*Bueno** pos ekintsi:n ne:, 'te:chnohno:tsa de yo:n machi:yo:t kito:ka:ytiah, se: kowit ata nika:wí:n xo:lalpankopa a:mo kachi tei tak, mochi:wa xa: ne:wí:n tanikua:kopa, nika:n a:mo kachi tiki:xmatih, pero ne: ke:man kihtowah semi kitatekiwtia:yah, xte:chilwi ke:niwki ne:n ikowyo, ixiwyo, ixo:chio, tak no: xo:chiowa wa:n ita:kka. Ke:mah. Pos i:n machi:yo:t niki:xmat..., niki:xmattok pero ekintsi:n a:mo okachi, a:mo onkak ok nikahkuí:n, a:mo no: kito:kah *porque**, a:mo kitatekiwtiah ok ke:meh i:n, koto:ntiw a ne:n tein achto t'piayah *costumbre**, koto:ntiw ya, ika a:mo, a:mo ki..., a:mo *que** a:mo kita..., tekiti:ltiah ok yo:n tapal. Yo:n itapalyo machi:yo:t. Nejo:n ma:yehyewaltik, yo:n mochi:wa ma:yehyewaltik wa:n moskaltia ke:meh xo:no:kowit, pero a:mo semi wehkapan xo:no:kowit iekapayo, i:n tepitsi:n yowi, ke:meh yo:n iksot sah mochi:wa de wehkapan, ke:meh se: e:yi, na:wi *metro de** wehkapan mochi:wa. Wa:n mochi:wa ma:wehwei tepitsi:n wa:n ke:meh, ke:meh xo:no:kowit n' ima:y, tein yo:n ahahcholtik, ma:yehyewaltik, wa:n *medio** i:xchi:chi:ltik ne: ma:..., ma:mohmoloxtik. Wa:n nejo:n ita:kka, ixo:chio a:mo niki:xmati, pero tehwa:n tiko:nkuiah ita:kka ne: ka:mpa mochi:wa, nika:n Tixa:pankopa, ne: Tepetzintan tiko:nkuiah. Neh katka nito:pi:lehtia yo:n ne:, ne: *tiempo**, ni..., nito:pi:leh *de juzgado**, wa:n nejo:n ke:meh i:n *semana santa** te:ch..., ya:ya n' tomayo:l iwa:n tikte:mo:tih machi:yo:t, para tiktapalwia:yah n' *topo:pollowa:n o toku:cuchillowa:n** t'chihchi:wayah wa:n nejo:n, yo:n ika tatapalwiah itech *semana santa, cuando** kitah i:n *viernes santo**. Yehwa yo:n ika ne:, tiko:nkuiah yo:n kowtet, yo:n, yo:n iteyo ke:meh kachi wehwei *que** tepe:xo:no:t iteyo, yeh tsikitsitsi:n pero ihkó:n tahtamati, pahpatachtik pero, pan..., ne: pawihwitsyoh, pero a:mo witstik, *sino que** ie:wayo yo:n wihwitstik. We:weyak ne:n i..., iwitsyo ke:meh yo:n kowchayoh mochi:wa ne: kowtah, a:mo ke:man tikita tak, onkak seki kowchayoh ke:meh witsti, *pero hasta** ihkuí:n iwitsyo yeh no:, pero yeh wehwei, ihkó:n, nochi nika:n Koyo:xo:chiko onkak miak, iwki ne: pero pahpatachtik sah, wehwei ke:meh tepe:xo:no:t *más** wehwei ihkuí:n ne:n iteyo, wa:n pawihwitsyo, pero a:mo witsti, *sino que** e:wat sah. E:mah, wa:n yo:n se:..., *de que** yo:n tein, tein chika:wak a, tihti:ltik ne:n iteyo, *bueno** ne:n ipane:wayo, wa:ki, wa:n se: ki:xtapa:na wa:n yehwa n' iteyo, se: kixakualowa ne:n *po:pollomeh** wa:n mo..., motapalwia ya. Kualtsi:n tatapalwia, a:mo, amo tsohya:k niu:n tei, soh *que** tatapalwia sah kualtsi:n yo:n x..., yo:n iteyo, iteyo n' tatapalwia. A:mo, a:mo cho:kil, *no que** iteyo. Tein ipantapalyo ya ne:n iteyo, ke:meh yo:n, yo:n nexkihitet. Ke:meh eski ke:meh yo:n nejo:n, yehwa ke:meh nexkihit wehwei, pero panchihchi:chi:ltik n' iteyotsi:n ki:sa. Wa:n se: kiki:xtilia wa:n se: kixakualowilia n' kowit ihkó:n para tapalyowa kualtsi:n, yehwa n..., wa:n kichi:wayah ehkawa:smeh ne:n ka:mpa yetok, kitalih..., kipilowa:yah ne:n Jesús, [...] i:xo:me kowehkawa:smeh ihkó:n, sake:ra ka:n chikuase:n ih..., t'ta:liah ne:n ne:n