yetos tak, ke:..., ke:masá: wa:kih no:. Niknemilihtok ke:masá: nia:s nikitati:w, xa: *siquiera** nikuiti:w *siquiera** se:, Ke:mah. se: tahko *morral**. Ke:mah. Ta: yo:n we:lik. We:lik ata, we:lik, we:lik yeh. We:li wa:n *hasta** pi:piltsitsi:n kikuah. A:, pos ta: de tamanal kualtsi:n we:lik. De tamanal kualtsi:n we:lik wa:n Ke:mah, we:lik kualtsi:n. pos nehwa nijo:n..., seki tokni:wa:n a:mo ki:xmatih. Ka:n nochi ki:xmatih, tein a:mo kowtahnemih a:mo ki:xmatih, pero tein, A:mo nochi ki:xmatih. Seki kihtowah toni i:n, masá: neh nikinilia, niow nikte:mo:ti *ojite**. żToni? Nikilia pos yo:n kiliah ohohxiw. Entó:s ne: nochi momakatokeh *cuenta** ki:ní:n, Ke:n, ke:n se: ki..., se: kito:ka:ytia. Ke:mah. ki:n ito:ka:y ne:n, meh nika:n timolihtokeh ke:n ito:ka:y se: *semilla**. Se: *semilla** kintsi:n miak taman *semillas** nochi ta:taman. Taman ito:ka:y. Ta:taman wa:n ta:taman ti..., titanohno:tsah ihkó:n, *mismo** tehwa:n ti:kni:meh, Ta:taman tiki:xmatih ito:ka:y. pero nochi ta:taman *de cada** ihkó:n tinemih itech se: xola:l, xola:lpan, nochi, nochi ti..., tietokeh ihkó:n, seki taman tanohno:tsah, Ke:mah. seki *igual**. Seki taman tik..., tikto:ka:ytiah. Ke:mah, ta:taman. Ke:mah wa:n pos yo:n *siempre** n' tokni:wa:n n' ampó:n xola:lpan *siempre** kiliah ohohxiw. Ke:mah, ihko:ni n' kiliah. Miak kiliah wa:n pos neh miak nik..., nikitak ne: nik..., niko:nkuia wa:n no: t..., no: tikitak *compadrito**, no:. Pos tehwa:n tikua:yah pero yehwa nowe:i..., nowe:ita:tah katka te:chte:molia:ya, de katka tinohne:lmeh pos tikua:yah. Pero a:mo t'matih ka:ni yo:n ko:nkuia wa:n a:mo niki:xmati n' ima:xiwyo neh. A:mo niki:xmati, *para qué es** nikihto:s ni..., ki:xmattok, ka:n niki:xmati ke:niwki n' ima:xiwyo wa:n wa:n ka:ni yo:n mochi:wa, ka:n, ka:n ke:man nikitak, ma:ski nia:ya kowtah i:pa nita:kat ya pero ke:meh a:mo niki:xmati, a:mo n'mati ka:nika etok yo:n kowit. A:mo tikitaya. Ompaka ne:wí:n no: ninemia, no: nehkuí:n nika:n teposko ompa ttato:kayah, ompaka no: nnemia. pero a:mo ke:man ni..., nikitak n' kuomeh tak, pero ke:meh a:mo niki:xmati a:mo n'mati toni. A:mo ke:man tikitak ta:lpan ne: xi:n... A:, sayoh mitsilia:yah *que** mitswa:lkuilia:ya ne:n E:mah, e:mah. Ka:n ke:man nikitak, ka:n ke:man tikitak. Ne:chwa:lkuilia:yah kalihtik pero a:mo n'mati ka:ni n' kikuitih. Ke:mah, yehwa yo:n tikua:yah ke... Wa:n i:n tehwa:n no: te:chne:xtilia:yah *porque**, De te:wi:kah kowtah, te:wi:kah kowtah pos si..., se: kimati. no:pá:n xa: timomakaya *cuenta, de que** yeh ya:ya no: ika n' kowtahnemi:lis. Kino:nte:mowa:ya ne:n pe:sohmeh, yo:n a:yo:to:chin, kowta:ncho, Ke:mah. nochi, yehwa yo:n takuatsi:n, masá: kinahsiah, kwa:lkuiah *siquiera** ka:n o:me, pero ki..., yo:n kowta:ncho ke:masá: takuahtok *siquiera** o:me n' *hora**, Yo:n semi kikua ata yo:n *sanko:sento:pi:l** itsihtsi:nkaxyo, yo:n