A:xka:n na:no ni..., nika:n timosenahsih, nikneki xne:chtapowi i:n, seki ne: xiwit tehwa:n tiki:xmatih mono:tsa nexkihit. I:n nexkihit neh onkak ne: ka:mpa ika neh ni..., ninemi, ne:, ompa no: onkak ne: nejo:n pos tehwa:n ompa nehkuí:n ka:mpa ika neh nicha:nchi:wa ne:, i:n iswat tikuih ika t'pihpi:kih ne:n, yo:n pi:ksatamal wa:n etixtamal. Wa:n *bueno**, ke:man tikuitih wa:n..., para ne:n tikchi:waskeh n' tamal, tikihi:xtapa:nah, ti..., tikoho:meki:xtiah, ata kipia se: mahyá: kowtsí:n ne:n, i..., iyo:la:n ini, wa:n ni:nipaka yetok n' iswatsí:n, tiko:meki:xtiah, wa:n yehwa ika t'pihpi:kih ya ne:n tamaltsí:n ke:man tikchihchi:wah. Mah tikihto:ka:n *que** se: xiwit, kuali ika ahsi o:me tamal ika tikpi:kih. Wa:n pos ompa ne:wí:n mochi:wa sah, a:mo a:kin kito:ka ka:mpa ika tehwa:n. Wa:n no:, no: ki..., no: kipia seki iteyotsi:n itsi:ntan ihixwa mahyá:, no: mokehketsa mahyá: ixo:ch..., ixo:chiotsi:n. Ke:man sehselik mahyá: chihchi:chi:ltik, pero iwki pe:wa chika:waxtiw, wa:n ke:man chika:waya mahyá:, mahyá: tihti:le:wi wa:n ihtikkohkostik wa:n yehwa yo:n, i:ksá: nehkuí:n tehwa:n tikuah. Tikchihchi:wah, tik..., ika no: ke:meh eskia no: totapalo:l a, sayoh *que** ekintsi:n a:mo semi onkak ok, ne:, mahyá: poliwtiw a. Ne:, no: niknekiskia ne:, xine:chtapowi ne: ka:mpa ika tehwa:tsi:n tikui, ox, tinemi acha ox no: tikui i:n, i:n iswat wa:n pos xne:chtapowi wa:n ekintsi:n nimitstatsi:ntoki:s ta:ká:n teihsá: nikelna:miki ok, n'neki xne:chyo:lmela:wa. *Eso. Este** tehwa:n no: tikuih yo:n iswat, pero tehwa:n tikuih a:mo tikihi:xtsaya:nah. Tehwa:n ke:meh miak onkak, nikto:ktok, entó:s *este**, tikuahkua:koto:nah sah ihkó:n wa:n tikuih ya. Wa:n *igual** nexkoko:kiswat no: tikuih. Wa:n yehwa ya neli yo:n tikiliah n' tehwa:n ne:, seki kiliah mexko:yohyo:n wa:n seki kiliah iswatet. Entó:s neli yo:n t'chihchi:wah, se: kichihchi:wa neli. Yehwa ya neli ne: se: kikui para se: *icomida** ya, i..., se: itapalo:l a mahyá:. Seki *kia:jojolwiah** wa:n seki iwki sah kikuah *ka:ltoh**. A:mo a:joloh** wa:n seki *kia:jolwiah**. Yehwa yo:ni. E:mah. ¿Wa:n no: nankipi:kih ika m' pi:ksatamal wa:n etixtamal? No: tikpi:kih ika etixtamal, ke:man a:mo tei n' to:tomo:ch, oso a:mo tei nexkoko:kiswat, yehwa ya n' tikuih ne:n, nochi, nochi, nochi yehwa ya ne:n, iswatet, it..., iiswayo. Yehwa ya n' tikuih para nochi ttapihpi:kih ya. Nochi o:me taman tamal. Nochi i:n o:me taman tamal. *Porque** ke:man tikahsih n' to:tomo:ch pos tikuih to:tomo:ch wa:n ke:man a:mo pos, Wa:n... yehwa ya n' tikuih nochi yehwa ya ne:n, Wa:n ke:man