kowtsitsí:n wa:n kichihchi:wah pa:patakaxtik, ompa kkalakiah yo:n tein tein mayo:lmeh oso..., yo:n mopale:wia:yah kichi:wayah yo:n wa:n tehwa:n *te:chtocarowa po:pollohmeh, cada** ki..., *cada** se: to:pi:leh se: *po:pollo** kite:maka pero, oho:me katka ne:n tikchi:wayah. *Como que** se: to:pi:l kite:maka se: *pollo** wa:n se: no: wa:n ki..., itech se: kowit t'ta:lia:yah, t'panketsayah wa:n mahyá: motewihtoyah wa:n tkihwiyo:tia:yah ika tein eski pio:..., *polloihwit** t'te:mowa:yah. Tikohkoyo:nia:yah, ihwa:k tikoyo:nia:yah ika *clavos** wa:n tikta:lilia:yah ne:n, ne:n ihwitsí:n. para a:mo ki:sas, t'pepechowa:yah ika *tetsa:wakcera** tepitsi:n para a:mo ne: ki:sas, ne: wa:n t'tapalwia:yah n' kowit, tapaloh chi:chi:ltik nochi ne:n *kuo:po:pollo** wa:n ke:mah tikohkoyo:nia:yah ika *clavos** a, wa:n t'ta:lilia:yah ne: *tetsa:wakcera para** tikalakia:yah ne:n ihwitsí:n wa:n a:mo ki:sa ya ok. Iwki t'chihchi:wayah, t'take:ntia:yah n' *topo:pollo**. E:mah. Yehwa yo:n ika niki:xmattok machi:yo:t. Pero ekintsi:n nikahkuí:n a:mo tei ok, ke:meh a:mo no: kikuih ok, ekintsi:n yo:n *costumbre** moka:wak ya. Ekintsi:n tekiwa:nih a:mo onkak, a:mo onkak ne: to:pi:leh, a:mo onkak mayo:lmeh, a:mo, a:mo t..., a:mo kichi:wah m' *kuo:po:pollo**. Ekintsi:n kichihchi:wah se: *mayordomo** tein tanehneki pero yeh *mismo** mowelimaka ya kichihchi:wa *o** motayo:le:wilia ki..., tein iwa:n motasohta i..., i:kni:wa:n, para kichihchi:wah ya n' *kuopo:pollohmeh** ke:meh i:n tiwa:lpano:keh i:n, i:n *mayordomo** katka ne:, ne: Consuela, ne: yehwa:n *mismo** ipi:pilwa:n kininawatih mah mah kiyole:wa:ka:n ipi:pilikni:wa:n mah kichihchi:waka:n *po:pollos para** mah, para mah kualne:si ne: yo:n kilwichi:wilihkeh n' *todios**. E:mah, pero a:mo teh, a:mo teh tekiwah ok. Tehwa:n komo no: ttekiwa:nih no: t'chihchi:wkah n' *topo:pollo** n' tehwa:n iwa:n ta:tah Logio, yehwa ne:ch..., pero seki, seki a:mo te:chpale:wihkeh ne:n tekiwa:nih, a:mo kinekkeh kichi:waskeh. Neh n'chihchi:wak *nopollo** neh, *porque costumbre** iwki, *porque ne:chtocaroh** a:man i:n xiwtekit pos nejo:n ika yo:n nikchi:wak m' *po:pollo**. E:mah wa:n tik..., tikchihchi:wkeh ke:meh..., pero a:mo tikta:lilihkeh ok machi:yo:t, *mo que** ih..., a:mo, a:mo t'matih ka:n onkak ok wa:n tikuikeh ne: tapal ya. yo:n koyo:tapal, tein se: kkowa Kuesala:n, yehwa t'ta:lilihkeh n' *topo:pollo**. E:mah wa:n pero a:mo teh machi:yo:t tikuitoh ok, tiktatsiwka:chi:wkeh ya no. Yehwa sah yo:n. Tikihtowa ne:n machi:yo:t iteyo ne:n ika tatapalwia:yah, ¿wa:n yo:n kaha:wia:yah *o** iwki wa:kik? Iteyo. Kanah, i..., e..., a..., a:pal..., a:paltik *como que de** xoxowik, a:pipitsika *de que** se: kixakualowa itech n' kowit ihkó:n, mahyá: xahxama:ni wa:n kitapalwia ya n' teihsá:. E:mah, a:mo se: kaha:wia, iwki sah. I..., iwki sah se: ki..., se: kki:xtilia n' iteyo wa:n no: semi ihsiwka ne: se: kikui wa:n se: kitapachowilia, se: kixola:wilihtiw ihkó:n, tapalohtiw n' kowit. E:mah, iwki t'chi:wayah. Yo:n ihwa:k kikuiah n' tikihtowa yo:n kowtet tak aya:mo tei katka n' tapal tein a:man ne: Kuesala:n nokta kinamakah. *Este**, a:mo