Pos kuali tine:chili:s nika:n *de que** ki:ni..., ito:ka:y ne:n kantsili:n oso a:xiwke:nkech, kuali tine:chili:s Ke:mah, niki:xmattok. Niki:xmattok se: taman sah a:xiwke:nkech wa:n kantsili:n. pero ke:meh nikaktok nika:n teh tikihtowa o:me, o:me tiki:xmati de n' kantsili:n de n' we:lik. Ke:mah. Pos nejo:n, kantsili:n niki:xmati onkak o:me taman. Se: taman xoxoktik wa:n se: taman ne:n chi:chi:ltik. Nochi iwki sah mochi:wa de ka:mpa we:i taktson ya, nochi iwki wehwei mochi:wa tohtomaktik, kachi tohtomaktik *cuando** ta:lte:noh e:wtok, e..., kone:meh, e..., panki:sa sake:ra se:, se: *metro o** se: *metro** wa:n tahko, ah..., ahcholtsí:n. Kualtsi:n se: kikua, nochi *hasta** ta:l[chi:k] se:, se: kiteki wa:n s..., kimanah ye:kkualtsi:n emaxtsí:n iselontsi:n. wa:n nejo:n *cuando** wehwei a, wehkapan yowi a, sake:ra se: chikue:i *ma..., o** kaxto:l *metro** wehkapan yowi, ata weh..., wehka yowi. Pa:nki:sa. Panki:sa itech kuomeh, panki:sa *hasta** ahko yowi, moilpihtiw, wa:n nejo:n ihwa:k ke:mah, weh..., wehwei mochi:wa no: n' ikechtayo, ihkuí:n mochi:wa, pero te:ntsoneh, we:weyak n' ite:ntson ihkó:n, wa:n no: we:lik [...] *porque** tohtomaktik no: se: kitehteki sano ok chi:lposo:yoh kualtsi:n we:lik no:. No: sehselik kkohkoto:nah. Ke:mah, kkohkoto:nah yo:n wa:n nejo:n we:lik chi:lposo:n, we:lik taixkal sah ihkó:n mahyá: se: kkoma:lixka *o** se: ti..., tikotah se:..., tekoli:xko se: kita:lia, se: kiixka kualtsi:n wa:n ke:mah se: kit..., se: kkehkepa itech n' tekol, wa:n se: ki:xtapa:na ya yehwa ne:n kuomekat, wa:n se: kipoto:nilia istat wa:n se: takua ya, ye:kwe:lik kualtsi:n mahyá: ko:so:lin tikuahtok. Iw..., onkak o..., e:mah, onkak o:me taman, yehwa n' tein, Kualtsi:n we:lik. tein xoxoktik ne:n kantsili:n wa:n onkak tein chi:chi:ltik. Wa:..., wa:n yo:n no:, no: *igual de** we:lik so kachi we:lik de n' okseki de n' ista:k. Nochi iwki sah we:lkeh n' o:me taman, nochi iwki we:lkeh ke:meh chi:chi:ltik, ke:meh xoxoktik. Nejo:n nikilia chi:chi:ltik neh *porque cuando** panki:sa seki ne:n kone:meh chi:chi:ltik ne:n ik..., n' ikowyo, wa:n wehkapan yowi ihkó:n chi:chi:ltik, chi:chi:ltik *hasta** ahko ke:mah xoxoktia porin wehkapan mowila:na ya. *Pero cuando** panki:sa chi:chi:ltik n' ta:lte:noh. De se: *metro o** se: *metro** wa:n tahko chi:chi:ltik nochi n' *cuando** e:wa ta:lte:noh. żWa:n yo:n ike:span no: ehe:wi yo:n kokotsitsí:n ike:span? Tele:wi kokotsitsí:n, witstsitsí:n, yo:n nejo:n i:pa iwki, iwki sah mochi:wa pero a:mo witsti yo:n, sanoke mahyá: kokotsitsí:n. Mochi:wa witsti tak *cuando** weh..., moskaltia wehkapan ya, n' ta:lte:noh a:mo semi, *cuando** i:n wehkapan ya pe:wa mochi:wa witsti a. Wa:n nejo:n seki de chika:wak ya mo..., tehte:nko:ltia n' iwitsyo. Komo se: kitila:na pihpilkatok ika n' ite:ntson mopihpilowa ya wa:n a:mo iw..., kineki wa:la:s, wehkapan yetok a:mo se: kitemowia ok. A:mo, mopihpilowa. Mopihpilowa ata, mopihpilowa wa:n koto:ni wa:n a:mo wel se: kitemowia ok. *Pero cuando** nohne:l ok kualtsi:n we:lik yo:n kuomekat. Wa:n yo:n no: k..., no: xo:chiowa. Xo:chiowa no:, xo:chiowa no:, n' ixo:chio kostik. Kostik n' ixo:chio. Kostik n' ixo:chio wa:n, wa:n ita:kka ne:n, n' ita:kka *cuando** selik mochi:wa ya ke:meh yo:n *uva** kiliah, ika ma:..., moma:tsowa miak. A:, moma:..., ma:sentilia, moma:... Ke:meh eskia moki:tskia. Yeh ke:mah ye:kmo..., ma:olo:chtik n' ka:mpa ta:ki n' ixo:chio. Ke:mah, moki:tskia ye:kmiak wa:n nejo:n, ne:, imahma:tsa:la:n ki:sa ne:n ixo:chiotsi:n wa:n ompa mopilowa ya wehwei yo:n kowtet, pisi:ltik wa:n ohololtik ke:meh..., ohololtik. Yo:n tepe:xi:lo:t yeh i:xtapalwe:weyak n..., tepitsi:n iteyo wa:n ne: yeh ohololtik sah. Ololtik n' iteyo wa:n nejo:n xoxoktik *cuando** selik n' iteyo. Wa:n *cuando** chika:wak ya tihti:le:wi wa:n pampi:xowi a n' iteyo, ompa s..., ompa ixwa ya. Wa:n yo:n no: kikuah tak chiktehmeh. *Este** pos ka:n se: kimati ox kikuah pero nikita pampi:xowi n' iteyo. E:mah, wa:n eh..., te..., kikuah, de oksi we:..., we:lik i:n kuomekatsí:n we:lik eski n' iteyo no: nmolia. Xa: no: kikuah eski ta: we:l..., de we:lik ne:n i..., e:..., n' i..., n' ikilyo. Kikuah n' chiktehmeh wa:n nejo:n, Pos... wa:n se: taman i:n nimitsilia ne:n a:xiwke:nkech, yo:n a:mo witsyoh yo:n, *desde** ta:lte:noh panki:sa a:mo witsyoh *hasta** ahko yowi a:mo witsyoh ke:mah, Yo:n a:mo ke:man witsyoh, soh pan..., *medio** pan..., paxaxakachtik ata ne:n i..., ikowyo, wa:n nextik. Niman se: kimati *que** a:xiwke:nkech, a:mo witsyoh wa:n nextik. Alaxtik. Alaxtsí:n sah wa:n nextik ata n' kuomekat. Wa:n yehwa yo:n nejo:n, no: we:lik yo:n komekat, no: we:lik, sayoh *que** se:, se: ki..., kimanah molo:ni, wa:n ka:yohpatah wa:n ke:mah ki..., komo kinekih kicho:lposo:wiah ke:meh i:pa kantsili:n. A:, no: we:lik. We:lik no:. A:..., ata kihtowah komo a:mo se: ka:yohpatak ahwayoh no:, icho:kilo n' ahwayo[h]. Pos... Pos a:mo se: kimati, pos neh nikmattok de i:n, E:mah. kantsili:n, neh se: taman niki:xmati, no: niki:xmattok n' a:xiwke:nkech. Ke:mah. Ne:n kantsili:n ki..., *de veras** ke:meh tikihtowa nijo:n kipia n' ikotsitsitsí:n de n' *cuando** tsikits..., ihkui:ntsitsi:n moskaltihtok. E:mah. Wa:n yo:n tehwa:n tiko:nkuiah nijo:n tiktekiah wa:n t'te:tehtekiah ihkui:ntsitsi:n, wa:n t'tahtapa:nayah ihkó:n. Entó:s kimanayah de n' selik no: we:lik. Ke:mah. De n' chika:wak a:mo we:lik ok. A:mo, ta: kuowit ya, kuowit ya. Takua:wak, tahtakua:wak. Wa:n yehwa yo:n kichi:lposo:nwia:yah oso no: kwe:liltia:ya yo:n, kita:lilia:yah yehwa ya ne:n tomat kichilposo:nwia:yah, we:lik chi:lposo:n. Kualtsi:n we:lik. Wa:n komo a:mo ka:manayah yehwa yo:n kita:lilia:h istat a:..., a:tamanal sah. Wa:n..., pero a:mo ke:man nikitak mah kita:lili:ka:n a:ko:lin. A:mo, ta:..., ta:taman, ta:taman se: kwe:liltia. Tehwa:n tikua:yah chi:lposo:n de ke:meh yo:n kantsili:n, pero a:mo kita:liliah tomat ne: nota:tahwa:n, kita:lilia:yah yo:n yo:n xokoyo:lin *esquinado** ata, y..., yehwa kkue:cholia:yah. A:, teko:seh. A:mo, a:mo yo:n xokoyo:lin, *esquinadoxokoyo:lin** mochi:wa kasá: ika xiwka:wal ata. Yo:n *esquinadoxokoyo:lin**, yo:n na:w..., na:wka:n *esquina** kipia. A:, yo:n... Yehwa yo:n kkue:cholia:ya nowe:imomá:n wa:n *A:cerillo**. A:m..., tehwa:n tikiliah *esquinadoxokoyo:lin**. Neh nikilia *a:cerillo**. Yo:n ka:ns ika e:wi itech n' cha:wit ihkó:n, *esquinado** Ke:mah, mochi:wa no: ata wa:n *cuando** selontsi:n, kualtsi:n a:yoh no:. Yo:n. Kikue:chowah komo, ke:meh eskia xi:tomat. E:mah, yehwa