tikahsi nexkoko:kiswat yehwa n' tikuih wa:n ke:man a:mo pos nochi pos yehwa ya wa:n tamaliswat tikiliah. ¿Wa:n i:n iswatsí:n ompaka nehkuí:n ne:, nejo:n, nankito:kah oso mochi:wa sah? Ne: ka:mpa neh ninemi tik..., nikto:ktok, *por eso** miak onkak yo:n kaltsi:ntan, nikto:ktok. ¿Welis 'ne:chtapowi:s, ke:yeh yo:n nankikua:tehtekih? A:, yo:n. Yo:n tikua:tehtekih ke:man tikchi:wah, *este** se: a:ksá: mikik wa:n kikechilitih n' itaxkal, entó:s te:chiliah mah s..., ne:n a:kin kketsaki:w, mah se:h se: t'pi:kika:n tamal. Entó:s sayoh tiki..., tikta:liah se: o:me *cuarta** sah wa:n tikte:kih para seh se: sah n' tamal tikta:liah, a:mo oho:me. Wa:n para kkechili:s a n' a:nimah, mahtaktio:me:yi tamal para kiketsas wa:n pata:wak wa:n yehwa ya n' pi..., piotsi:n *a:joloh**. Yehwa ya n' kinemaktiah *cuando**..., achto ok kinemaktiah para ehkoti n' *cruz**. ¿Ke:maniá:n yo:n nankichi:wah? Ke:mah... Ke:man ehkoti n' *cruz**, kualka:n sah. ihkua:k a yo:n kiketsah taxkaltsí:n. [...]. A:mo. A:mo *todos santos**. Wa:n *todos santos** no: *aparte** yeh. Yeh *aparte** no: tiketsah n' taxkal ika yehwa yo:n iswatsí:n. Yehwa ika t'pihpi:kih n' tamal nochi. A:. *Bien** tikahsi nexkoko:kiswat tein a:mo kikua ne:n tamal, *porque** kihtowa seki kit yo:ltatia kit ne:n tamaliswat. Entó:s yehwa ya t'pi:kih ika nexkoko:kiswatsí:n. Yehwa ya n' kikuah seki, tein a:mo kikua ne:n tamaliswat. *porque** ki..., kiniyo:ltatia kit *fuerte**. A:, nikilia neh, n' ka:n teh ne:chyo:ltatia neh n' ta: nochi nikua. Nochi n' chihchi:wa pero wa:n se: taman sah, pero ka:ni nochi mah se: kkuiti n' iswa:t wa:n wehka se: kite:mo:ti. Nexkoko:kiswat pos a:mo n'pia. N'pia yehwa yo:n tamaliswat nochi. Mah tikihto:ka:n pos a:mo nochipa iwki nankichi:wah, komo neh ekintsi:n nimitstekowilih ne:, tamal xine:chchihchi:wili mo:sta nia:s mocha:n, a:mo tikua:tehtekis n' iswat. A:mo, oho:me nikuis ne:n tamal. oho:me niki..., oh..., ke:meh weyak ihkó:n, oho:me n'ta:li:s ihkuí:n wa:n n'pi:ki. Oho:me, oho:me tein se: kkoto:na ihkuí:n tixti se: kite:tekuinowa, wa:n se: kkoto:nti:w ihkui:kui:ntsitsi:n, oho:me n'ta:lili:s n' iswat *porque** tehwa:n tikua:tih sah, a:mo para a:nimah. Sek..., itech se: iswat sah, t'ta:lilia o:me taxkal wa:n tiki:xpi:ki. *Ésole**. E:mah. ¿Wa:n ke:n tikokxitia, pos no: tiksa:lowa? No: n'sa:lowa iihtik ne:n *tamalera**. Pero n'sa:lowa ihkó:n wa:n mah yo:lkoyo:nto, komohkó:n a:mo..., se: kisentsakuak n' tayo:la:n, mo..., motixnepanowa. Yo:n nochi chi:wi. ¿Wa:n ke:n tikita n' ekintsi:n ne: ompakahkuí:n ne: ka:mpa teh