onkaya no:, a:mo onkaya wa:n nejo:n ekintsi:n pos onkak koyo:..., koyo:tapal ya kichihchi:wah, pero no: tak kichi:wah no: i..., no: wa:le:wa itech ne:, ke:meh kowtet kichi:wa *o** teihsá: xina:ch itech ta:lmanik mochi:wa. *que** nimolia, pero ka:ni wa:le:waskia yo:n tapal kichihchi:wah, e:mah. Wa:n, *bueno** ekintsi:n tikelnamik a yehwa yo:n tein, tein ne: ke:man pos a:ltepe:chi:walis mah tikihto:ka:n kichi:waltia:yah n' tokni:wa:n, tikihtowa n' teh ihwa:k *este**, ti..., tito:pi:ltia n' ompa ne:, tak *este, palacio** oso x tio:pan, ¿ke:ní:w yo:n, yehwa n' tikihtowa? Nikaki kiliah we:i..., we:ikaltampa, ihkó:n ttate:ne:wah we:ikaltampa. wa:n onkayah to:pi:lehmeh de tio:pan, kilia:yah tio:panto:pi:lehmeh. Yeh no: seki:n wa:n no: seki:n tein tein we:ikaltampa ne: to:..., to:pi:lehmeh. Ompa yetoyah no: n' mayo:lmeh na:wi:n wa:n se: mayo:l, mayo:l kite:mowa n' ito:pi:leh, komo yeh kineki sake:ra chikuase:n *o** chikue:i, yeh kimati ka:nachi kite:mo:s. Pero semi *im..., importa** mah kipia sake:ra na:wi. E:mah, yehwa wa:n tio:pan no: *igual**. No: ki..., no: ki..., no: etoyah na:wi ne:n tio:panmayo:lmeh. E:mah wa:n, wa:n nejo:n katka n' ihwa:k ne:n *fiscalmeh** o:me:n sah. O:me:n sah katka, se: kiliah *fiscalmayo:l** wa:n se: *fiscalteniente**. *Fiscalmayo:l** tein taeka:nkeh wa:n tein *teniente** yehwa n' mahyá:, *isuplente** kitohtokatok. O:men sah katka wa:n yetoyah ne:n tio:panmayo:lmeh wa:n tio:panto:pi:lehmeh. Yehwa:n tatsilinia:yah, a:mo t..., a:mo tatsili:nia:ya *fiscal**, tatsili:nia:yah ne:n mayo:lmeh, tio:panmayo:lmeh. Pero kualka:n tatsili:nia:yah, kualka:n, de e:yi *hora** tane:si tatsili:nia:yah ya, e:mah. Wa:n yo:n, ihwa:k yehwa yo:n chi:walis mochi:wa ya tikihtowa ne:n yehwa i:n *kuo:po:pollomeh** kite:makaya, kite:makayah yehwa:n tein, tio:pan oso tein ne:. A:mo, tein *palacioto:pi:lehmeh. Yehwa n' kichi:waltia, *palaciotekiwa:nih**. E:mah, ne:n, ne: wa:n ne: *palaciotekiwa:nih**, *cuando** nejo:n ompa e..., ompa etokeh, itech yo:n xiwit *kintocarowa**, no: kikowah ne:n, ne:n *to:toro** kilwiah, kite:makah ne: San Miguelilwit, ihwa:k tata n' *to:toromeh**. Wa:n de tio:pan, tein tio:panto:pi:lehmeh *o** mayo:lmeh *kintocarowa Nochebuena**. Moka:wilihtia:yah mah tikihto:ka:n. Moka:ka:wilihtia:yah ke:n..., ne:n de m' *palacio kintocarowa** ilwit. wa:n de tio:pan *kintocarowa Nochebuena** wa:n *igual** n' tein, tein nejo:n, n' *fiscalmayo:l** te:tamaka *Nochebuena kitocarowa**. E:mah wa:n, wa:n tio:pantekiwah, ne:n *suplente** kite:..., ki..., te:tamaka ne: San Miguelilwit. E:mah. *Kitocarowa** ne: San Miguelito *imayordomo** wa:n se: de, de, de *veintinueve kitocarowa** ne:n *mayordomo** wa:n tami a n' metsti, *como que** sempowal wa:n mahtakti to:nal ya, yehwa ya ne:n, *kitoca..., kitocarowa suplente**. Tein, tein taeka:nkeh, *presidente** i..., kitohtokatok, *isuplente**, yehwa yo:n te:tamaka ya. E:mah wa:n yo:n pos te:tamaka no: *mayordomo** tein *custodio** ya wa:n wa:n tami n' *custodio** pe:..., pe:wa, te:tamaka ya ne:n San Francisco. Motohtokah n' ke:meh yo:n. E:mah. Wa:n yehwa ne: yo:n tikihtowa n' teh *kuo:po:pollomeh**, ¿ton kowyo ne:n ika kin..., kinchihchi:wayah, tak kixihxi:mayah? Pos tikchih..., tikchihchi:wayah de xo:no:kowit nochi. Nochi xo:no:kowit t'te:mowa:yah. T'tehtek..., ke:meh ya t'tehtekkeh pos ke:..., pero no: kualtsi:n motaya se: kitehteki ke:meh, ke:meh kina:mikis. E:mah. Wa:n t'metskowyo:tia:yah, wa:n taewalowa:ya ne:n, yo:n *semana** taewalowa:ya n' *todios**, kima:ke:tstiwih ya ne:n, a:kin eski kwika, kitaewalo:ltiah iwa:n *cuando** mochi:wa ne: taewalo:lis. E:mah, yo:n *kowku:cuchillomeh** wa:n *martillomeh** kilpia:yah, nochi, nochi tapalohkeh katka, mahyá:, mahyá: esyohkeh nochi. Tapahpalohkeh mahyá: esti, yo:n kit, yo:n kit mahyá: esti kichihchi:wah ika. E:mah, a:mo tapal sah ke:meh i:pa tapal sah, mahyá:, yo:n kitapalwiah mahyá: esyowak ne: *machete**. Yeh ka iwki kine:ska:yo:tia:yah yo:n. E:mah. Wa:n yehwa yo:n *po:pollomeh**, tikihtowa ne:n *machete** wa:n ne:n, *martillo**, ¿po:wtoya kahka:nachi yo:n kite:makayah? *Este**, ki..., kiki:x..., tikchihchi:wayah n' tehwa:n sake:ra oho:me *ku:cuchillomeh** oso *ma:machetemeh o martillos** ihkó:n. E:mah, sake:ra oho:me *cada** to:pi:leh, E:mah. Wa:n mayo:lmeh kichi:wah yehwa:n *po:pollos** no: wa:n tehwa:n no: a:kin tik..., kinehnekis to:pi:leh kuali kichihchi:was no: m' *po:pollo** komo kineki. E:mah, pero miakeh m' *po:pollos** tikchi:wah, miakeh, sake:ra ka:n se: mahtaktio:me:i *po..., pollos** ne:n kichihchi:wah, para iwa:n taewalowah ne: *todios** ka:mpa, *cuando**, *cuando** kichi:wah n' taewalo:lis wa:n ne: ka:mpa kita:liah, ka:mpa n' *inichito** etok, no: kipanketsah n..., ompa motewihtokeh n' itsontah, o:me, s..., o:me *par** nika:n se: wa:n se: nika:n kita:liah, para moi:xna:miktokeh n' i..., ii:xte:noh moi:xna:miktokeh m' *po:pollos** wa:n ne: ka:mpa ki..., ka:mpa kipilowa:yah ya ne:n *cristo**, no: kita:liah m' *po:pollos** inakastan motewihtokeh m' *po:pollomeh**. E:mah. Wa:n yehwa ne: i:n, i:n kowit, tikihtowa namehwa:n naya:yah nanko:nte:mowa:yah ne: tanikua:kopa, ¿yo:n kito:kah oso mochi:wa sah kowtah? Kito:..., ki..., ki..., kito:kayah *por eso** nejo:n wa:n ihwa:k neli tanehnekiah n' ta:tahmeh wa:n kimattokeh *que mones...**, mokuia ke:meh yo:n ika se: tatapalwia, kito:kayah. Ke:mah, kito:kayah. Yo:n pos mah tkihto:ka:n no: nantahtaniah n' ka:mpa nanko:nkuiah *o** nanko:nkuiah sah. Wa:n... Te:chtayo:kolia:yah, a:mo te:chnamaki:ltia:yah, te:chtayo:kolia:yah, se: tahtani wa:n te:chtayo:koliah. Iteyo se: kikui, a:mo se: kikui i..., ixiwyo, soh iteyo. Yehwa tiko:ntekiah. E:mah. Wa:n yo:n ikowyo, ¿a:mo t'mati ox no: kualtia kowtati:l? A:mo n'mati, a:mo n'mati tak ke:..., mahyá: xo:no:kowit n' ikowyotsi:n. E:mah, mahyá: xo:no:..., xo:no:kowit, tako:t, a:mo wehwei mochi:wa. E:mah. Ke:mah, yo:n takotsitsí:n sah mochi:wa, pero wehkapania *siempre, porque** se: e:yi, na:wi *metro** de wehkapan. Wa:n ma:y..., ma:wehwei, ma:yehyewaltik. Wa:n i:xmohmoloxtik n' ima:xiwyo, ne: chi:chi:ltik n' itohmiyo, chi:chiltik acha n' ii:xko ne: xiwtsí:n. Ke:mah. Wa:n, *bueno** ekintsi:n ne: tite:chtapowih de yehwa yo:n tikihtowa ne: yo:n, *machetemeh** kinchihchi:wayah