yo:n tikua:yah iwa:n ne:n kantsili:n. Pos no: welik n' i..., n' ixiwyo ki..., kimanayah iwa:n, tehwa:n kimanayah, kipante:mayah wa:n kimanayah iwa:n. E:mah. te:n tsikitsi:n selik ok. Ke:mah, selontsi:n. Wa:n yehwa yo:n nochi ne: tik..., tikuiah, wa:n ima:yo nijo:n de n..., de n' chika:wak, ka:ns ika motetsi:lowa:ya ihkó:n wa:n *de veras** se: kitila:na a:mo takahka:waya, ke:masá: moma:ma:yo:tia:ya *hasta** ne: ihko:ni. Mopilowa ika n' ima:wa:n. Masá: se: kita ihkó:n moma:ma:yo:tia, a:mo wel se: kitemowihtiwetsi. A:mo, motili:ntia, a:mo, motili:ntia. Motili:ntia wa:n Wa:n a:mo wel se: kitila:na eliwis *porque** witsyoh n' kantsili:n, te:ma:..., *cuando** chika:wak pos witsyoh ya. Yeh wih..., witsyoh. Te:wihwitswih. Witsyoh ya. E:mah, ika n' a:m... Pos neh nikitak i:n a:xiwke:nkech, *de veras** nikneltoka ne:, nehnextik wa:n ahalaxtik, Pero neh a:mo ke:man ne:n tik..., tikuahkeh hkó:n ne:n tehwa:n tikuah sayoh n' oksé:. Tein witsyoh. Tein wits..., tein witsyoh. Tein witsyoh. E:mah. Pos tehwa:n tikua:yah *porque** nejo:n neli, ka:yohpatayah wa:n kualtsi:n we:lik ne:n para chi:lposo:n. We:lik chi:lposo:n. We:lik, we:lik sayoh porin ka:yohpatah. Wa:n pos yo:n onkak ne:n, ne:wí:n kowtah itech kowit. Onkak miakka:n, nehkuí:n se: kita ne: we:ikowtahpa, nika:n i:n *Chechelo:tepe:loma** nika:mpawí:n tai:xpan, onkak miakka:n yo:n komekat. Ka:ns ika i..., ixwa, ixwa tak wa:n nijo:n e:wi, a:mo, a:mo mone:neki. Yo:n a:mo mone:neki yo:n, kuomekat sah, a:mo mone:neki po..., kuat... Wa:n yo:n neh nikmattok ke:meh i:n, kin tipanowah i:n tayo:kol de kiliah *semana santa**, *cuaresma**, ihwa:k kite:mo:tih miakeh, kahsih. Iki..., ihwa:k *mero** mochi:wa *cuando** yo:n *semana santa**, ihwa:k semi mochi:wa *porque** ne: tehwa:n to..., ke:..., *mayordomos** de ne: toxola:lpan, tein *mayordomo de** yo:n ne:n *santo entierro**, *cuando** mochi:wa ne:n, te:..., te:tamakalis de yo:n e:yi *hora** tio:tak, yehwa n' kine:ska:yo:tia n' i:n *apóstoles** kintamakah ika. Yehwa yo:n kantsili:n. Yehwa kite:mo:tih nochi wa:n ki... Kit.., kite:motih n' tepotados tein ki..., tein kipiah yo:n chi:walis, kite:motih kowtahpa ne:n yo:n kuomekat wa:n yo:n ki..., kichi:wa chi:lposo:ntsí:n para ika kitamakah ne:n, ne:n i..., *iapóstoles** Jesús. A:, ki..., mosempale:wiah ya. Yehwa yo.n, *bueno** mosempale:wiah wa:n yo:n, yehwa n' kine:ska:yo:tiah *que** kintamakah ika kantsili:n, *pobretapalo:l**, a:mo nakat kinkualtiah. A:mo, ta: ihkua:k... Wa:n, wa:n a:mo sayoh yo:n, nochi mahtaktio:mo:me taman tapalo:l de kilts..., kiltsitsí:n, nochi yo:n kinimakah n' *apostóles cuando** yo:n *tiempo** ihwa:k mochi:wa yo:n komekat semi. Ihkua:k mochi:wa, yo:n no:... Pos kintsi:n, Ihwa:k tets..., tel..., ihwa:k mochi:wa nochipa yo:n. no: se: kita onkak pero a:mo semi, ihkua:k *siempre** kachi, kachi onkak, a:t ki:ní:n, tak i:pa ihkó:n ne:n, no: *por tiempo**. Kanah, we:wehka sah. Ihwa:k ihwa:k selistok wel ihwa:k. *Dios** kita:lih ihkó:n para, para kkuiskeh ihwa:k yo:n. Wa:n Ke:mah. pos yehwa yo:n ne:n tikitayah pos ke:mah tehwa:n tikua:yah yehwa yo:n. *De veras** nikneltoka tatewa:ts, sayoh tehwa:n tiki:xtilia:yah n' ie:wayo, n' ie:wayo tiki:xtilia:yah. De ne: tewa:kia ne: itech i:n