Pos intsi:n 'te:chnohno:tsa yo:n nexkoko:kiswat ka:nachi taman tiki:xmati wa:n ke:niwki n' ixiwyo, ixo:chio wa:n toni n' kuali se: kikui iteyo no:. Pos nexkoko:kiswat niki:xmattok neh, pero n'mattok se: taman sah. Onkak o:me, e:yi taman para nakatamal kipia yo..., onkak miak taman xiwit, ke:meh yo:n yo:n kowa:tapi:tsxiwit no: ika kipi:kih n' taxkal wa:n yo:n ne:n *san kose:niswat**, wa:n tehwa:n tikiliah noktaiswat, no:, no: iwki a, tamatisneki a iwki a ne:n nexkoko:kiswat, soh *que** noktaiswat ma:pihpitsaktik tepitsi:n. E:mah wa:n no: kikuih para n' tamal. Wa:n yo:n n..., ne..., tikihtowa nexkoko:kiswat, e:..., moskaltia wehkapan, ka:mpa ta:lkualka:n moskaltia wehkapan wa:n ima:y ne: kikuih para nakatamal kipihpi:kih. Wa:n nejo:n xo:chiowa mochi:wa ne:, kostik *medio** chi:chiltik, *casi** ke:meh yo:n *naranj...**, yo:n kiliah *color**, *naranjado**, chi:ch..., *telfuerte naranjado**. Yehwa ne:n i..., ixo:chio, wa:n iteyo mochi:wa mahyá:, mahyá: ohololtik, paxahxaxakachtik ne:n iteyotsi:n, paxoxoktik n' iteyo, n' ie:wayo, wa:n *cuando** chika:waya ne: wa:ki a, moka:wa mahyá:, mahyá: tsa:wal ne:n i..., ipane:wayo, nochi ki:sa ne:n i..., ipaxoxokyo wa:n ke:mah moka:wa n' iteyo ya. Wa:n iteyo seki kikuih para, yo:n a:yakach kichihchi:wah ekintsi:n ki..., yo:n kinamakah yo:n ma:tachihchi:wanih, kita:liah n' iteyo para a:yakach, mohchimeh kita:liliah, kiteyo:tiah ika. Wa:n kinamakah ekintsi:n, nochi monamaka ekintsi:n, a:mo teh moa:wilowa. Wa:n seki pos ompa kipi:xowa para sepa ixwa. Yehwa yo:n niki:xmattok ne:n nexkoko:kiswat. Wa:n i..., iteyo ihwa:k selik wa:n chika:wayaki, ¿iwkitik *o** mopata? A:mo, *cuando, cuando** selik ne:n iteyo, ne: xoxoktik n' ipan..., ipanko, ne: pané: pan..., paxaxakachtik. Pa..., pané: paxaxakachtik ne:n iteyo, iteyo, ie:wayo wa:n iihtik komo se: kitapa:n yo:n iteyo, ne:, ista:k *cuando** selik. Wa:n nejo:n, ne: tile:wi *cuando, cuando** chika:waya ti:ltik n' iteyo. E:mah wa:n pantahtakua:wak, kualtsi:n moh..., yo:n mohchi kita:liliah kualtsi:n tsitsili..., tsitsilika no: ki..., kichihchi:wah a:yakachmeh. E:mah. ¿Yo:n kito:kah oso mochi:wa sah? Mochi:wa sah, soh mah se: kka:wa sah n' ka:mpa mochi:wa wa:n momiakilia. Achto kihtowa:yah ne:n ta:tahmeh *que** yo:n kowtet, n' is..., iswatet, no: ki..., kikua:yah n' *cuando** tamaya:ntia, no: kinelowayah iwa:n nextamal, kimanayah iwa:n nextamal, kikue:chowa:yah wa:n iwa:n kimiakiltia tepitsi:n. *Cuando** yo:n wehka:w *tiempo** tatasohtik, ne: a:mo onkaya tak tao:l, ke:ní:w yo:ni, te:tsa:wit panowa, tahyo:wihkeh n' tokni:wa:n, miakeh ok kikua:yah ne:n, kinelowa:yah iwa:n tixtsí:n. No: we:lik no: wa:n yo:n pesma, kihtowah yo:n pané: pesmakamoh, no: we:..., no: ki..., kichi:wah, onkak