wa:n yehwa:n ne:n *cuchillomeh** ne:, ki..., kitapalwia:yah chi:chi:ltik, kine:ska:yo:tia:ya esti, wa:n yo:n, *po:pollomeh**, ¿ke:n kinta:lia:yah? Yo:n kita:lia:yah *porque** kihtowah ne:n, te:n te:chtapowiah n' ta:tahmeh *que** i..., *cuando** ki..., ki..., kikalaki:toh ne:, ka:mpa kih..., ke:wkeh ne:n ne: Jesucristo *cuando** kkoh..., ika ma:wiltihkeh kkohkokohkeh, kite:ntsakkeh wa:n ke:mah yo:n, tahpianih ompa kinta:lihkeh, kochis..., kinkuik kochi:lis a, mahyá: kochisnekih ya, kinemilihkeh, pero iwa:n..., yetok yo:n *pollo** a:mo kochi, yeh kimati ke:maniá:n, *bueno** a:mo kachi kochi, sayoh mose:wia sah, wa:n para kachi *más** kinin..., kinimati:lti:s, ke:meh ne:n tahpianih kochisnekkeh ya, kita:lihkeh yo:n *pollo** ompa mah tahpixto, yo:n, para yehwa:n a:mo, a:mo, a:mo k..., a:mo kika:waskeh mah yowi ne: ilwikak ne:n ki:xehekohkeh nexi:kolmeh *que** ya:s ilwikak ne:n *todios**, pos kinemilihkeh kitanih..., kita:li:skeh tahpianih yhewa yo:n *po..., pollos**. Wa:n ompa etokeh ne: tapianih, tikihto:ka:n *soldados** nejo:n, wa:n *pero siempre** kinkaya:w, semi i:xkochik tepitsi:n ne:n *pollo** wa:n *cuando** ki:sak ne:n, ne:n *jesucristo** ya, n' ka:mpa ne: kita:lihkah, ka:mpa ki..., ka:n n'mati ox iwki kiliah tepe:koyok. E:mah. Ke:meh kipia welitilis ki:sak, *cuando** ki:xahsikeh i:pa wehkapan yetok a, ihwa:k ne: kihtohkeh, i..., yowi a *je...**, yowi a *jesu..., jesucristo** pos ihwa:k ki..., kitatohtopo:nilihkeh ok pero a:mo kkui:ltihkeh, i:pa wehkapan yahki a n' *todios**. Yo:n *pollo** nexi:kol, yo:n *por eso** kine:ska:yo:tiah ka:mpa e..., ka:mpa etok yo:n *todios** e..., pos semi ne:pa te:wa..., kita:liah *pollo**, yehwa yo:n ki..., kine:ska:yo:tiah. E:mah. Wa:n a:mo tikmati yehwa yo:n *cuchillomeh** wa:n *machetemeh**, kinchihchi:wah, yehwa ya ne: i:n, pio:meh ox i:pa ne: xola:lpan sah, nika:n San Miguel *o** nochi n' okseki xola:l..., xola:lmeh. Pos a:mo t'mati ke:ní:w nejo:n okseko xola:lmeh ke:ní:w n' kichi:wah n' ilwitsí:n, pero nika:n tehwa:n ihkó:n tikitayah kichi:wah n' *costumbre** ne: ta:tahmeh tein achto ya, pos neli no: kichihchi:wayah ne:n, ne:n, *cuchillomeh** oso *machetemeh o martillomeh**, ne: tein ika moma:tsontewih *cuando crucificarohkeh** ne:n *jesucristo**, yeh kine:ska:yo:tia kima:tsontewihkeh yo:n. Wa:n yo:n *cuchillomeh** tein ika ki:xtsopo:nihkeh. E:mah, yehwa yo:n ki..., kine:ska:yo:tia wa:..., wa:n ika kitaewalo:ltiah, mahyá: kohkokohkeh *cuando** kichi:wah ne:n taewalo:lis, iwa:n kitaewa:loltiah, mahyá: kkohkokohkeh n' to..., *todios**. Wa:n yo:n xo:chit mochi:wa ne:n se:..., *semana santa**, yo:n kiliah tekolo:me:t, no: ki:neska:yo:tia ke:yeh kkohkokohkeh mahyá: *cuchillomeh** ata, kua:..., kua:pitstik wa:n pané: tama:patachihkit. koyo:kopa kiliah *trenz..., trenza**, a:mo, tehwa:n tikiliah ma:patachihkititok yo:n xo:chit ata wa:n pané: ma:patachihkititok. Yehwa yo:n nejo:n kine:ska:yo:tiah no: ika kkohkokohkeh mahyá: *cuchillomeh**. *Por eso cuando** yeh ilwit, no: kiyewalo:ltiah *cuando** n' i..., ka:mpa yetok n' *inicho**. E:mah, yo:n ne:ska:yo:t *que** kkohkokohkeh