koma:l *o** ta:lpan kin..., kina:lta:lia:yah ne: ch..., it..., i:n... Se:, se: 'pampixka, n' tein tatak se: kki:xtilia. itech i:n tit, kki:xtia:yah ya, yo:n seki tohtoma:wak, Ke:mah, kki:xtiliah ya n' e:wat, kki:xtiliah n' e:wat wa:n yehwa yo:n tikua:yah. Pero a:mo n'mati ne:, xa:, xa: we:lik ika nochi n' e:wat. Pos neh, neh niki:xtilia n' ie:wayo *porque** tekoloh ya, mahyá: tata, neh niki..., *cuando** n' tikoixka, niki:xtilia:ya ne:n i..., ie:wayo, nikta:mo:ta wa:n niki:xtapa:na ya ihkó:n wa:n ke:mah nikpoto:nilia istat ya. Ke:mah kualtsi:n ika se: takua yo:n komekat, kualtsi:n we:lik. Tiktahtapa:naya, tiktsahtsaya:naya. Niki:xtapanaya sah, sayoh se: *viaje** niki:xtapa:naya wa:n nikte:milia ya n' istat, iwki wa:n tikua:yah ya ihkó:n. Kualtsi:n we:lik yo:n mahyá: *tasajo** ya. Pos kihtowah *que** nochi we:lik *hasta** yo:n ima:xiwyo. We:lik. Wa:n yo:n ma:xiwyoh, mowila:na ke:meh ne:, Tein yo:n selontsitsi:n, we:lik ki..., kimanah, kichi:wah chi:lposo:n, Selontsitsi:n. Entó:s e:wi n' ima:xiwyo wa:n kitekih, wa:n yehwa yo:n no: kimanah. Ke:mah. Ke:masá: *cuando** a:mo tei, telchika:wak ya ne:n ikowyo ihkó:n wa:n kitah ke:meh ne: mowi:wila:ntok pos kitekih ya n' ima:yo Ke:mah, kitekiliah. wa:n kimanah. Entó:s kimanah wa:n we:lik no:. We:lik, we:lik no:, we:lik ke:meh we:lik n' ikomekayo, we:lik n' ixiwyotsi:n. No: kit. Wa:n sepa de yo:n we:weyak n' ite:ntson ihkó:n ne:, *cuando** kimanayah ne:, kalihtik, kkokototsayah *porque** telwe:weyak ke:meh yo:n witskilit. Iwa:n kkokototsah nochi. E:mah. Ke:mah, ihko:ni. Ke:meh yo:n witskilit ihkó:n de we:weyak, wa:n 'kohkoto:nayah ya para no: kipanta:liah itech i:n, ko:mit *porque**... Ke:mah, sayoh witskilit ne: yeh no: taman kite...., yo:n itehte:ntsontsi:n ne: witskilit, ne:, pané: kipia iihti..., iihtiyo:lo pané: *hilo**. Pané: *hilo**. Yehwa yo:n nejo:n..., wa:n ne:n kantsili:n yeh a:mo, yeh a:mo teh kipia *hilo**, yeh kualtsi:n kohkoto:ni, chipa:wak kachi. Pos yeh we:weyak, yeh no: taman, ke:meh eskia yo:n pihpi:ktok n' ikua:ko. No: taman. E:mah. Ke:mah. Wa:n ne: witskilit yeh no: taman, yeh kachi yema:nik. I..., yema:nik *porque** kipia *hilo** taihtik *por eso** ne:. Ke:mah. Ke:mah. *Hilo**, ke:meh eskia *hilo** kipia, se: kkoto:na ihkó:n a:mo, a:mo koto:nisneki, tahtakua:wak. Ka:n koto:ni, ka:n koto:ni. Wa:n i:n se: kohkoto:ni. Ne: koto:ni. Koto:ni n' *hijuemala** wa:n... Pos yehwa yo:n nochi kintsi:n nika:n timonohno:tstokeh para tikmatiskeh de yo:n, Kení:w se: kikua, ke:ní:w. Ke:mah. kantsili:n ki:ní:n se: kikua wa:n Pos yo:n kihtowah komo a:mo kie:kmanah kit no: ahwayoh wa:n no: te:takepaltih kit. N' kantsili:n kit. Ne:n kantsili:n tak, ke:mah eski, ke:mah, nochi n' de tein eski takualis, mah nochi kuali tamanal para a:mo teh te:chi:wilia, te:chiwilia kokolis, te:kokolismaka. *Hasta** ke:meh yo:n nanakatsí:n, ma:tananakat semi tel..., ma:tananakat semi, semi ika se: mopahwia. Ke:mah, tak i:n... Komo t..., komo tehwa:n a:mo t..., a:mo kie:kmankeh. Yo:n ma:tananakat se: kahsi pero mah, mah se: kie:kti wa:n ke:mah se: ki..., kimanaka:n ya, mah molo:ni, mah molo:ni sake:ra ohpa mah ka:te:ki:ka:n, mah tsokowa:ki, koh..., ka:te:kiah sake:ra ohpa, wa:n ke:mah nejo:n moki:xtiah kuali