ista:k wa:n onkak ya:wit. Ata ta:lihtik mochi:wa, ox no: tikitak yo:n ke:man ya, pané:, pané: *burrito** iisti. E:mah, yo:n, yo:n no:, no: welik iwa:n nextamal wa:n i:n kowtet nimitsilia iswat tikihtohtokeh, no: we:lik iwa:n nextamaltsí:n, kit taxkaltsí:n kichi:wah yehwa:n. Son *que** a:mo kachi miak mochi:wa, yo:n a:mo miak ahsi, a:mo miakia. Pero yo:n pesma ke:mah, miakia kachi. Wa:n ki..., wa:n yo:n pahpatat..., pahpata ikamohyo, itesyo kiliah, no: kkua:yah. Wa:n yehwa ya i:n iswat tikihtowa kikuiah kimanayah oso ke:ní:w *o** ke:..., ke:ní:w n' kitekiah, selik, chika:wak. *Este** k... Kanah, ki..., kitekih *cuando, cuando** sehseltik n' ima:xiwyo a:mo tsahtsaya:ni ki..., kitekih para tamal ika kipi:kih. Wa:n nejo:n a:mo teh kwi:..., a:mo teh kitamantilia n' taxkaltsí:n kipi:kih ika para tamal, ahwiya:k ki:sa. A:mo, a:mo kitsohya:lia. I:n seki iswat ke:meh yo:n yo:n kowa:ta..., yo:n kowa:tapi:tsxiwit kiliah, yo:n kitsohya:lia semi, semi kitamantilia ne:n tamaltsí:n. Ki..., tsohya:k tepitsi:n, pané: te:kankokoh n' iahwiya:kka, *siempre** ki..., kipa. Pero i:n nexkoko:iswat kualtsi:n we:lik ki:sa n' tamaltsí:n. E:mah, wa:n yo:n noktaiswat no: kualtsi:n we:lik para n' tamal wa:n *san kose:niswat** no: yuhki. Kualtsi:n kipi:kih, soh *que** n' *san kose:niswat** ma:chikotik, se: kipia n' ima:kowyo, tahko ye:k *más** pata:wak wa:n tah..., tahko tepitsi:n pitsa:wak. Yehwa yo:n nejo:n, yeh kualtsi:n ixiwyo, a:mo, a:mo tsahtsaya:ni, ma:kahkana:wak yo:n, yo:n xiwtsí:n, no: kualtsi:n para kipi:kih ne:n, para n' tamal. Soh *que** telwehwei mochi:wa, ka:mpa kuahkuali wehwei mochi:wa. E:mah. ¿Wa:n yehwa i:n nexkoko:kiswat i:pa sayoh para tamal ika kipi:kih *o** teihsá...? I:pa, i:p..., i:pa para tamal sah kikuih, ika yo:n a:mo, i:pa para tamaltsí:n sah yo:n kipi:kih, yehwa sah n' ichi:walis. E:mah. Wa:n ne:n, tikihtowa:ya ye:wa ne: yo:n tatasohtik, kikua:yah, ¿kení:w yo:n, kimanayah selik, chika:wak? Ki..., kim..., kimanayah no:, kimanayah ne:, seko n' kimanayah, a:mo iwa:n kimanayah nextamal, seko kimanayah ika se: ko:ntsí:n, wa:n nejo:n, *cuando** selik pero, *cuando** selik wa:n kine..., n' taxkal, t..., taxka..., nextamaltsí:n o:me, e:yi ki..., kikue:chowah iwa:n wa:n kinelowah iwa:n, iwa:n kkue:chowah ne:n, ne:n, nextamaltsí:n wa:n iwa:n ki..., kimiakiltiah tepitsi:n. Pero a:mo, a:mo ahsia *porque** ne:n para kikua:skeh miak, miak taxkal, *como que** mokowilia:yah sah. Ye:k se: *tiempo** pano:k kit ne:, ne: wehka:w tatasohtik, ka:mpa kipiayah sintsí:n ko:ntamachi:waya pero ne:, ke:meh i:n tahpianih, *policiameh** kit ne: ko:ntamachi:wayah n' tao:l, a:mo, a:mo a:kin ia:xka kitamachi:waya sinti *o** kipihpixkatih yehwa:n wa:n ki..., wa:n ki..., mo..., kitamachi:wati