ika nexi:kolmeh. E:mah. Yo:n, porin yo:n tekolo:me:t yo:n kua:pihpitstik yeh ika pos yo:n se: kita:lia ke:meh i:n *viernes santo** yehwa. Yehwa ika. Wa:n nochi no:ya:n tachihchi:wah tein kineltokah ne: i:n *toreligión**, nochi tachihchi:wah ika, kite:mowah *im..., importa** kite:mo:s, komo a:mo weli kkuiti kowtah kikowati Kuesala:n. Para ika tachichi:wa n' *artal**, ma:ski o:me, e:yi kita:lia pero kine:ska:yo:tia *que** yo:n xo:chit, i:pa iwi:kal ke:meh *todos santos, cuando** yo:n xo:chit kita:liah de sempowalxo:chit i:pa para, para, toa:nimahtsitsi:n ininemak, wa:n *igual** xo:chit yo:n tekolo:met, yeh oksé: ia:xka, yeh towe:itahtsi:n *jesucristo**. Ke:mah, *cuando** yo:n *semana santa** nochi yo:n xo:chit onkak wa:n nochi ika tachihchi:wah n' tokni:wa:n, ka:mpa tiknekis, de nika:n tehwa:n toxola:l de San Miguel, ka:mpa t'nekis, ka:mpa t..., nochi tachihchi:wtok ika. E:mah. Tio:pan tachihchi:wah nochi yehwa ika. Kowketsalmeh kichihchi:wah n' tio..., kalikxike:span nochi kita:liah yehwa, a:mo kita:liah chamakih. Nochi yehwa n' tachihchi:wah, timomaka *cuenta** nochi yehwa n' tat..., kihto:snekih ika kkohkokohkeh n' *todios** yo:n xo:chit. Yehwa ika ttachihchi:wah, nochi yehwa ika kita:liah nochi wa:n ma:ski a:mo kualtsi:n mota pero, pero nejo:n yehwa n' kita:liah, [...], *pero siempre** se:..., se: k..., se: kita *que** te:tekipachoh n' xo:chit kita:liah. E:mah, tein kinemilia, tein a:mo pos a:mo timomakah *cuenta** ke:yeh. E:mah, pero tehwa:n..., teh timo..., mo..., tiknemiliah pané: te:tekipachoh se: kita xo:chitsí:n *cuando** se: xo:chit te:tekipachoh ke:meh i:n ttachihchi:wah ika. E:mah. *Porque** ne:ka to:nalmeh ki..., ke:meh ika ma:wiltihkeh ne:n *jesucristo** n' ta:ltikpak nexi:kolmeh, yeh ika kkohkokohkeh yo:n mahyá: *ku:cuchillomeh**. E:mah. Wa:n yeh a:mo, a:mo wel kinima:k, weliskia kinini:xna:mikiskia pero yeh, a:mo kinekik motahtakolmakas *por eso** a:mo a:mo kini:xna:mik, pero weliskia, weliskia, kipia welitilis. E:mah, yeh ika kitsahtsilia n' iwe:i..., i..., totahtsi:n *de que**, mah kintapohpolwi:ka:n *porque** a:mo kimatih toni n' kichi:wah yo:n nexi:kolmeh. E:mah. Wa:n yehwa ne: i:n xo:chit tikihtowa, i:n tekolo:me:t, neh nikita pané: i:pa nika:n i:n, xola:lpan, i:n San Miguel sah ne:n, nokta tikta:liah, n' okseki xola:lmeh ke:meh i:n Ayotzinapan oso nipawí:n San Andrés pané: a:mo kikuih. Pané: i:n Xaltipan nikita pané: a:mo kikuih pero, pero nejo:n nika:n tehwa:n yehwa n' tik..., tiktohtokah n' *tocostumbre**. *Pero cada** xola:l kipia n' i..., *icostumbre** ke:ní:w n' kichi:was. E:mah, *ca..., cada** kalihtik tikpiah n' *tocostumbre, ca..., cada quien** icha:n, [...]