molo:ni, ki:sa ya wa:n *hasta** ema:nik nanakatsí:n. Yema:nik. A:mo t..., a:mo teh ki..., te:chi:wilih, pero komohkó:n soh kawa:ni, sepa molo:n wa:n kki:xtiah wa:n iwki xta:tai a, te:kui kalanemi:lis wa:n ihxo:ch. Yo:n ika se: mopahwia. Seki kihtowah *que** ki:sa ne:n [i]ahwiya:kyo, Ke:mah. Pero kachi kuali mah se:..., mah ki..., mo:molo:ni miakpa, n' iahwiya:kyo. para a:mo te:pahwih. E:mah wa:n nejo:n, komohkó:n iwki se: ta:i, tepitsi:n sah... *Igual, igual** yo:n to:tolko:skat, yo:n ixta:wat mochi:wa, yo:n junio mochi:wa ata ix..., A:, yo:n tsikitsitsi:n ihkui:kuí:n, yo:n ohololtik. itech kua:kowkuitat, yo:n ohololtik, no: iwki, yo:n no:, no: ika se: mopahwia. Ke:... No:, no:... Komo se: yeh a:mo se: kie:kmanak wa:n se: kkuahtiwetsi iwki, no: s..., no: ika Tehwa:n tikitakeh seki *tovecinos**, te:pahwih, nikitani. Wa:n yo:n yema:nik, No: te:pahwih. pero, pero no: te:mach para se: mopahwi:s. Yema:nik. Seki *tovecinos** ne: ye..., yetokeh ne:pa tik..., ke:meh i:n *tiempo** junio inimomá:n yahki ne: Kuahmo:ch, yahki wa:n kitak nanakat nochi yehwa m' pochi:ntok ka:mpa mihkuita n' kua:koweh, pala:ntok a n' kuitat ompa moye:..., kualtsi:n nanakat pané:, ohololtsitsí:n, pisi:ltik, ye:kselontsitsi:n. pe:wak kiteki na:nahtsi:n wa:n kwa:lkuik kalihtik, ehkok wa:n niman kichipa:w wa:n ke:mah kitikoketsak ne: ko:mit ne: tiko..., tanakastan de n' kom..., *casi** koma:ltampa *como que** kimantok, kimantiwetsi, wa:n siwa:t se: oksé: yeh tistok, tistiwetsi wa:n tepitsi:n molo:nik *o** kawa:nik sah wa:n kipoye:lih, wa:n pe:wak kimahmaka ya ne:n pi:pil mah kkua:ka:n, mah kkua:ka:n ya. A:, mah, mah kkua:ka:n ya, sentakua:tih. Pe:wak kikuah ya, tahtaih wa:n tapalowah ya, wa:n se:..., seki te:ntankeh kuali wa:n seki, se: ta:kat achi a:mo yo:lchika:wak, ka:n te:ntamik, kimatik pe:wa ke:meh yo:n takepasneki, kalanki:stiki:s wa:n pe:wak takampeya:wa. Pe:wa mihso:ta ya. Pe:wa mihso:ta ya wa:n a:mo sayoh yo:n. Wa:n seki kitah sah ke:ní:w mochi:w n' oksé:, seki no: pe:wak mihso:tah wa:n pe:wak kalanemi:liskuih, pe:wa..., ompa iyetoya:n sah ki:stoya ne:n kuita:a:t. Kalanemi:lis. Kalanemi:lis wa:n ihxo:ch kinkuik. Pos... Pos a:mo se: kimati ke:meh, Wa:n yo:n, yo:n nanakatsí:n [se:] kita pané: a:mo te:pahwih pero te:pahwih, ompa nimomakak *cuenta que** te:pahwih *porque** a:mo ye:koksik. E:mah. Nochi teihsá:, *Siempre** moneki mah kie:kmanaka:n, *hasta** i:n kantsili:n, nochi tah..., nochi mah kuali tamanal para a:mo te:pahwi:s, mah kuali tamanal. Mah kuali tamanal komo a:mo kim..., kimanah kuali pos n..., yehwa yo:n te:chi:wilih *mal**, te:..., te:kui:ltia n' kokolis. E:mah, te:..., te:pahwih ya. *Solamente** alakcho *o** xo:no:nanakat yo:n a:mo te:pahwih yo:n, a:mo, a:mo te:pahwih. Pos ne:n alakcho kihtowah we:lik ihkó:n, ihkó:n xoxowik. Xoxowik se: kikua, iwki, pero neh nikua xoxowik ke:meh nikita ne:, nikua xoxowik, xaxawaka kualtsi:n. Wa:n yo:n xo:no:nanakat kualtsi:n we:lik, se: kkawa:ntia koma:lko, nikpoye:lia wa:n nikoma:lta:lia, kualtsi:n we:lik, a:mo moneki tamanal. A:mo. Yo:n kualtsi:n we:lik taixkal. E:mah. Yo:n ke:mah takua:wak, mah se: kitewa:tsa no:. E:mah, we:lik kualtsi:n tawa:ts, tatewa:ts. E:mah. Pos i:n seki achi ta..., achi takua:wak de