ima:..., ima:sehselo, kie:kkuah. Yehwa, *ajá**, yo:n semi kikuah. E:mah, neh no:... Ka:ns ika se: kita ne:n ki..., tehwa:n tikitayah *porque** no: t... Pampi:xowi ata n' ima:xiwyo tein chika:wak a wa:n itsi:ntayo nochi kikuah n' itsi:ntayo tein selontsi:n. Nochi kikuah. Kikuah nochi. Wa:n yehwa yo:n ne:n kino:nkuia, yehwa ya ne:n ma:pachin ke:masá: kwa:lkuia no:, yehwa ya m' pe:soh, Ke:mah. a:yo:to:chin. Katí:n kue:kti yo:n a:mo we:lik. Pos pané: ka:n we:lik *porque** neli ka:n kikua..., yo:n ke:man niki:tskihka neh wa:n niktamo:t ne: kaltsi:ntan, a:mo kikuah nio:n no: itskuinti a:mo kikuah. Wa:n tsohpi a:mo kikua, A:mo. ka:n kikua tsohpi. Pos n' epat no: kualtia para tapa..., de para, para se: mopahtia. Para pahti wa:n we:lik, neh nikuah n' epat ohpa e:xpa ya. Yo:n we:lik n' *ipanmantecayo** wa:n kualtia para se: mohxilia *de cuando** yo:n te:kui tataxis. Yo:n ke:mah para m..., yo:n ke:man onkaya mihmikilo:tataxis *este** semi te:na:mikia. Yehwa yo:ni. se: te:..., ih..., ohs..., ohsa se: itoskak. Tehwa:n ke:masá: yeh yo:n tikuiah kiohxili..., timohxilia:yah oso para n' kone:meh, wa:n yo:n a:yo:tsi:n. A:yo:tsi:n iesyo no: kualtia para ne:n tataxis. No: kualtia. No: kualtia, tiko:nkuiah nika:n tani, nika:n... Itech a:ichkualmeh. A:ichkualmeh, nika:n A:tmolo:n. Tikinkuiah ika ne:n, ihkó:n tikintila:nayah ika yo:n kiliah ne:n *anzuelo** komo a:mo tikintamo:tilia:yah wa:n tikinwa:lkuiah para ne:, ika n' *hilo**. *Hijuemala** ya. Ke:mah. De ompa nochi tiko:nkuiah para nijó:n kokolis nemia de yo:n nochi *hasta** chihchayah esti. Para pahti. Pos yo:n ke:man semi onkaya yo:n tataxis, ekintsi:n, semi kuali *porque** a:mo onkak ok, de, no: kin..., tapahtia:nih tein wi:tseh ne: ahkokopaka kikoto:nah yo:n kokolis, ekintsi:n pané: a:mo tei ok n' kokolis, a:mo tikaktokeh ok. Wa:n te:ikne:ltihkeh *cuando** onkaya yo:n kokolis, tehwa:n de miak tokni:wa:n tein timoskaltia:yah iniwa:n miak mikkeh pi:piltsitsi:n. A:mo tei ok wa:n... Ke:mah wa:n pos yehwa yo:n ne:n, Miak mikkeh. sayoh neh a:mo ke:man nik..., nikitak neh kox, kox kkua:ya yo:n ohohxiw yehwa ya ne:n, pe:soh oso n' oské: takuatsi:n. Ke:mah. De tia:yah de t..., de to:naya:n. De, de to:naya:n. To:naya:n. To:naya:n. Kowtancho a:mo no: nikitak ox ne:ne:ntinemia *porque** yo:n mopilohtia:ya ika n' ikuitapi:l. Tsikui:ntiw, ika ikuitapi:l mowita:tsowa wa:n tsikui:ni wehka. Wa:n, pero ne:n, neh a:mo ke:man nikitak itech yo:n kowit mah takuahto, ke:meh tikokolowa:yah ta:lpan sah. A:mo, a:mo kikua eski. Ta:lpan, ta:lpan. Pos yehwa sah yo:n nikmati de nimitsilwih wa:n Pos ke:mah. Pos, pos kuali etok komohkó:n yehwa sah yo:n. Teh xa: tik..., xa: tikmati ok. Xa: tik..., xa: tikmati teh, xa: ka:ns ika tte:kakilia para, Kanah, no: yehwa sah no: ne:..., pos neh nik..., ke:meh nimitstapowia neh a:mo nik..., a:mo, a:mo, kali se: kichi:wa, xa: kualtia para kalkowit, A:mo. Para