ticha:nchi:wa, onkak ok yo:n iswat, telsenka ya n' onkak? Onkak. Teh tikihtowa *que** t'to:ktok. Neh n'to:ktok *porque, este**, ne: ka:mpa tiwa:le:wkeh wehkatsi:n, katka *rancho** ompa. Pero ke:meh te:chki:xtihkeh, se: *nocuñado** tiwa:lahkeh *centro**, entó:s wa:n ompa a:mo teh iswat, entó:s *por eso** n'tohto:kak nikwa:lkuik. Pero yehwa:n ne:n kowta..., ne:n kahfe:ntah onkak, nochi onkak ompa, yehwa:n kipiah. Seki tein kipiah we:ikahfe:ntah pos kipiah n' iswat, onkak. Wa:n ke:meh i:n *todos santos** nochi yehwa n' kikuih. Pos ye:wa i:n timonohno:tstoyah *que** xo:chiowa, neh a:mo nikmati ke:maniá:n yo:n mahyá:, mah tikihto:ka:n xo:chiowa, a:mo n'mati kati:yeh me:tsti yo:n pe:wa xo:chiowa wa:n ke:maniá:n chika:waya yehwa yo:n iteyotsi:n. Chika:wayati pero i:n *todos santos** no: ok. Ihwa:k a n' chika:wayati, ta: ekintsi:n pero wehwei a pero seki, ihkui:kuí:n motamik a. Chika:wayati i:n a:mo wehka:wa, *todos santos cerca**. *Antes de todos santos** se: ki..., se: kichihchi:wa ya. ¿Xa: tikmati mah pahti i:n iswatsí:n? ¿Xa: mah pah..., xa: tikmati xa: pahti? ¿Iswatsí:n? Iswatsí:n oso iteyotsi:n. A:mo teh pah..., a:mo pahti pané: n'mati, ka:n..., ka:n ke:man teh ne:chiliah *que** pahti. Nochi n' ke:meh ni:xpeta:ntiwa:lah, i:pa kikuih para tamal, wa:n tikchi:wah n' et, etamal, i:pa etamal tikchi:wah. Wa:n ne:n, i:n iteyotsi:n, ¿ka: t'mati xa: kikuah chiktehtsitsí:n oso okuilimeh? N' iteyo a:mo, ta: se: kipa:pante:mati ka:mpa se: *ilindero**, wa:n ompa ixwa. ¿Pero ke:man a:mo tiktekitih? A:, ¿de n' tein ta:kilo:t? Pero nochipa tiktekih. ¿Ka:ni pero mah tika:waka:n? Ta: yehwa ya n' totapalo:l, yehwa ya we:lik wa:n mah tika:waka:n mah moa:wilo a:mo. Pos ompakahkuí:n ne:wí:n a:mo ke:man nanka:wilowah. A:mo ke:man tika:wilowah tehwa:n. Komo a:ksa:meh *este** kit..., kitelpiah, te:namaki:ltiah *por kilo**. Wa:n kitekitih wa:n *por kilo** n' te:makah. I:ksá: neh a:mo nikpia nikowa, i:ksá: n'pia a:mo nikowa ok. Pos no: ika mopal..., mopale:wiah ya n' tokni:wa:n. No: ika mopalewiah acha yeh yo:n, pero kitekitih miak wa:n kinemi:ltiah. A:man pero a:mo teh moka:wa, nochi kinemi:ltiah, nochi kinentiah n' teihsá:, a:mo teh moka:wa mah..., ka:wilowah. Ta: tapati:yoh pero. Ke:meh yo:n *maracuyá**, i:xkichi *nicubetaketstok** wa:n yo:n n'namakati:w. Ika se: mopale:wia ya no:. N'nekia n'wa:lkuis ampó:n, xa: kikowaskiah para a:t tai:skeh, soh porin nipi:na:w. Pos a:xka:n xne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Neh niwa:le:wa Yohualichan, nimono:tsa niMaría Nicolasa Huerta Ocotlán. Tasohka:matik.