chika:wak ya ne: ma:tananakat, pero pos no:, no: seki kualtia se: kite:tewa:tsa ihkó:n, se: kite:tewa:tsa tatewa:ts no: we:lik. Pos yo:n ko..., yo:n nanakat para se: kitewa:tsas moneki mah, mah n' koma:l mah kualtsi:n kawa:ni achto, mah kuali kawa:ni. Ke:mah, xikpoye:li a nanakat, ton tikpoye:li:s wa:n xkoma:lta:li a. A:mo mopepechowa, pero komohkó:n a:mo kawa:ni n' koma:l tik..., tikpoye:lih wa:n tikta:lih, ompa kokotoka monanakaw, a:mo tiki:xtia ok, ompa tami pa:ti. Moneki yo:n koma:l mah achto mah kuali kawa:ni wa:n ke:mah t'ta:lia monanakaw, n'mattok ihkó:n n'chi:wa neh ni..., seki ni..., a:mo n'matia neh, nikawa:ntia n' koma:l, tepitsi:n kawa:ni wa:n n'ta:lia ya nanakat, motamipepechowa wa:n ni..., ni..., kokotoka sah a:mo no: nikua tei. Pos tehwa:n kintsi:n, nikelna:mik no: *cuando** kimanayah yo:n kantsili:n, no: kita:lilia:yah seki yo:n chikinte. Kita:lilia:yah no:. No: kita:lilia:yah ne:n tapalo:l de ne:n kantsili:n, yo:n no: kwe:liltia. No: semi kwe:li..., nikita neh chik..., chikinte, ke:mah n' chikinte neh nikua semi kualtsi:n iwa:n ne:n, iwa:n ti:ltiket *Porque** yo:n chiki:nte o:me taman. a:..., kia:ko:lwiah. A:ko:loh. Kualtsi:n we:lik n' a:ko:loh n' *cabrón**. E:mah. Pos yehwa yo:n taman de kiltsí:n ni..., a:mo se: kimati sah pero yo:n no: we:lik. Sayoh komo a:mo ki..., ka:patah pos nijo:n, n' yo:n tikihtowa ne:n te:pahwih. Te:pahwih, te:pahwih, nejo:n nochi ne:n teihsá: takual mah kualtsi:n mani, Pero kih... mah kualtsi:n kipa:kaka:n wa:n mah kualtsi:n kimanaka:n, mah kuali oksi. Ihkó:n para a:mo teh... Sayoh kihtowah *que** no:, no: ki:sa n' ahwiya:lis ne:n de komo ki..., o:me *viaje** ki..., kip..., kipa:kah, kimanah. Pos nanakat a:mo ki:sa, a:mo ki:sa n' ahwiya:kka, ke:meh yo:n ma:tananakat *cuando** ki..., se: kkuiti kowtah wa:n metstahta:loh, kichipa:wah wa:n ke:mah ki:xpa:kah para mah ki:sa n' kowta:l nochi wa:n ke:mah nejo:n ki..., de a:mo oksi ka:n, a:mo ki:sa n' iahwiya:kka. Ne: ki..., kiko:nte:mah ya wa:n kimanah pos mo..., mo..., ia:yo nochi yehwa ne:, kipuye:liah wa:n kualtsi:n we:lik, a:mo ki:sa *porque** a:mo tamanal, ki:sa komohkó:n kia:yohpatakeh n' ma:tananakat. Ika molo:ni n' tein ahwiya:k wa:n kimimilowah wa:n kite:kiliah n' a:t a:mo *igual** ahwiya:k ok. A:mo *igual**, ki:sa nochi n' ahwiya:lis. A:mo *igual** ok. E:mah, pero ne: ki:xpa:kah ika sese:ka:t ne:n ma:tananakat para ki:sa nochi sokit tein ke:meh ta:lpan onkak itech kowke:span, kowta:loh para kualtsi:n ki:sa chipa:wak pos ki:xpa:kaka:n wa:n wa:n mah kimanaka:n pero mah a:mo ika a:toto:n, ika a:..., se:se:ka:t. A:, para ki:sah yo:n okuiltsitsí:n seki kipia. Para ki:sa okuiltsí:n oso ki:sa yo:n kipia sokit o kowta:l kipia. E:mah. I:n kantsili:n neh a:mo ke:man nikita mah kipia okuilimeh. A:, yo:n a:mo, kantsili:n a:mo, i:n nanakat ne:n kipa:kah *porque** ko..., kowta:loh. I:n chipa:wak. Kowata:loh wa:n... Yo:n kantsili:n ta: yeh chipa:wak yeh kualtsi:n e:..., alaxtsí:n ne:n ikowyo. Ke:mah, i:n... i:n nanakat tak xa: no: kkualiah, xa: kikua:liah n' iyo:lo no:. Tak ompa kikuah n' ihkochimeh, *cuando** chi..., chika:wak kikuah n' ih..., ihkochimeh ata. N' ihkochimeh. Ihkochimeh. Wa:n ka:mpa ihkatok itech kuopalak i..., i..., komo kwiwitakeh eliwis