kalkow..., para kalkowit a:mo kualtia *porque** yo:n tsikitsitsi:n ne:n mochi:wa n' ikowyo wa:n para kale:walmeh, taihtiyo:meh. Ma:tohtokotstik kihtowah, momahmaxalowa sah pero a:mo, a:mo kualtia, a:mo mehmela:wak mochi:wa. Ke:meh tepe:tah mochi:wa, n' tepe:kowit a:mo mochi:wa mehmela:wak. A:mo mochi:wa mehmela:wak, nochi ke:meh eskia se:, Ke:mah, a:mo mochi:wa mehmela:wak. *ma:se:cerca** n' ima:yo, chihchihkoltik. Chihchihkoltik, chihchihkoltik. Yo:n kualtia *solamente para, para** kowtati:l. Para kowtati:l komo se: kite:ntek, ke:mah, yehwa sah. *hasta para** se: ki..., *igancho**. E:mah. Yehwa sah yo:n. Yo:n no: kualtia kit para se: *igancho**, ta: Ke:mah kualtia. Mih i:n se: tawi:teki pos se: kiti..., se: kite:..., se: kikui, yo:n takua:wak no:, takua:wak. Se..., takua:wak no:, takua:wak. E:mah. N' *igancho**. Pos ne:n, no: kualtia, yo:n a:mo kantsaya:ni. A:mo, pipi:nik, pipi:nik. A:, pipi:nik. Ke:mah, a:mo kantsaya:ni, komo, komo se: kitekilia achi we:i n' ikua:ko de n' *gancho** kipale:wia. Kipale:wia, kipale:wia achi. E:mah. Ke:mah. Kiliah ne:n..., nik... Yehwa sah yo:n ne: nik..., nikmati neh. Pos kuali etok mohkó:n, no: *igual** nehwa sah niki:xmati yo:n *que**..., xiwit a:mo niki:xmati ke:niwki, ne:n ta:kilo:t a:mo n'mati ka:ni n' onkak pero nikua:ni ke:mah, nikua:ni no:. Tikmattok *que** we:lik. Ke:mah, ke:mah n'mattok *que** we:lik. E:mah. Pos yehwa yo:n ne:n, kualtsi:n timotapowihkeh wa:n pos ke:masá: i:n tio:me:n nika:n timonohno:tstokeh, E..., ke:mah. kuali tikte:mo:ti:weh se:, se: de to:nal. Pos ke:masá:, mo se: ke:mantis wa:n se: kimati *que** yo:n *hora** pampi:xowi mah se: kitati. E:mah, niman, kuali tine:..., tine:chili:s wa:n..., E:mah, e:mah. Ke:mah. Tikitati:wih. *o** nimitsili:s ke:masá: tike:mantiskeh, Ke:mah, de se: k..., mah se: kitati. [...] kintsi:n tiuweh tikte:mo:tih yo:n ohoxiw. Ke:mah. Pos kuali se: kitati:w wa:n se:, se: kololo:ti:w. Ke:mah, mah se: kololo:ti. De sepa se: matis pos se: ya:s, S..., se: kitati:w ya. Ke:mah, se: kitati:w ya. Ke:mah. Pos..., Ompa de se: kitati:w... E:mah. *Mientras** kuali se: kitati:w ne: ka:mp ika..., ne:n metsti de ne:n *caballo**, ne:n tapialtsí:n, n' ompa n..., ekintsi:n a:mo ne:si ok, pero ompa se: panki:sa para se: ya:s *hasta** ne: ahko. Tani, ne: ka:mpa yo:n *cueva** yetok. E:mah, ka:mpa ne: yetok ne: itampa n' tepe:t. Ka:mpa etok n' kowxahxaka. Ke:mah. Ompakawí:n se: kitas, e:mah, ka:mpa yetok ne:n kowxahxaka. Ompa ne: se: kitas n' kow..., n' kowit y..., ompa etok. E:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah neh nik..., nehwa nijo:n nik..., Pos kuali etok. Nehwa ni..., nimono:tsa ne:n Anastacio de niwa:le:w de nika:n xola:l de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez, no: de nika:n de xola:lpan San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno** pos *compadrito**.