ne:, se: xiwtekiwah a:mo kitamachi:wati a:kin ta..., a:kin tekitik. Iwki kichi:wayah. E:mah, *porque** para mopale:wihkeh n' tokni:wa:n *porque** pos onkaya mia..., maya:n miak, onkaya maya:n. Wa:n yehwa i:n tikihtowa kikua:yah, i..., iteyo kit tein selik. Tein selik, yehwa ne:, tein selik, yo:n ista:k, yehwa ne: kimanayah ne:n, ne:n, n' kowtet, n' iswatet ke:mih i:n nimitsilia ne:n nexkihi..., nex..., nexkoko:kiswat iteyo. Pero a:mo kachi miak kite:maka yo:n *porque** n' ka:n miak onkaya. Kachi *más** kite:mowa:yah ke:meh i:n pesma i..., ikamohyo wa:n pahpatatesyo:t. Wa:n yo:n metstsonte:na:n kiliah, tein yo:n wehwei mochi:wa, no: iwa:n ki..., no: k..., no: kkua:yah no:. Ne:chilia nowe:ipopá:n *kitocaroh** yeh, ki..., kikuahkeh ok yo:n, ne:, ne: wehka:w pos onkaya maya:n. Wa:n ka:n teh toni kkua:skeh pos se: ne:nemiah ya n' ta:tahmeh, kite:mowa:yah mah yo:n mets..., metstsonte:na:n, yo:n imetskowyo n' metstsonka..., metstsoma:it, a:mo kamoh, pos ihwa:k onkaya kuowit sah, yehwa ne:n ki..., kimanah, kite:tehtekih wa:n kimanayah wa:n kinelowah iwa:n nextamal. E:m..., miak taman kinelowa:yah wa:n seki n' tokni:wa:n mopahwihkeh, kit kite:kakilihkeh *que** we:lik m' pesma, pesma i..., ikamohyo, pos kinemilihkeh kit nejo:n kite:ntekiskeh yo:n ti:ltikpesma, yo:n kikuih para kalikxit wa:n kihtiichkuakeh yo:n iyo:la:n..., yo:la:yo, yo:n tein ista:k wa:n kimankeh yo:n no: kkuahkeh pos ika mopahwihkeh, onkak te:pahwih. Miak tokni:wa:n mikkeh *cuando** pano:k te:tsa:wit, maya:n. E:mah, pero we:lik yehwa nimitsilia yo:n ta:lpan mochi:wa, a:mo panki:sa ke:man ta:l..., ta:lihtik sah n' aktok wa:n ma:y..., ima:y ma:ahalaxtik. wa:n ma:tohtomaktik n' ima:y, a:mo, a:mo witsyoh ke:meh yo:n seki pesma, ti:ltikpesma. Yehwa n' tein we:lik, onkak n' ista:k wa:n onkak ya:wit. E:mah. Wa:n yehwa i:n nexkoko:kiswat i:pa se: taman sah n' onkak. Pos, pos nexkoko:kiswat se: taman sah, onkak miak taman iswat para ika kipi:kih n' tamal onkak miak taman iswat. pero a:mo nexkoko:kiswat, okseki taman ito:ka:y wa:n no: taman, no: taman ne:n iswatsí:n, seki kana:wak, seki ne: we:weyak sah. Ke:meh yo:n noktaiswat we:weyak sah wa:n i:n *san kose:niswat** no: yeh yohyowaltik sah wa:n e:kkahkanaktsitsí:n, yo:n kualtsi:n *porque** a:mo kixokoltia n' tamal no:. Miak, miak taman kipi:kih ika n..., nakatamal, soh *que** ta:taman mono:tsa. Pero n' tein nexkoko:kiswat yeh i:pa se: taman sah. I:p..., i:pa se: sah n' tiki:xmatih i:pa se: sah. I:pa se: sah. E:mah. A:mo onkak, a:mo onkak se: k..., se: iswat de yo:n. I:pa se: sah nexkoko:kiswat. *Ajá**. *Bueno** pos, pané: nochi a ne:n nexkoko:kiswat, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n noxola:l nika:n San Miguel Tzinacapan.