sah kwi:ka iwa:n kowta:l ne:n nanakatsí:n. Kowta:l. Iwa:n kowta:l wa:n para a:mo yo:n pos ki:xpa:kah para kimanah. Ke:mah, yehwa yo:n. Yo:n kualtsi:n, kualtsi:n semi. Pos i:n ka:ntsili:n kualtsi:n de sehselik ne: pi:ktok, ne: ke:meh eskia yo:n chi:chi:ltik n' ipa:mpi:kka. E:mah. Ihkó:n *de que** kipia n' eski, wihwitsyoh hkó:n tepitsitsi:n wa:n ke:meh eskia kokotsitsí:n. We:wehka witsyoh. Pero yo:n witsti kipia, wits..., tsikitsitsi:n aya:mo te:kokoh. Tein selik a:mo teh, a:mo teh kichi:wa, a:mo te:kokoh, yema:nik n' i..., ikua:payo. Pero tein chika:wak ke:mah te:kokoh. Pos ke:masá: se: moma:kalakilia ye:kte:kokoh, te:kokoh. A:, tekokoh semi ke:meh, ke:meh yo:n *limawits**. Ke:meh *limawits o** ke:meh yo:n te:n..., te:nko:lwits. E:mah, te:kokoh iwki. Ihkó:n *mero**. *O** ke:meh xokowits te:kokoh. Ke:meh eskia ne:n... Iwki a no:, te:kokoh, te:kokoh semi. Pos nochi nika:n ti...., timonohno:tstokeh ne:n tik..., [ti]momaka *cuenta** ki:ní:n, ki:ní:n timoi:xpano:ltiah ke:meh i:n tikowtahnemih tikita katí:n de n' we:lik, katí:n de n' a:mo we:lik ne:n totapalo:l. Ke:mah. Pos moneki mah se: motapowi *porque** seki ke:meh neh nimitstapowia:ya *que**, mah nanakat tikihto:ka:n komo a:mo tikye:kmanak teh oso titanawatih mah mitsmanili:ka:n wa:n titakua:ti a, a:mo kualtia, moneki mah kuali molo:ni para a:mo se: mopahwi:s, komo a:mo tehwa:n *mismo** timochi:wiliah timopahwiah *o** topi:piltsitsi:n tikimpahwi:ka:n, nohne:lmeh ok, a:mo yo:lchi:ka:wkeh, ne:nke:n se: kimpahwia. Ne:nke:n. Yeh ka moneki mah se: motapowi. toni n' a:mo kuali mah se: kikua ih..., mah a:mo kuali mani, toni n' kuali se: kikua:s iwki. *Pero siempre** nochi mah se: kimana, mah kuali oksi. Pos kihtowah *que** no: kualtia i:n ka:ntsili:n mah kita:lili:ka:n ne:n pio:tetsí:n. Tak ke:mah eski, nikita ne:... No:, no: kit, no: kuali, no: we:lik, kwe:liltia. We:lik eski, neh nikitani ne:pa ne:, ompa ne: ne:chwa:ntiah taxkaltsí:n ompa ne: kowtah, kantsili:n iwa:n *camarón** kinelowa:yah kualtsi:n we:lik no:. A:, no: we:lik. Chi:lposo:n iwa:n *camarón** kualtsi:n we:lik. No: kwe:liltia sayoh *que** a:mo se: kimati. Nika:n i:n timolihtokeh *de tiempo** ke:meh tiuweh ne:wí:n kowtah, Iwa:n *camarón**. Pos kuali se: kitekis wa:n ika se: kitas. Mah ika se: kita. De nika:n tise:meh nika:n timolihtokeh pos Wa:n se:..., kihto:s ne:chilih ne: tokni:w ihkuí:n i:n tapalo:l, pos ne:chchihchi:wili:ka:n N'chihchi:wati wa:n nikeko:ti ox neli we:lik. ox we:lik. Ke:mah. Nijo:n no: kualtsi:n ke:meh nika:n timotapowihtokeh ki:ní:n we:lik. Ke:mah. Kiní:n mochi:wa, kox kipia n' ixo:chiyo *o** *o** se: kipihpixka oso a:mo. Ke:mah. Pos kintsi:n nochi tikmattia:tih *de que** ki:ní:n eski. Ke:mah, mah se: motapowi para se: kimatis. Ke:meh yo:n nexkihit yo:n tein yo:n, wehchonexkihit kiliah, nexkihit tein se: kikua, kichipawa:h wa:n se: ta:katsí:n de Chicueyaco iwa:n ntekitik ne: ahkopaka wa:n ne:chilia ye:kwe:ik yo:n nexkihit kihtowa ika ilamahpio. Niahsik ne: kowtah, ompa tietoyah ok wa:n onkak miak nexkihit kaltsi:ntan, miak *mata** onkak ne: kaltsi:ntan, nikte:moh, ye:kmiak nikahsik wa:n nikchipa:w wa:n ntanaawtia ne:chchihchi:wili:ka:n, kimikti:ka:n se: ilamahpio wa:n iwa:n tikua:tih, pos nikuah