. E:mah. Pero tehwa:n nika:n, pero tie:k..., kachi timiakeh n' tein tikneh..., tiktohtokah yo:n to..., ke:meh kichi:wkeh n' ta:tahmeh, tikte:mowah n' xo:chitsí:n wa:n tikta:liah. Okseki pos ne: tein te:chkaya:wasnekih pero a:mo, a:mo nochi, a:mo nochi, ka:mpa te:chakakeh ne:n ta:tahmeh ne: *toherencia** de yo:n taneltokalis yehwa t'tohtokaskeh *hasta, hasta** ti:xpolowiskeh nika:n. E:mah. Pos yehwa ne:n yo:n xo:chit, tikelna:mik a n' ekintsi:n, ne:n yehwa n' tekolo:me:t, ¿yo:n i:pa wehka:w a kikuih? Wehka:w a, weh..., wehka:wak a, wehka:w a yo:n i:pa tikitah kita:liah. Tehwa:n a:mo ti..., katka tipilimeh ok, a:mo 'ko:nkuia nowe:ita:tah, pero kkowaya Kuesala:n. E:mah, kkowayah Kuesala:n wa:n i..., *telimporta** ika tachichi:was ika. Ka:n kualtsi:n mota, pero se: kipia..., i:pa n' sah ihkó:n, a:mo kwi:ka tepe:xi:lo:t, soh ima:xiwyo yehwa n' se: kita:lia, a:mo kwi:ka tepe:xi:lo:t ok, se: kihilpia sa ke:meh weli wa:n yehwa ya. E:mah. Pero yo:n iwi:kal, *cuando** yehwa *semana santa** se: kita:lia xo:chitsí:n. E:mah. Wa:n yehwa yo:n xo:chit, ¿ka:ni ne:n mochi:wa, wel tte:chtapowi:s ke:niwki yo:n mochi:wa wa:n ka:ni mochi:wa? Yo:n xo:chit mochi:wa kowke:span, nika:n, telmotelchi:wa nika:n, nika:n Xocoyolo, La Galera talwiah, nochi ompakawí:n kite:mo:tih seki. Wa:n nejo:n, yo:n mochi:wa kowke:span wa:n itech kow..., kowmeh mo..., mo..., itech, itech yo:n ekimikowit oso itech okotsomeh mopihpilowa, itech iksot ike:span, wa:n se: kite:n..., te:ntekiti, a:mo se: kehke:wa n' itaktsoyo para sepa itsmoli:ni. Se: kkechte:nteki sah, komo se: kipantamo:ta nochi ka n' itaktsoyo pos sempoliwi a xo:chitsí:n wa:n ka:ni sepa tikuiti:wih n' s..., mochi:was sepa wa:n pawetsi ta:lpan. Wa:n ta:lpan a:mo mochi:wa ok *porque** kikuah tapialmeh n' ima:xiwyo. E:mah, yo:n semi a:yoh, ka:mpa imah..., imahma:tsa:la:n mote:ka miak a:t nokta, se: kitekiti se: moa:ltia ika, ye:k..., ye:ka:yoh yo:n xiwit. E:mah. Wa:n ompa tikuih i:n La Galera *o** ne:, Cohuatichan nochi mochi:wa n' ompakawí:n. Tehwa:n nika:n ke:meh ttekiwa:nih nika:n i:n xola:lpan no:, i:n *semana santa** tikuitoh n' tehwa:n miak. Miak tikuitoh *porque** nejo:n tiknemilihkeh tikpale:wi:skeh *mayordomo** tachihchi:was. E:mah, *porque** neh ke:meh *ne:chtocaroh como...,** keh..., keh..., ke:n kite:ne:wah n' koyo:meh, *de costumbres**, ika neh ne: nik..., *nikfuerzawia** nikinyo:le:w seki *regidores**, mah te:chwi:kaka:n mah tikte:mo:tih n' xo:chitsí:n wa:n tik..., ttahtankeh ne:n ompa ne: a:kin ia:xka, te:chtayo:kolih xo:chitsí:n. Wa:n iwa:n tiahkeh n' tayeka:nkeh ompa Xocoyolo para yehwa n' te:chte:mpale:wih mah te:ch..., te:chtayo:koli:ka:n xo:chitsí:n ika ttachihchi:waskeh n' toxola:lpan. E:mah, yehwa yo:n tehwa:n tik..., tikualki:skeh *porque**, no: ik..., iwa:n timota:kachi:wah ne:n taeka:nkeh de Xocoyolo, yehwa n' te:ch..., te:chtahtowih para ne: te:chtayo:kolihkeh xo:chitsí:n, te:chwi:katinemik no:, no: n..., ta..., taeka:nkeh para te:..., te:chakakeh xo:chitsí:n *porque** ka:sá: ika te:ahwah, ke:meh yo:n monamaka yo:n xo:chit. Kitekih n' ompa no: wa:n kinamakih Kuesala:n. E:mah. Wa:n tehwa:n t'chi:wkeh iwki *porque** te:chtayo:kolihkeh ompa ne:, ttahtankeh iwa:n taeka:nkeh de ompa wa:n tikuitoh miak xo:chit wa:n ttachihchi:wkeh. Ahsik ttachihchi:wkeh n' tio:pan ika. E:mah, *porque** ke:masá: *de que** okseki tekiwa:nih a:mo kichi:wah *cuenta, mayordomo** ise:lti ne:n *mayordomo** kite:mowa iwa:n tepotados, wa:n te:ikne:ltih. Pero tehwa:n t'makakeh *mano** ne:n, ne:n tep..., ne:n *mayordomo**. E:mah. Yehwa yo:n xo:chit, yo:n