neli, nikuah tem..., pio i:pa we:lik ma:ski a:mo iwa:n nexkihit, i:pa we:lik. Iwa:n kimankeh wa:n... żWa:n yo:n kipanta:liliah *o** achto yoksi ne:n nexkihit? I..., ach..., achto iwa:n oksi, iwa:n, iwa:n kipanta:lihkeh ya ne:n nexkihit iwa:n pio, wa:n kita:lilihkeh *pimienta** pos wa:n nex..., wa:n..., pio we:lik iwa:n *pimienta** wa:n *caldo** sah we:lik pos *más** we:lik iwa:n We:lik. Iwa:n nexkihit *más** we:lik ki:sak. E:mah, nochi we:lik. We:lik, we:lik, *sea que** nochi *parejo**. Wa:n yo:n nimitsilia ne: ke:meh i:n nimitsilia nexkihit no:, a:mo no:, no:, no: se: mopahwia ika, komohkó:n a:mo se: kie:kmanak no:, nikitak neh, *porque** ompa ne: kowtah tietoyah wa:n nochi n'chi:wak neh, nikchipa:wak wa:n, wa:n ke:meh timaya:nayah niktikoketsak ika se: me:liohko:mit wa:n wa:n nikmantiwets wa:n nopi:piltsitsi:n nikimak mah tai:ka:n, iwki, kkuahkeh iwki sah wa:n ttai:keh, ki... ka:n ye:koksik pos ta: ne:chkuik ihxo:ch wa:n ne:chyo:lahsik a, *desde** ihwa:k, *desde** ihwa:k pe:wak nimihso:ta wa:n nik..., nik..., nik..., ka:n nikwelitak *hasta** ekintsi:n a:mo nikua nexkihit. Nochi mihso:..., mihso:tah. Nik..., ne:chyo:lahsik. Pos Yehwa yo:n a:mo se: kimati, moneki mah kuali tamolo:n, *porque** yo:n iteyo i..., nijo:n te:te:mpi:pi:tsa. Mah kuali yo:n molo:ni, ma:ski nexkihit sah mah kuali molo:ni. Yo:n ke:mah. E:mah. Wa:n moneki mah se:..., mah..., moneki mah se: kimah..., wa:n... Te:kampi:pi:tsa komo se: kixawa:ni, ke:masá: a:mo kie:k..., kie:ktiah Ke:mah, mah a:mo kipia iteyo *porque** ye:ktsohya:k n' iteyo. *Porque** yo:n iteyo no: takua:wak. Takua:wak ata, komo se: kixawa:nih ye:ktsohya:k yo:n. Te:kampi:pi:tsa. Ke:mah, e:mah, neh nikchipa:w kualtsi:n, pero ne: nehwa n' a:mo nikye:kmanak yeh ka ne:chkuik ihxo:ch. Pero nexkihit ika. E:mah wa:n *desde** ihwa:k, ekintsi:n a:mo, a:mo nik..., a:mo ne:chpa:ktia nikua:s nexkihit *porque** ne:chyo:lahsik. Ke:mah. E:mah. Pos yehwa s... Pos yehwa yo:n ekintsi:n ne: tikihtowa *que** no: we:lik n' a:xiwke:nkech pos We:lik kualtsi:n no:. No: kualtsi:n we:lik. E:mah, we:lik no:, we:lik. Neh a:mo nikmati, nikmattok sayoh n' okseki. Yehwa sah. Xikteki wa:n, wa:n xikwa:lkui wa:n... Mah ka:yoh..., mah ka:yohpataka:n para kuali eski. Ekintsi:n no: nikmattia:ti ka:ns ika nikitas ne: kox onkak, pos niktekis wa:n nikilis mah kimanaka:n wa:n nik..., nikeko:s no:. E:mah, ihko:ni se: kichi:wa. Ke:mah. Wa:n *después** no: se: kiteki a ke:meh i:n tia:skeh i:n seki to:nalmeh ne: kowtah i:n, *cuando**... Ka:sá: ika se: kahsi ye:kwehwwi n' onkak ata yo:n a:xiwke:nkech. Ka:ns ika se: kita. Ye:kwe:..., ye:kwe:weyak wa:n ye:ktohtomaktik. Tohtoma:wak. Pos, yo:n we:wehka n' ii:x. Tohtoma:wak, ke:mah. Yo:n i:xwe:wehka, ke:mah i:xwe:wehka. Ihkó:n i:xwe:wehka. *Más** niman se: ki:xmati n' a:xiwke:nkech *porque** semi telahalaxtik. E:mah. Alaxtsitsí:n. E:mah. Ke:mah. Pos neh yehwa sah de nik..., nimitstapowih *compadrito**. Pos kuali yetok no:, neh yehwa sah no: nikmati wa:n sayoh ne:chili ke:ní:w n' timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:w. Pos nehwa niwa:le:w nika:n xola:l de San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n no: nika:n de San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**