tak i:pa chi:chi:ltik sah ne:n, ch..., ch..., ne:n i..., xo:chiowa. I:pa chi:chi:ltik sah yo:n mochi:wa, i:pa chi:chi:ltik sah, a:mo teh ok..., kostik, i:pa chi:chi:ltik yo:n. E:mah, wa:n de yo:n mochi:wa ke:meh i:n *semana santa** mochi:wa *o**, no..., nochi n' *tiempo** a:mo onkak, yetok yo:n to:nal ke:man *kitocarowa** sayoh mochi:wa. E:mah. Wa:n yo:n tak no: teyowa, xa: tiki:xmati n' iteyo. Teyowa, n' ix..., i..., i..., ixo:chiotsi:n, de yo:n ixo:chio tein yo:n xo:chit, tein yo:n ma:patachihkittok chi:chi:ltik. Pero, pero ki:sa n' i..., iteh..., iyohyo:la:n se:, *como que** ikehke:span ka:mpa ki:sa ne:n ma:patachihkittok, yeh xo:chitsí:n ih..., moahkoketsa ihkó:n *morado**, wa:n yehwa n' ixo:chio, ompa ke:mah de poso:ni a xo:chitsí:n, wa:ki a, wa:n ke:mah *de que** chika:waya no: de yo:n ma:patachihkittok xo:chitsí:n, tewa:ki, wa:ki no:, wa:ki a ne: xo:chit, nochi, a:mo kipia chi:chi:ltik ok, ke:mah nejo:n nochi wa:ki n' ik..., ikechtayo wa:n ke:mah poto:ni a. Mo..., tahtapa:ni xo:chit, komo..., tahtapa:ni a ke:mah poto:ni a, ke:mah poto:ni wa:n yehwa sepa tsikui:..., kowke:span yowi, ompa sepa ixwa kowke:span. Wa:n tein itaktsoyo sepa itsmoli:ni, sake:ra o:me oso e:yi mochi:wa n' i..., ikone:wa:n ike:span sepa. E:mah, yehwa yo:n. Yo:n poto:ni wa:n kowke:span moka:wati, ka:mpa kowke:span ompa sepa ixwa wa:n komo wetsi ta:lpan pos moa:wilowa ompa s..., yo:n xina:chtsí:n, a:mo, a:mo mochi:wa ok. Pero n' ahko mota:li:ti itech kowke:span pos ompa mochi:wa. E:mah, yehwa sayoh mo..., moxi:nachowa, a:mo a:kin, a:mo a:kin kito:ka, nio:n a:kin kitepe:wa. E:mah. Yo:n ompa i:pa ne: ahkua:kopa sah mochi:wa, nika:n pané: a:mo mochi:wa. Nikahkuí:n onkak we:wehka semi, nika:n we:ikowtahpa we:wehka n' ompa, wehkapan wa:n ne:pa, ne:pa ta:lpantsi:n onkak. Se: kowit kit ki..., kipia sake:ra ka:n sempowal ne:n, ne: xo:chit. E:mah, ne:nke:n se: kimiakiltia pero nejo:n nikahkuí:n a:mo, a:mo, a:mo onkak. E:mah, wa:n onkaskia pero tehwa:n tiktila:nah mah wetsi nochi ka n' taktson wa:n tikwehwelowah ya. Wa:n ne:pa a:mo, ne:pa a:mo, a:mo iwki kichi:wah, ke:meh ta:lpantsitsi:n sayoh kkechtekih wa:n kwi:kah xo:chit sah, yeh ika a:mo wehweliwi n' taktson. Tikihtowa n' teh *que** yo:n, ke:meh *este** i:pa xiwyoh ya iwki a se: kikui, pero nikita seki n' a:man tachihchi:wah, kitapechtia no: ika tepe:xi:lo:t oso komo a:mo ika tepe:sin, ¿yo:n yankuixtok m' pe:wak kichi:wah iwki? Yankuixtok m' pe:wak kichi:wah pero yo:n se: kita:lia iwki a *que** ixiwyo yehwa se: ki..., yehwa *que** mahyá: tepe:xi:lo:t. A:kin kinekis pos kuali kita:lia tepe:sin *o** tepe:xi:lo:t. E:mah. *Bueno** pos pané:, pané: yehwa sah kit ne:n tein tte:chtapowih de i:n o:me, taman *este, pues** ne:n, tein mochi:wa ni..., nika:wí:n *o** a:mo, ma:ski a:mo mochi:wa pero tikuih, yehwa ya i:n machi:yo:t wa:n tekolo:me:t, komohkó:n *este** sayoh ne:n, ta:ká:n tikpia ok teihsá: tein poliwis tiki:xehekowa oso iwki a, teh tikmati. Pané: yehwa sah, yehwa sah nikmati neh. Ke:mah. Komohkó:n yehwa sah, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n noxola:l San Miguel Tzinacapan.